{"id":46999,"date":"2018-06-11T03:26:13","date_gmt":"2018-06-11T08:26:13","guid":{"rendered":"http:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999"},"modified":"2018-06-11T03:28:07","modified_gmt":"2018-06-11T08:28:07","slug":"ermenistanin-mastots-oncesi-yazi-mirasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999","title":{"rendered":"Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots* \u00f6ncesi yaz\u0131 miras\u0131"},"content":{"rendered":"<p><a href=\"http:\/\/akunq.net\/tr\/?attachment_id=47000\" rel=\"attachment wp-att-47000\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignright size-full wp-image-47000\" src=\"http:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/2018\/06\/Artak-Movsisyan.jpg\" alt=\"\" width=\"300\" height=\"218\" srcset=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/06\/Artak-Movsisyan.jpg 300w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/06\/Artak-Movsisyan-260x189.jpg 260w, https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/06\/Artak-Movsisyan-160x116.jpg 160w\" sizes=\"auto, (max-width: 300px) 100vw, 300px\" \/><\/a><\/p>\n<p><strong>Artak Movsisyan<\/strong><\/p>\n<p><em>Tarih doktoru<\/em><\/p>\n<p><strong><em>Akademisyen GEVORG CAHUKYAN\u2019\u2019\u0131n an\u0131s\u0131na<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Yaz\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn geli\u015fimi \u00e7a\u011flar ve bin y\u0131llar gerektiren bir s\u00fcre\u00e7 olup, yaz\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olan halk i\u00e7inde \u015fekillenmekte, k\u00f6kle\u015fmekte ve geli\u015fmektedir. Ma\u015ftots\u2019un harfleriyle ba\u015flayan alt\u0131n devir edebiyat\u0131n\u0131n<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a>, y\u00fcksek geli\u015fim derecesine ula\u015fm\u0131\u015f bir fikrin neticesi oldu\u011fu \u015f\u00fcphe g\u00f6t\u00fcrmez bir olgu olup, Ma\u015ftots \u00f6ncesindeki Ermenistan\u2019\u0131n as\u0131rlara dayanan bir yaz\u0131 geli\u015fimine sahip oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Bu belirtilenin, salt bir teorik varsay\u0131m olarak alg\u0131lanmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in, Ma\u015ftots \u00f6ncesindeki Ermenistan\u2019da ne t\u00fcr yaz\u0131lar\u0131n kullan\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu ve yaz\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn nas\u0131l bir geli\u015fim g\u00f6stermi\u015f oldu\u011funu betimlemek isteriz.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Arkeolojik kaz\u0131lar ve \u00e7ok say\u0131daki kay\u0131tlardan yola \u00e7\u0131karak, Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots \u00f6ncesi e\u011fitimi konusunda elimizde devasa bir veri malzemesi bulundu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n<p>M.\u00d6. V.-III. biny\u0131llarda Ermenistan platosunda \u015fekillenen resimyaz\u0131, kaya resimleri olarak ve farkl\u0131 e\u015fyalar \u00fczerinde g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. M.\u00d6. III. bin y\u0131llarda resimyaz\u0131n\u0131n geli\u015fimi ve sadele\u015fmesi sayesinde \u00e7izgilerden olu\u015fan bir yaz\u0131 sistemi (400-500 i\u015faretten meydana gelen) M.\u00d6. I. bin y\u0131llar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na kadar kullan\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Ermenistan\u2019\u0131n ondan fazla kaz\u0131 yerinden bu sistemle yaz\u0131lm\u0131\u015f 300 civar\u0131nda kay\u0131t bulunmu\u015ftur. Bu yaz\u0131lar hen\u00fcz de\u015fifre edilmemi\u015f ve yaz\u0131lar\u0131n y\u00f6n\u00fc tespit edilmemi\u015ftir.<\/p>\n<p>M.\u00d6. XV.-VIII. y\u00fczy\u0131llarda Ermeni platosunun bat\u0131s\u0131nda,\u00a0 F\u0131rat vadisinde,\u00a0 Luvi dilinde (Ermeniceye yak\u0131n akraba bir dil, bir zamanlar bunun Ermenice oldu\u011fu tahmin edilmekteydi) Hitit-Luvi hiyeroglifleri kullan\u0131lmaktayd\u0131.<\/p>\n<p>500 civar\u0131nda hiyerogliften olu\u015fan ve bustrofedon (her bir sat\u0131r di\u011ferinin tersine giden) y\u00f6nelime sahip olan bu yaz\u0131 sistemi K\u00fc\u00e7\u00fck Asya, Suriye ve Ermeni platosunun bat\u0131 b\u00f6lgelerinde kullan\u0131lmaktayd\u0131. Van krall\u0131\u011f\u0131nda (Biainili, Urartu, Ararat) kullan\u0131lan \u00fc\u00e7 yaz\u0131 sisteminden biri yerel hiyeroglif olup, di\u011fer ikisi Mezopotamya k\u00f6kenli \u00e7ivi yaz\u0131lar\u0131d\u0131r. 300 hiyerogliften olu\u015fan yerel (Van, Biainili, Urartu men\u015feli) hiyeroglif yaz\u0131s\u0131, sa\u011fdan sola ve yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya prensibiyle yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>G\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar 1.500 civar\u0131nda kay\u0131t ve sembol bulunmu\u015f olup, de\u015fifre edilen ve a\u00e7\u0131klamas\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015f hiyerogliflerin incelenmesinden yola \u00e7\u0131karak, Van hiyerogliflerinin dilinin eski Ermenice oldu\u011funu varsayabilmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n<p>\u00c7ivi yaz\u0131s\u0131 sistemleri Van krall\u0131\u011f\u0131nda geni\u015f oranda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Kral I. Sardur (M.\u00d6. 840-825 civar\u0131) d\u00f6neminde, Asur \u00e7ivi yaz\u0131s\u0131yla (600 civar\u0131nda i\u015faret, soldan sa\u011fa) ve Asurca yaz\u0131lm\u0131\u015f yaz\u0131tlar dikilmi\u015ftir. Bu kraldan sonra Biaini-Urartu krallar\u0131n\u0131n iki dilde yaz\u0131lm\u0131\u015f an\u0131tlar\u0131nda ve Ardini-Musasir\u2019de Asurca yaz\u0131l\u0131 kay\u0131tlara rastlamaktay\u0131z.<\/p>\n<p>Ermeni krallar\u0131ndan kalan Asurca kay\u0131tlarda, yerel (Biainili) \u00e7ivi yaz\u0131l\u0131 an\u0131tlarda g\u00f6r\u00fclmeyen baz\u0131 sembollerin kullan\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu dikkate \u015fayand\u0131r.<\/p>\n<p>Kral \u0130\u015fbuini d\u00f6neminde (M.\u00d6. 825-810), Mezopotamya \u00e7ivi yaz\u0131lar\u0131n\u0131n reformuyla yerel (Biainili veya Urartu) \u00e7ivi yaz\u0131s\u0131 sistemi (soldan sa\u011fa yaz\u0131lan) olu\u015fturulur. Bu d\u00f6nemden 600 b\u00fcy\u00fckl\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fc kay\u0131t bize ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Kral \u0130\u015fbuini d\u00f6neminde, Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots \u00f6ncesi d\u00f6neminin, yayg\u0131nl\u0131k ve nitelik a\u00e7\u0131s\u0131ndan en b\u00fcy\u00fck yaz\u0131 sistemi reformu ger\u00e7ekle\u015ftirilir. 600 civar\u0131nda sembolden olu\u015fmu\u015f olan Asur-Babil \u00e7ivi yaz\u0131lar\u0131ndan her bir sembol\u00fcn birka\u00e7, bazen 10\u2019un \u00fczerinde farkl\u0131 okunu\u015fu olup, genel olarak 3.000 kadar hece ve kelime olu\u015fturmaktayd\u0131.\u00a0 Biaini \u00e7ivi yaz\u0131lar\u0131 i\u00e7in genelde tek bir okunu\u015fu olup, ender olarak iki veya \u00fc\u00e7 farkl\u0131 \u015fekilde okunan 200 civar\u0131nda sembol al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Biaini an\u0131tsal tipi \u00e7ivi yaz\u0131lar\u0131, yap\u0131 itibar\u0131yla yeni Asur yaz\u0131lar\u0131yla ayn\u0131 olu\u011fundan dolay\u0131, bu stilin yeni Asur d\u00f6neminde Mezopotamya\u2019dan geldi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmekteydi.<\/p>\n<p>Genel fark, sembollerin d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcnde yatmaktad\u0131r. Asur yaz\u0131lar\u0131 \u00e7iviyi and\u0131r\u0131rken, Biaini an\u0131tsallar\u0131nda \u00fc\u00e7genler olup, Mezopotamya yaz\u0131lar\u0131nda kesintiler varken, Biaini yaz\u0131lar\u0131nda bu kesen \u00e7izgilerin yerine iki ek \u00e7ivi vard\u0131r.<\/p>\n<p>Baz\u0131 durumlarda dik \u00e7iviler yataya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor veya tersi oluyordu. Asur-Babil \u00e7ivi yaz\u0131tlar\u0131ndaki baz\u0131 sembollerin anlam\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa kavu\u015fturulmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>M.\u00d6. VI. y\u00fczy\u0131ldan, H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n kabul edili\u015fine kadar olan s\u00fcredeki hiyeroglif yaz\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n kaderi konusu g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar belirsizdir.<\/p>\n<ol>\n<li>A. Martirosyan\u2019a g\u00f6re bu yaz\u0131 \u015fekli geli\u015fen gen\u00e7 devletin ve ilgili ideolojinin taleplerini kar\u015f\u0131layamad\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131, Ermenistan\u2019\u0131n paganizm d\u00f6neminde, yabanc\u0131 yaz\u0131lar geni\u015f \u00e7apta kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Resimyaz\u0131lar, dinsel-b\u00fcy\u00fcsel yaz\u0131 \u015fekli olarak \u00f6zellikle tap\u0131naklarda kullan\u0131lmaya devam edilir.<\/p>\n<p>Elle tutulur verilerin eksikli\u011finden dolay\u0131 Biaini sonras\u0131 d\u00f6nemde Ermeni hiyerogliflerin ne geli\u015fim g\u00f6stermi\u015f oldu\u011fu, alfabeye kadar ula\u015fm\u0131\u015f olup olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bilinmemekle birlikte, alfabeye ermi\u015f olmad\u0131\u011f\u0131 kabul edilmektedir. Bunun sebebi olarak ise, rahiplerin gelene\u011fe sad\u0131k kalm\u0131\u015f oldu\u011funu varsayabiliriz (M\u0131s\u0131r hiyerogliflerinin durumunda oldu\u011fu gibi).<\/p>\n<p>H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n devlet dini olarak kabul edilmesinden sonra hiyeroglifler Ermeniler aras\u0131nda b\u00fcy\u00fc yaz\u0131s\u0131, ustalar\u0131n sembolleri, hiyeroglifler-resimyaz\u0131lar olarak (orta\u00e7a\u011f elyazmalar\u0131ndaki \u201cbilgelerin resimyaz\u0131lar\u0131\u201d listeleri, uygulamal\u0131 sanat dallar\u0131nda sembollerin kullan\u0131lmas\u0131) farkl\u0131 \u015fekillerde kullan\u0131lmaya devam edilmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Van krall\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan, H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n kabul\u00fcne kadar Ermenistan\u2019da alfabetik yaz\u0131 sistemleri kullan\u0131lmaktayd\u0131 (daha \u00f6nceleri kullan\u0131lan kelime ve hece sistemlerinin aksine).<\/p>\n<p>Bunlar\u0131n aras\u0131nda en yayg\u0131n\u0131, M.\u00d6. III. y\u00fczy\u0131ldan beri kullan\u0131lan ve H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n devlet dini olarak kullan\u0131lmas\u0131ndan sonra, \u00f6zellikle dini propaganda amac\u0131yla daha da yayg\u0131nla\u015fan ve kendi yaz\u0131 sistemine sahip olan (soldan sa\u011fa yaz\u0131lan, 24 harf) Yunancayd\u0131.<\/p>\n<p>Eski \u00f6n Asya\u2019da en yayg\u0131n yaz\u0131 sistemlerinden biri olan Aramice alfabe (22 sesli harf, sa\u011fdan sola yaz\u0131lan), M.\u00d6. II.-M.S. II. y\u00fczy\u0131llarda Ermenistan platosunda da kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n devlet dini olarak kabul\u00fcnden sonra Ermenistan\u2019da, Yunancayla paralel olarak, propaganda amac\u0131yla Asurca da geni\u015f \u00e7apta kullan\u0131lmaya ba\u015flan\u0131l\u0131r. Kral III. Trdat\u2019\u0131n emriyle saray yaz\u0131\u015fmalar\u0131nda, dini propagandada ve e\u011fitim alan\u0131nda Yunanca ve Asurcan\u0131n kullan\u0131lmas\u0131 d\u00fczeni, kral Khosrov\u2019un devrilmesi (389) ve Do\u011fu Ermenistan\u2019da saray yaz\u0131\u015fmalar\u0131nda Pehlevicenin (orta Pers\u00e7e) kullan\u0131lmas\u0131yla bozulur.<\/p>\n<p>Hem Asur, hem de Pehlevi yaz\u0131lar\u0131n\u0131n temelinde Aramice alfabe yatmaktad\u0131r (22 harf ve sa\u011fdan sola yaz\u0131).<\/p>\n<p>Yukar\u0131da belirtilen, bilinen ve kesin olarak tarihlenen yaz\u0131 sistemlerinin haricinde, Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots \u00f6ncesi d\u00f6neminde, hen\u00fcz de\u015fifre edilmemi\u015f ve k\u00f6ken ile anlam a\u00e7\u0131s\u0131ndan esrarengiz iki yaz\u0131 sistemi daha kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Bunlardan ilki Ermenistan\u2019\u0131n ikinci \u00e7ivi yaz\u0131lar\u0131 olup, d\u00fcnyada g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar bilinen t\u00fcm \u00e7ivi yaz\u0131s\u0131 sistemlerinden farkl\u0131d\u0131r, ikinci ise, esrarengiz dev sembollerdir.<\/p>\n<p>G\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar bilinen yaz\u0131l\u0131 malzemenin k\u0131sa d\u00f6k\u00fcm\u00fcn\u00fc toparlamak gerekirse, Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots \u00f6ncesi d\u00f6neminde \u00fc\u00e7 bin y\u0131l kadar olan s\u00fcrede on iki yaz\u0131 sisteminin kullan\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu, bunlardan be\u015finin yerel men\u015feli, yedisinin ise ithal oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr, bu ise uluslararas\u0131 medeniyet a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r bir say\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Belirtilen yaz\u0131 sistemlerinin kullan\u0131lmas\u0131yla, alt\u0131n \u00e7a\u011fdaki e\u011fitimin say\u0131s\u0131z unsurlar\u0131nda, Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots \u00f6ncesi d\u00f6nemde olu\u015fan yaz\u0131l\u0131 k\u00fclt\u00fcr ve yaz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc d\u0131\u015favurumunu g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. En belirgini ise, be\u015finci as\u0131rda edebi Ermenicenin y\u00fcksek geli\u015fim d\u00fczeyidir.<\/p>\n<p>Alt\u0131n \u00e7a\u011fdaki Ermenice dilinin y\u00fcksek d\u00fczeyinden yola \u00e7\u0131kan baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, hakl\u0131 olarak, Ma\u015ftots \u00f6ncesi Ermenice e\u011fitimin, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 uzun s\u00fcre s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f oldu\u011fu sonucuna varmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Y\u00fczy\u0131llar ve bin y\u0131llar s\u00fcren devletin varl\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrecinde Ermenistan\u2019da leh\u00e7eler \u00fczeri, t\u00fcm \u00fclke sath\u0131nda anla\u015f\u0131l\u0131r (sarayla ileti\u015fim i\u00e7indeyken, seferberlikte, mahkemelerde, d\u00fcnyevi ve dini toplant\u0131larda) bir resmi ileti\u015fim dilinin var oldu\u011fu kendili\u011finden anla\u015f\u0131l\u0131r bir olgudur.<\/p>\n<p>Bu genel ileti\u015fim dilinin (\u00fclkenin merkezi b\u00f6lgesinin leh\u00e7esi-a\u011fz\u0131 olmas\u0131 gereken) yaz\u0131l\u0131 bir dil olmad\u0131\u011f\u0131, do\u011frudan klasik Ermenicenin temelini olu\u015fturmay\u0131p, sadece konu\u015fma d\u00fczeyinde var olarak geli\u015fmi\u015f oldu\u011funu varsaymak ihtimal d\u0131\u015f\u0131d\u0131r.<\/p>\n<ol>\n<li>B. Cahukyan\u2019\u0131n belirtmi\u015f oldu\u011fu gibi, \u201cedebi dilin kelime da\u011farc\u0131\u011f\u0131 her ne kadar fakir olsa da, t\u00fcm leh\u00e7elerin kelime da\u011farc\u0131\u011f\u0131n\u0131n onlarca kez \u00fczerindedir.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Leh\u00e7elerin ortalama kelime da\u011farc\u0131\u011f\u0131 genelde 7-8 bin olarak kabul edilmesine kar\u015f\u0131n, klasik Ermenicede kullan\u0131lan kelime da\u011farc\u0131\u011f\u0131, \u00fcstelik t\u00fcm\u00fcyle bilinmemesine ra\u011fmen, 60 bini ge\u00e7mektedir.\u201d<\/p>\n<p>Dolay\u0131s\u0131yla, klasik Ermenicenin kelime da\u011farc\u0131\u011f\u0131 da, Ma\u015ftots \u00f6ncesi d\u00f6nemde, Ermenicenin uzun s\u00fcreli yaz\u0131l\u0131 i\u015fleme tabi tutuldu\u011fu olgusunu kan\u0131tlamaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots \u00f6ncesi yaz\u0131l\u0131 miras\u0131n\u0131 birka\u00e7 karakteristik niteliklere g\u00f6re s\u0131n\u0131fland\u0131rabiliriz.<\/p>\n<p>K\u00f6ken ve aidiyet a\u00e7\u0131s\u0131ndan: Ermenistan\u2019da olu\u015fturulan hiyeroglifsel sistemlere ait an\u0131tlar; yabanc\u0131 men\u015feli, fakat Ermenistan\u2019\u0131n yerlileri taraf\u0131ndan kullan\u0131lan yaz\u0131 sistemlerinin kay\u0131tlar\u0131 (bunlar\u0131n kullan\u0131lmas\u0131ndaki yerel \u00f6zellikler ayr\u0131ca dikkate \u015fayand\u0131r); Ermenistan topraklar\u0131nda bulunan, fakat yabanc\u0131lar taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015f yaz\u0131l\u0131 an\u0131tlar; esrarengiz men\u015feli ve anlaml\u0131 an\u0131tlar.<\/p>\n<p>Yaz\u0131l\u0131 sistemin karakteri a\u00e7\u0131s\u0131ndan: Kelimesel; kelime-hecesel; alfabetik.<\/p>\n<p>Yaz\u0131 sembollerinin d\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan: Resimyaz\u0131lar (hiyeroglifler de d\u00e2hil olmak \u00fczere); hat sembolleri; \u00e7ivi yaz\u0131lar\u0131; harfler.<\/p>\n<p>Kay\u0131tlar\u0131n i\u00e7eri\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan: Krallar taraf\u0131ndan tanr\u0131lara ithaf edilmi\u015f yaz\u0131tlar; askeri faaliyetlerin betimlenmesi; krallar\u0131n atalar\u0131na ithaf edilmi\u015f yaz\u0131l\u0131 an\u0131tlar; kral\u0131n egemenli\u011fi ve kral\u0131n \u015fahs\u0131n\u0131n tanr\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131yla ilgili kay\u0131tlar; \u015fehirler ile yap\u0131lar\u0131n (\u00f6zellikle tap\u0131naklar) kurulmas\u0131 ve d\u00fczenlenmesiyle ilgili krallar\u0131n kay\u0131tlar\u0131; yeni kanun ve d\u00fczenleri tespit eden orijinal metinler; krallar\u0131n ba\u011f\u0131\u015f kay\u0131tlar\u0131; krallar\u0131n paralar\u0131n\u0131n kay\u0131tlar\u0131; krallar\u0131n mektuplar\u0131n\u0131n kay\u0131tlar\u0131; dini ve rit\u00fcellerle ilgili \u00e7e\u015fitli orijinal kay\u0131tlar; kronolojik-takvimsel kay\u0131tlar; ba\u011f\u0131\u015f kay\u0131tlar\u0131; ahlaki ve etik i\u00e7erikli manzum eserlerden (a\u011f\u0131tlar?) b\u00f6l\u00fcmler; tarihi i\u00e7erikli manzum eserlerden (a\u011f\u0131tlar?) b\u00f6l\u00fcmler; mezar ta\u015f\u0131 yaz\u0131lar\u0131 (bu arada manzum a\u011f\u0131tlar); tekil semboller; i\u00e7eri\u011fi hen\u00fcz bilinmeyen an\u0131tlar.<\/p>\n<p>Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots \u00f6ncesi yaz\u0131l\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ait an\u0131tlar\u0131 yaz\u0131t maddesi, yaz\u0131 y\u00f6n\u00fc ve daha ba\u015fka \u00f6zelliklere g\u00f6re de s\u0131n\u0131fland\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n<p>Sonu\u00e7 olarak, binlerce y\u0131l i\u00e7inde Ermeni platosunda olu\u015fturulan yaz\u0131l\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn iz b\u0131rakmadan ortadan kaybolmu\u015f olamayaca\u011f\u0131n\u0131 ve Ma\u015ftots d\u00f6nemi e\u011fitiminin m\u00fckemmelli\u011finin, Ma\u015ftots \u00f6ncesi d\u00f6nemde k\u00f6kle\u015fmi\u015f olan yaz\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceye ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu tekrar vurgulamak isteriz.<\/p>\n<p>\u00d6zetle, Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots \u00f6ncesi d\u00f6neminde on iki yaz\u0131 sisteminin kullan\u0131lm\u0131\u015f olup, ana dilde ve yabanc\u0131 dillerde binlerce kayd\u0131n var oldu\u011funu g\u00f6rmekteyiz. Bu durum ve H\u0131ristiyanl\u0131k \u00f6ncesinde e\u011fitim tanr\u0131s\u0131 Tir\u2019in k\u00fclt\u00fc, atalar\u0131m\u0131z\u0131n yaz\u0131 ve edebiyata y\u00f6nelik sayg\u0131s\u0131 ve sevgisinin belirgin bir kan\u0131t\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Mesrop Ma\u015ftots ve d\u00e2hiyane \u00f6\u011frencilerinin azizlik mertebesine y\u00fckseltilmesiyle bu yakla\u015f\u0131m\u0131n daha sonra da s\u00fcrd\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f oldu\u011funun g\u00f6zlemcisi ve tan\u0131\u011f\u0131y\u0131z bug\u00fcn.<\/p>\n<p><em>*\u00a0Mesrop Ma\u015ftots (362-440), aziz, rahip, Ermeni alfabesinin mucidi, \u00e7evirmen, e\u011fitimci.<\/em><\/p>\n<p><em><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> V. y\u00fczy\u0131l.<\/em><\/p>\n<p><strong><em>\u201cTarih-Edebiyat Dergisi\u201d, 2005, No. 2, s.87-100.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00c7eviren: Diran Lokmag\u00f6zyan<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Akunq.net<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Artak Movsisyan Tarih doktoru Akademisyen GEVORG CAHUKYAN\u2019\u2019\u0131n an\u0131s\u0131na Yaz\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn geli\u015fimi \u00e7a\u011flar ve bin y\u0131llar gerektiren bir s\u00fcre\u00e7 olup, yaz\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olan halk i\u00e7inde \u015fekillenmekte, k\u00f6kle\u015fmekte ve geli\u015fmektedir. Ma\u015ftots\u2019un harfleriyle ba\u015flayan alt\u0131n devir edebiyat\u0131n\u0131n[1], y\u00fcksek geli\u015fim derecesine ula\u015fm\u0131\u015f bir fikrin neticesi oldu\u011fu \u015f\u00fcphe g\u00f6t\u00fcrmez bir olgu olup, Ma\u015ftots \u00f6ncesindeki Ermenistan\u2019\u0131n as\u0131rlara dayanan bir [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":47000,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[74,1,70],"tags":[],"class_list":["post-46999","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-dil","category-haberler","category-makaleler"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v27.4 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots* \u00f6ncesi yaz\u0131 miras\u0131 - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots* \u00f6ncesi yaz\u0131 miras\u0131 - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Artak Movsisyan Tarih doktoru Akademisyen GEVORG CAHUKYAN\u2019\u2019\u0131n an\u0131s\u0131na Yaz\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn geli\u015fimi \u00e7a\u011flar ve bin y\u0131llar gerektiren bir s\u00fcre\u00e7 olup, yaz\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olan halk i\u00e7inde \u015fekillenmekte, k\u00f6kle\u015fmekte ve geli\u015fmektedir. Ma\u015ftots\u2019un harfleriyle ba\u015flayan alt\u0131n devir edebiyat\u0131n\u0131n[1], y\u00fcksek geli\u015fim derecesine ula\u015fm\u0131\u015f bir fikrin neticesi oldu\u011fu \u015f\u00fcphe g\u00f6t\u00fcrmez bir olgu olup, Ma\u015ftots \u00f6ncesindeki Ermenistan\u2019\u0131n as\u0131rlara dayanan bir [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2018-06-11T08:26:13+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2018-06-11T08:28:07+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/06\/Artak-Movsisyan.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"300\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"218\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"10 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=46999#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=46999\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\"},\"headline\":\"Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots* \u00f6ncesi yaz\u0131 miras\u0131\",\"datePublished\":\"2018-06-11T08:26:13+00:00\",\"dateModified\":\"2018-06-11T08:28:07+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=46999\"},\"wordCount\":2049,\"commentCount\":0,\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=46999#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2018\\\/06\\\/Artak-Movsisyan.jpg\",\"articleSection\":[\"Dil\",\"Haberler\",\"Makaleler\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=46999#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=46999\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=46999\",\"name\":\"Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots* \u00f6ncesi yaz\u0131 miras\u0131 - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=46999#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=46999#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2018\\\/06\\\/Artak-Movsisyan.jpg\",\"datePublished\":\"2018-06-11T08:26:13+00:00\",\"dateModified\":\"2018-06-11T08:28:07+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=46999#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=46999\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=46999#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2018\\\/06\\\/Artak-Movsisyan.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2018\\\/06\\\/Artak-Movsisyan.jpg\",\"width\":300,\"height\":218},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=46999#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots* \u00f6ncesi yaz\u0131 miras\u0131\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/\",\"name\":\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\",\"name\":\"admin\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?author=7\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots* \u00f6ncesi yaz\u0131 miras\u0131 - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots* \u00f6ncesi yaz\u0131 miras\u0131 - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","og_description":"Artak Movsisyan Tarih doktoru Akademisyen GEVORG CAHUKYAN\u2019\u2019\u0131n an\u0131s\u0131na Yaz\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn geli\u015fimi \u00e7a\u011flar ve bin y\u0131llar gerektiren bir s\u00fcre\u00e7 olup, yaz\u0131l\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 olan halk i\u00e7inde \u015fekillenmekte, k\u00f6kle\u015fmekte ve geli\u015fmektedir. Ma\u015ftots\u2019un harfleriyle ba\u015flayan alt\u0131n devir edebiyat\u0131n\u0131n[1], y\u00fcksek geli\u015fim derecesine ula\u015fm\u0131\u015f bir fikrin neticesi oldu\u011fu \u015f\u00fcphe g\u00f6t\u00fcrmez bir olgu olup, Ma\u015ftots \u00f6ncesindeki Ermenistan\u2019\u0131n as\u0131rlara dayanan bir [&hellip;]","og_url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999","og_site_name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","article_published_time":"2018-06-11T08:26:13+00:00","article_modified_time":"2018-06-11T08:28:07+00:00","og_image":[{"width":300,"height":218,"url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/06\/Artak-Movsisyan.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"10 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e"},"headline":"Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots* \u00f6ncesi yaz\u0131 miras\u0131","datePublished":"2018-06-11T08:26:13+00:00","dateModified":"2018-06-11T08:28:07+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999"},"wordCount":2049,"commentCount":0,"image":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/06\/Artak-Movsisyan.jpg","articleSection":["Dil","Haberler","Makaleler"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999","name":"Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots* \u00f6ncesi yaz\u0131 miras\u0131 - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/06\/Artak-Movsisyan.jpg","datePublished":"2018-06-11T08:26:13+00:00","dateModified":"2018-06-11T08:28:07+00:00","author":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999#primaryimage","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/06\/Artak-Movsisyan.jpg","contentUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/06\/Artak-Movsisyan.jpg","width":300,"height":218},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=46999#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/akunq.net\/tr"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Ermenistan\u2019\u0131n Ma\u015ftots* \u00f6ncesi yaz\u0131 miras\u0131"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/","name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e","name":"admin","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?author=7"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/46999","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=46999"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/46999\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":47002,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/46999\/revisions\/47002"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/47000"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=46999"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=46999"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=46999"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}