{"id":45920,"date":"2018-04-16T03:27:11","date_gmt":"2018-04-16T08:27:11","guid":{"rendered":"http:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920"},"modified":"2018-04-16T03:27:11","modified_gmt":"2018-04-16T08:27:11","slug":"andonyan-belgeleri-nicin-sahte-olamaz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920","title":{"rendered":"Andonyan belgeleri ni\u00e7in sahte olamaz?"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

Taner Ak\u00e7am<\/strong><\/a>\u00a0<\/strong><\/p>\n

Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla bilinen Prof. Taner Ak\u00e7am ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131l yay\u0131nlanan \u201cNaim Efendi\u2019nin Hat\u0131rat\u0131 ve Talat Pa\u015fa Telgraflar\u0131\u201d kitab\u0131nda soyk\u0131r\u0131ma dair yeni bulgular\u0131n\u0131 payla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Ak\u00e7am bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n devam\u0131 niteli\u011finde bir makale kaleme ald\u0131 ve yine Naim Efendi’nin Hat\u0131rat\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6rg\u00fctlenmesine dair yeni bulgular ortaya koydu.<\/em><\/strong><\/p>\n

Aram Andonyan, Halep Sevkiyat M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fan Naim Efendi adl\u0131 bir Osmanl\u0131 b\u00fcrokrat\u0131ndan ald\u0131\u011f\u0131 bir Hat\u0131rat\u0131 1920-21 y\u0131llar\u0131nda, \u00fc\u00e7 ayr\u0131 dilde (\u0130ngilizce, Frans\u0131zca ve Ermenice) kitap olarak yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131.[1] Hat\u0131rat, asl\u0131nda 52 civar\u0131nda Osmanl\u0131 belgesinin el yaz\u0131m\u0131 kopyalar\u0131ndan olu\u015fuyordu. Naim Efendi ayr\u0131ca bu belgeler aras\u0131na, kendi hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 olaylar hakk\u0131nda bilgiler de eklemi\u015fti.
\nS\u00f6z konusu 52 belgeden 18 adetinin orijinal g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri mevcuttu. Andonyan Ermenice kitab\u0131nda, bu 18 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcden 14 adedinin resmini basm\u0131\u015ft\u0131. Naim Efendi\u2019nin kopyalad\u0131\u011f\u0131 telgraflar\u0131n \u00e7o\u011fu d\u00f6nemin \u0130\u00e7i\u015fleri Bakan\u0131 Talat Pa\u015fa\u2019ya aitti ve aralar\u0131nda Ermenilerin \u00f6ld\u00fcr\u00fclme emirlerini i\u00e7eren telgraflar da vard\u0131.
\n1983 y\u0131l\u0131nda T\u00fcrk Tarih Kurumu, \u015einasi Orel ve S\u00fcreyya Yuca imzal\u0131 ‘Ermenilerce Talat Pa\u015fa\u2019ya Atfedilen Telgraflar\u0131n Ger\u00e7ek Y\u00fcz\u00fc’ adl\u0131 bir kitap yay\u0131mlad\u0131. Kitapta, Andonyan\u2019\u0131n yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 Naim Efendi\u2019nin hat\u0131rat\u0131n\u0131n ve i\u00e7indeki telgraflar\u0131n sahte oldu\u011funu iddia ediliyordu. Bu iddia \u00fc\u00e7 \u00f6nemli teze dayan\u0131yordu: 1) Naim Efendi isimli bir Osmanl\u0131 memuru yoktur; 2) Olmayan bir ki\u015finin yazd\u0131\u011f\u0131 bir Hat\u0131rat s\u00f6z konusu olamaz, b\u00f6yle bir hat\u0131rat da yoktur; 3) Talat Pa\u015fa\u2019ya ait oldu\u011fu s\u00f6ylenen belgeler tahrif edilmi\u015f, sahte belgelerdir. Yazarlara g\u00f6re, hat\u0131rat ve belgeler, ba\u015fta Andonyan olmak \u00fczere Ermenilerce \u00fcretilmi\u015fti.
\nOrel ve Yuca\u2019nin kitab\u0131ndan sonra, hat\u0131rat ve belgelerin sahte oldu\u011fu genel kabul g\u00f6rd\u00fc. Gerek Naim Efendi isminde bir Osmanl\u0131 b\u00fcrokrat\u0131na ait herhangi bir kayd\u0131n bulunamamas\u0131, gerekse hat\u0131rat ve belgelerin orijinallerinin nerede olduklar\u0131n\u0131n bilinememesi nedeniyle, ele\u015ftirel tarih\u00e7iler de konuya de\u011finmemeyi tercih ettiler. Sahtelik iddias\u0131 \u2018Resmi devlet tezlerini\u2019 savunanlar\u0131n s\u0131k\u00e7a kulland\u0131\u011f\u0131 bir silah\u0131 oldu ve hat\u0131rat ve telgraflar o g\u00fcnden beri kamuoyunda, \u201cTalat Pa\u015fa\u2019ya ait sahte telgraflar\u201d olarak bilindi ve an\u0131ld\u0131.
\n2016 y\u0131l\u0131nda \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131’ndan \u00e7\u0131kan ‘Naim Efendi\u2019nin Hat\u0131rat\u0131 ve Talat Pa\u015fa Telgraflar\u0131’ adl\u0131 kitab\u0131m bu konuda bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131na denk d\u00fc\u015fer.[2] Bu \u00e7al\u0131\u015fmada g\u00f6sterdim ki, 1) Naim Efendi isimli bir Osmanl\u0131 b\u00fcrokrat\u0131 vard\u0131r ve bu ki\u015finin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir Osmanl\u0131 belgeleri mevcuttur; 2) Naim Efendi taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nm\u0131\u015f bir hat\u0131rat mevcuttur; 3) Naim Efendi\u2019nin hat\u0131rat\u0131nda bahsetti\u011fi olaylar\u0131n do\u011frulu\u011funu Osmanl\u0131 Ar\u015fiv belgeleri ile ispatlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr; 4) Talat Pa\u015fa\u2019n\u0131n telgraflar\u0131n\u0131n sahte olduklar\u0131 konusunda Oral ve Yuca taraf\u0131ndan ileri s\u00fcr\u00fclen tezler, \u00f6zellikle \u015fifreleme teknikleri ile ilgili s\u00f6ylenenler tamam\u0131yla uydurma ve yanl\u0131\u015ft\u0131rlar.
\nOrel ve Yuca, Naim Efendi\u2019nin verdi\u011fi telgraflar\u0131n sahte olduklar\u0131 konusundaki iddialar\u0131n\u0131 12 temel tezde \u00f6zetlemi\u015flerdi.[3] Bu tezlerin en \u00f6nemlilerini be\u015f ana ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr; 1) Belgelerdeki Vali Mustafa Abdulhalik\u2019e ait imzalar sahtedir; 2) Belgelerde ciddi tarih yanl\u0131\u015flar\u0131 vard\u0131r; 3) Belgelere verilen tarih ve belge numaralar\u0131n\u0131n ger\u00e7eklikle alakas\u0131 yoktur; 4) Ger\u00e7ek \u015fifre tekni\u011fi ile alakas\u0131z birtak\u0131m rakam gruplar\u0131ndan olu\u015fan \u015fifre telgraflar \u00fcretilmi\u015ftir; 5) Kullan\u0131lan k\u00e2\u011f\u0131tlar Osmanl\u0131 b\u00fcrokrasisinin kulland\u0131\u011f\u0131 k\u00e2\u011f\u0131tlar de\u011fildir.
\n\u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131’ndan \u00e7\u0131kan kitapta, 3, 4 ve 5 nolu tezleri ele alm\u0131\u015f ve bu iddialar\u0131n ge\u00e7ersizli\u011fini g\u00f6stermi\u015ftim. Naim Efendi taraf\u0131ndan Andonyan\u2019a sat\u0131lan telgraflardaki \u015fifreleme teknikleri, Osmanl\u0131 H\u00fck\u00fcmetinin kulland\u0131\u011f\u0131 \u015fifreleme tekni\u011fi ile ayn\u0131 idi. \u00d6rne\u011fin, Halep\u2019ten g\u00f6nderilen telgraflar\u0131n iki rakam gruplu \u015fifreleme tekni\u011fi ile yaz\u0131lmas\u0131, belgelerin \u00e7izgili ka\u011f\u0131tlar \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 belgelerin sahteli\u011finin de\u011fil, tam aksine belgelerin ger\u00e7ek olduklar\u0131n\u0131n kan\u0131t\u0131 idi.
\nKitapta, bir ve iki numaral\u0131 tezleri tart\u0131\u015fmam\u0131\u015f ve bunlar\u0131 ayr\u0131 bir makalede ele alaca\u011f\u0131m\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftim. Bu makalede esas olarak bu iki iddiaya ele alacak ve ileri s\u00fcr\u00fclen iddialar\u0131n do\u011fru olmad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6sterece\u011fim.<\/p>\n

Orijinal belgelerin sahteli\u011fi meselesi<\/strong>
\nOkuyucunun konuyu kolay takip edebilmesi i\u00e7in orijinal belgeler konusundaki temel baz\u0131 bilgileri tekrar etmekte fayda var. Naim Efendi Andonyan\u2019a muhtemel 26 civar\u0131nda belge vermi\u015ftir.[4] Belgelerin yedi adedi \u015fifreli (sadece rakamlardan ibaret) telgraflard\u0131r ve ikili ve \u00fc\u00e7l\u00fc rakam gruplar\u0131 ile \u015fifrelenmi\u015flerdir. Andonyan Ermenice kitab\u0131nda bu yedi adet \u015fifreli belgeden be\u015f tanesinin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc basm\u0131\u015ft\u0131r.
\nNaim Efendi Andonyan\u2019a \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc yap\u0131lm\u0131\u015f belgeler de vermi\u015ftir. Bu belgelerin 12 tanesinin alt\u0131nda Vali Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019in imzas\u0131 vard\u0131r.[5] Naim Efendi, bu belgelerden 10 tanesinden Hat\u0131rat\u0131nda bahsetmi\u015ftir, yani bu belgelerin hem orijinalleri hem de Naim\u2019in el yaz\u0131s\u0131 ile yap\u0131lm\u0131\u015f kopyalar\u0131 mevcuttur. Andonyan, Hat\u0131ratta s\u00f6z konusu edilen bu 10 belgeden yedi adedinin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc kitab\u0131nda basm\u0131\u015ft\u0131r.[6]
\n\u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131’ndan \u00e7\u0131kan kitapta, yedi adet \u015fifreli telgrafa ili\u015fkin ileri s\u00fcr\u00fclen sahtelik iddialar\u0131n\u0131 ele alm\u0131\u015f ve iddialar\u0131n do\u011fru olmad\u0131klar\u0131 g\u00f6stermi\u015ftim.[7] Bu iddialar\u0131n ba\u015f\u0131nda, belgelerin \u00e7izgili ka\u011f\u0131da yaz\u0131lm\u0131\u015f olmalar\u0131 ile iki ve \u00fc\u00e7 rakam gruplu \u015fifreleme tekni\u011finin kullan\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 geliyordu. G\u00f6sterildi\u011fi gibi, bu iddialar do\u011fru de\u011fildir. Belgelerin \u00e7izgili ka\u011f\u0131tlara yaz\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131, onlar\u0131n sahteli\u011finin de\u011fil, orijinal olduklar\u0131n\u0131n g\u00f6stergesiydi. \u00c7\u00fcnk\u00fc, Dahiliye Nezareti \u015fifreli belgelerin \u00e7izgili ka\u011f\u0131tlara yaz\u0131lmas\u0131n\u0131 istiyordu.
\nBenzeri durum, belgelerin iki ve \u00fc\u00e7 rakam gruplar\u0131 ile \u015fifrelenmi\u015f olmalar\u0131 i\u00e7in de ge\u00e7erliydi. Orel ve Yuca, Osmanl\u0131 H\u00fck\u00fcmetinin sava\u015f y\u0131llar\u0131nda iki ve \u00fc\u00e7 rakam gruplu \u015fifreleme tekni\u011fi kullanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmi\u015flerdi. Bu iddian\u0131n da elle tutar bir yan\u0131 yoktu, \u00e7\u00fcnk\u00fc Osmanl\u0131 ar\u015fivi, sava\u015f y\u0131llar\u0131na ait onlarca iki ve \u00fc\u00e7 rakam gruplu belge ile dolu idi.
\n\u00d6zellikle iki rakaml\u0131 \u015fifreleme tekni\u011fine ili\u015fkin bir husus \u00e7ok \u00f6nemli idi. Ar\u015fiv belgelerinin g\u00f6sterdi\u011fi bir ger\u00e7ek vard\u0131: Ermenilerin s\u00fcr\u00fclmesi i\u015fini y\u00fcr\u00fctmekle sorumlu Sevkiyat Dairesi sadece iki rakam gruplu \u015fifreleme tekni\u011fi kullan\u0131yordu. \u00dcstelik, \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131, Sevkiyat Dairesinin iki rakam gruplu \u015fifreleme tekni\u011fi d\u0131\u015f\u0131nda bir teknik ile yaz\u0131\u015fmamas\u0131n\u0131 \u00f6zel olarak belirtiyordu.[8] Naim Efendi, Halep Sevkiyat Dairesinde \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Ve Andonyan\u2019a verdi\u011fi \u015fifreli belgeler aras\u0131nda Halep Sevkiyat Dairesine ait olan belgeler de vard\u0131 ve bu belgeler ikili rakam grubu tekni\u011fi ile \u015fifrelenmi\u015flerdi. Yani, iki rakaml\u0131 \u015fifreleme tekni\u011fi, belgelerin sahteli\u011finin de\u011fil, orijinalli\u011finin bir g\u00f6stergesi idi.
\n\u015eimdi geriye kalan ve a\u00e7\u0131\u011fa kavu\u015fturulmas\u0131 gereken son husus, 12 adet \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc yap\u0131lm\u0131\u015f belgelere ili\u015fkin ileri s\u00fcr\u00fclen sahtelik iddialard\u0131r.<\/p>\n

Belgeler, \u00fcretilmeyi gerektirecek bilgi i\u00e7ermiyorlar<\/strong>
\nNaim Efendi\u2019nin Andonyan\u2019a verdi\u011fi belgelerin ni\u00e7in sahte olmad\u0131klar\u0131 konusunda s\u00f6ylenebilecek en \u00f6nemli \u015fey; bu belgelerin sahte olmalar\u0131n\u0131 gerektirecek bir i\u00e7eri\u011fe sahip olmad\u0131klar\u0131d\u0131r. Bunlar, Osmanl\u0131 b\u00fcrokrasisinin yaz\u0131\u015fma diline uygun, benzerleri Osmanl\u0131 ar\u015fivinde de bulunabilecek belgelerdir ve Ermenilerin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmelerine ili\u015fkin herhangi bir emir ihtiva etmemektedirler. Yani ortada \u00f6zel olarak \u00fcretilmelerini gerektirecek hi\u00e7bir neden yoktur. Bu bilginin son derece \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 oldu\u011funu biliyoruz ve bu a\u00e7\u0131klanmaya muhta\u00e7t\u0131r.
\nNaim Efendi taraf\u0131ndan verilen ve \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc yap\u0131lm\u0131\u015f belgelerin sahte olduklar\u0131n\u0131n iddia edilmesinin en \u00f6nemli nedeni, bu belgelerin Ermenilerin do\u011frudan imhalar\u0131na ili\u015fkin emirler i\u00e7erdi\u011fi hususudur. En az\u0131ndan kamuoyunda yarat\u0131lan kanaat budur. Bu kanaat\u0131n yerle\u015fmesinin nedeni 1983 tarihli T\u00fcrk Tarih Kurumu\u2019nun, Orel ve Yuca imzal\u0131 kitab\u0131d\u0131r. Kitaba g\u00f6re, \u201cErmenilerin Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131nda Osmanl\u0131 H\u00fck\u00fcmetince \u2018katledildi\u011finin ileri s\u00fcr\u00fclmesi… y\u0131llard\u0131r T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131\u201d y\u00fcr\u00fct\u00fclen bir iftira kampanyas\u0131d\u0131r. Ve Andonyan ba\u015fta Ermeniler, \u201cb\u00fct\u00fcn T\u00fcrkleri lekelemeyi ama\u00e7layan\u201d belgeleri bu ama\u00e7la \u00fcretmi\u015flerdir. Orel ve Yuca kendi ama\u00e7lar\u0131n\u0131 \u201cAndonyan\u2019\u0131n kitab\u0131nda yer alan ve \u201cresmi\u201d oldu\u011fu iddia edilen \u201cbelgeler\u201d teker teker ele al\u0131narak gerek i\u00e7erik, gerek \u015fekil bak\u0131m\u0131ndan derinli\u011fine incelenecek ve her birinin sahte\u2026\u201d oldu\u011funu kan\u0131tlamak bi\u00e7iminde tan\u0131mlayacaklard\u0131r.[9]
\nKonu bu muhtevada tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, daha sonra kamuoyunda, birincisi, t\u00fcm belgelerin Ermenilerce \u00fcretildi\u011fi ve ikincisi, \u00f6zellikle alt\u0131nda Mustafa Abd\u00fclhalik imzas\u0131 olan ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc bas\u0131lan belgelerin \u00f6ld\u00fcrme emirlerini i\u00e7eren sahte belgeler olduklar\u0131 gibi bir alg\u0131 yarat\u0131lm\u0131\u015f oldu. \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131’ndan \u00e7\u0131kan \u00e7al\u0131\u015fma ile, birinci iddian\u0131n, yani belgelerin Andonyan taraf\u0131ndan \u00fcretilmi\u015f oldu\u011fu iddias\u0131n\u0131n \u015fa\u00e7ma oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015f bulunuyorum. Belgeler Naim Efendi taraf\u0131ndan verilmi\u015flerdi ve \u00fcstelik hangi g\u00fcnlerde verildiklerini de bilmekteyiz.[10]
\n\u015eimdi 1983 y\u0131l\u0131ndan bu yana, kamuoyunda yanl\u0131\u015f olarak olu\u015fmu\u015f ve\/veya olu\u015fturulmu\u015f bir yanl\u0131\u015f kanaatin d\u00fczeltilmesi gerekmektedir. Alt\u0131nda Mustafa Abd\u00fclhalik imzas\u0131 olan belgelerin hi\u00e7biri do\u011frudan \u00f6ld\u00fcrme veya katliam emri i\u00e7ermemektedir. Bu, sahtelik tart\u0131\u015fmalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan hayati \u00f6neme sahip bir bilgidir.
\nNaim Efendi\u2019nin Hat\u0131rat\u0131nda yer alan t\u00fcm belgeler dikkatle okudu\u011fumuzda ortaya \u00e7\u0131kan tablo \u015fudur: Ermenilerin do\u011frudan imha edilmelerini i\u00e7eren belge say\u0131s\u0131 sekiz adettir. Bunlardan iki tanesi \u00fc\u00e7l\u00fc rakam grubu ile \u015fifrelenmi\u015f ve elimizde g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri olan belgelerdir. Nitekim Andonyan kitab\u0131nda bu iki belgenin de g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fc basm\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011fer alt\u0131 belgeye ili\u015fkin ise elimizde hi\u00e7bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc yoktur, sadece Naim Efendi\u2019nin hat\u0131rat\u0131nda el yaz\u0131s\u0131 ile yaz\u0131lm\u0131\u015f kopyalar olarak mevcutturlar.[11] Yani do\u011frudan \u00f6ld\u00fcrme emri i\u00e7eren bu sekiz belge i\u00e7inde, tek bir tane bile \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc yap\u0131lm\u0131\u015f ve alt\u0131nda Abd\u00fclhalik imzas\u0131 olan belge yoktur. Alt\u0131n\u0131 \u00e7izerek tekrar etmekte fayda vard\u0131r: Mustafa Abd\u00fclhalik imzas\u0131n\u0131 i\u00e7eren belgelerin hi\u00e7 birisi do\u011frudan \u00f6l\u00fcm emri ile ilgili de\u011fildirler.
\nYukarda belirtti\u011fimiz gibi, alt\u0131nda Vali Mustafa Abd\u00fclhalik imzas\u0131 olan belge adedi 12 tanedir. Bu belgelerden 10 tanesi Naim Efendi\u2019nin Hat\u0131rat\u0131nda yer almaktad\u0131r. Geriye kalan iki adet belge, Ermeni Milletvekili Zohrab\u2019\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi ile ilgilidir ve \u015fu anda Paris Bogos Nubar K\u00fct\u00fcphanesinde bulunmaktad\u0131r. S\u00f6z konusu 12 belgenin i\u00e7eriklerine yak\u0131ndan bakmakta fayda vard\u0131r.<\/p>\n

Vali Mustafa Abd\u00fclhalik imzal\u0131 belgelere baz\u0131 \u00f6rnekler<\/strong>
\nAndonyan\u2019\u0131n kitapta g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcne yer verdi\u011fi yedi belgeden be\u015f tanesi kad\u0131n ve \u00e7ocuklarla y\u00f6nelik al\u0131nmas\u0131 gereken tedbirlerle ilgilidir. \u00d6rne\u011fin, 12 Ekim 1915 tarihli telgrafta, Talat Pa\u015fa Ermeni kad\u0131nlarla evlenmelere izin verilmemesini istemektedir[12] 18 Kas\u0131m 1915 tarihli telgrafta, yollarda anne babalar\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f ve \u00f6ks\u00fcz kalm\u0131\u015f Ermeni M\u00fcsl\u00fcman ailelerce evlatl\u0131k olarak al\u0131nd\u0131klar\u0131n\u0131 bildirilir ve buna m\u00fcsaade edilmemesi istenir. Bu \u00e7ocuklar toplatt\u0131r\u0131lmal\u0131 ve do\u011frudan iskan b\u00f6lgelerine g\u00f6nderilmelidirler.[13] 5 \u015eubat 1917 tarihli telgraf da benzeri konuyla ilgilidir. Telgrafta, Ermeni yetimlerin ia\u015feleri i\u00e7in harcama yap\u0131lmas\u0131n\u0131n do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenmekte, bu t\u00fcr yetim \u00e7ocuklar\u0131n toplanarak Sivas\u2019a g\u00f6nderilmeleri istenmektedir.[14]
\n1 Aral\u0131k 1915 tarihli telgraf Halep Amerikan Konsoloslu\u011funun faaliyetlerinin g\u00f6zetlenmesi gerekti\u011fi ile ilgilidir. Talat Pa\u015fa, telgraf\u0131nda, \u201cAmerikan h\u00fck\u00fcmetinin emriyle, \u0130stanbul el\u00e7ili\u011finin son zamanlarda vaki m\u00fcdahalelerinden, Amerikan konsoloslar\u0131n\u0131n gizli yollarla baz\u0131 bilgiler edindi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r<\/em>,\u201d diyerek, \u015fehir, kasaba ve merkezlere yak\u0131n b\u00f6lgelerde bulunan Ermenilerin sevki esnas\u0131nda, dikkat \u00e7ekecek olaylar\u0131n olmamas\u0131na \u00f6zen g\u00f6sterilmesini istemektedir. Hatta, \u201cbu sebeple ge\u00e7ici olarak, g\u00f6stermelik bile olsa, g\u00f6\u00e7menlere iyi davran\u0131lmas\u0131 ve bilinen tedbirlerin uygun yerlerde uygulanmas\u0131 \u00e7ok \u00f6nemlidir.<\/em>\u201d Talat ayr\u0131ca, Amerikan konsoloslar\u0131na bilgi verenlerin bulunup, tutuklanarak yarg\u0131lanmalar\u0131n\u0131 ister.[15]
\nAlt\u0131nda Vali Mustafa Abd\u00fclhalik imzas\u0131 olan ve Andonian taraf\u0131ndan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri bas\u0131lmayan \u00fc\u00e7 belgeden bir tanesi, daha \u00f6nce istenmi\u015f bir evrak\u0131n yeniden istenmesi ile ilgilidir. 25 Ekim 1915 tarihli bu belgede, Dahiliye Naz\u0131r\u0131 Halep\u2019ten, \u201c25 Eyl\u00fcl 331 tarih, 1923 numaral\u0131 mahrem tahrir\u00e2tla istenilen evrak\u0131n bir haftaya kadar tanzim ve irs\u00e2li [g\u00f6nderilmesi]<\/em>\u201d istemektedir. Eskiden istenmi\u015f ve g\u00f6nderilmemi\u015f bir evrak\u0131n g\u00f6nderilmesini hat\u0131rlatan bir belgenin sahte olarak \u00fcretildi\u011fini iddia etmenin sa\u00e7mal\u0131\u011f\u0131 ortadad\u0131r. Nitekim Andonian da bu belgeyi \u00f6nemsiz g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in kullanmam\u0131\u015f ve g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcne kitapta yer vermemi\u015ftir.
\nAlt\u0131nda Vali\u2019nin imzas\u0131 olan ve Andonyan taraf\u0131ndan kullan\u0131lmayan di\u011fer iki belge \u0130stanbul milletvekili Krikor Zohrab\u2019\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi ile ilgilidir. Birinci belge 17 Ekim 1915 tarihlidir ve \u0130\u00e7i\u015fleri Bakan\u0131 Talat taraf\u0131ndan g\u00f6nderilmi\u015ftir. Talat telgrafta, \u0130stanbul\u2019da kalmas\u0131 sak\u0131ncal\u0131 g\u00f6r\u00fclerek, Alt\u0131nc\u0131 Ordu Kumandanl\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgesine g\u00f6nderilen Kirkor Zohrab\u2019\u0131n \u201cbir kaza neticesiyle vefat etti\u011fi\u201d haberinin al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekte ve ilgili soru\u015fturma evrak\u0131n\u0131n \u0130stanbul\u2019a g\u00f6nderilmesini istemektedir.[16] 11 Kas\u0131m 1915 tarihli bir di\u011fer telgrafta ise Talat, Zohrab\u2019\u0131n hangi otelde ka\u00e7 g\u00fcn kald\u0131\u011f\u0131, hangi tarihte Halep\u2019ten \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131d\u0131\u011f\u0131 vb. gibi baz\u0131 sorular sormakta ve konunun soru\u015fturularak, bilginin kendisine iletilmesini istemektedir.[17]
\nCevap verilmesi gereken soru basittir: Naim Efendi, Krikor Zohrab\u2019\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmedi\u011fini aksine bir kaza sonucu \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yleyen ve Zohrab\u2019\u0131n hangi otelde ka\u00e7 g\u00fcn kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 soran bir belgeyi ni\u00e7in \u00fcretsin? Sahte belgelerin \u00fcretilme amac\u0131, Orel ve Yuca\u2019n\u0131n da iddia ettikleri gibi, \u2018T\u00fcrkleri su\u00e7layacak resmi kan\u0131tlar\u0131\u2019 piyasaya s\u00fcrmek,\u201d[18] ise, bunun tam aksini kan\u0131tlayan bir belgeyi \u00fcretmenin mant\u0131\u011f\u0131 nedir? Tuhafl\u0131k ortadad\u0131r ve konu \u00fczerinde fazla durmay\u0131 gerektirmeyecek bir sarahata sahiptir.
\nAlt\u0131nda Valinin imzas\u0131 olan belgeler i\u00e7inde belki bir istisna say\u0131labilecek iki adet telgraf mevcuttur. Bunlardan birincisi, 16 Eyl\u00fcl 1915 tarihli belgededir. Belgede, erkek n\u00fcfus i\u00e7in evvelce teblig edilmi\u015f uygulaman\u0131n kad\u0131n ve \u00e7ocuklar\u0131 da kapsad\u0131\u011f\u0131 bildirilmekte ve bu amaca uygun olabilecek g\u00fcvenilir insanlar\u0131n istihdam edilmesi istenmektedir.[19] \u0130kinci belge, 16 Ekim 1915 tarihli oland\u0131r. Telgrafta, daha \u00f6nce g\u00f6nderilen \u015fifreli bir telgrafla Der-Zor\u2019un ni\u00e7in iskan b\u00f6lgesi olarak se\u00e7ildi\u011finin izah edilmi\u015f oldu\u011fu s\u00f6ylendikten sonra, ahalinin Ermenilere y\u00f6nelik i\u015fledi\u011fi su\u00e7larla (cinayetlerle) ilgili, bu cinayetler h\u00fck\u00fcmetin izledi\u011fi siyaset ile uyum halinde oldu\u011fu i\u00e7in herhangi bir soru\u015fturma a\u00e7\u0131lmamas\u0131 istenir.[20] Bu iki belge i\u00e7erik itibar\u0131yla, H\u00fck\u00fcmetin Ermenilerin imhas\u0131n\u0131n istedi\u011fi bi\u00e7iminde yorumlanabilecek olsa bile, do\u011frudan \u00f6ld\u00fcrmeye ili\u015fkin bir emir de\u011fildirler. Bug\u00fcn Osmanl\u0131 ar\u015fivinde, bu belgelerin benzeri ba\u015fka belgelere de rastlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.[21]
\n\u00d6zetle, g\u00f6r\u00fclece\u011fi gibi, alt\u0131nda Vali Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019in imzalar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu belgeler, Ermenilerin \u00f6ld\u00fcr\u00fclme emirlerini i\u00e7ermeyen, benzerleri Osmanl\u0131 ar\u015fivinde de bulunabilecek belgelerdir. Bunlar, elbette 1915-18 s\u00fcrecini anlamam\u0131z\u0131 sa\u011flayacak son derece \u00f6nemli belgelerdir ama Naim Efendi taraf\u0131ndan \u00f6zel olarak \u00fcretilmesinin hi\u00e7bir mant\u0131ki gerek\u00e7esi yoktur.
\n\u015eimdi tek tek belgeler \u00fczerindeki tarih ve imzalar konusuna daha yak\u0131ndan bakabiliriz.<\/p>\n

Belgeler \u00fczerindeki tarihler meselesi<\/strong>
\nOrel ve Yuca, \u0130stanbul\u2019dan 16 Eyl\u00fcl 1915\u2019de Halep\u2019e g\u00f6nderilen 502 say\u0131l\u0131 bir telgraf\u0131n, \u00fczerindeki tarih ve alt\u0131nda Vali Mustafa Abd\u00fclhalik imzas\u0131 nedeniyle sahte oldu\u011funu iddia etmektedirler. Vali imzas\u0131n\u0131n yan\u0131na 5 Eyl\u00fcl anlam\u0131na gelen\u00a0\u201c5 minh\u00fc\u201d<\/em>\u00a0yazm\u0131\u015ft\u0131r.[22] Oysa Mustafa Abd\u00fclhalik bu tarihlerde hen\u00fcz Halep Valisi de\u011fildir. Abd\u00fclhalik 3 Ekim 1915\u2019te Vali olarak atanm\u0131\u015f ve Halep\u2019e ancak 7 Kas\u0131m 1915 tarihinde gelebilmi\u015ftir.[23] Dolay\u0131s\u0131yla, Orel ve Yuca\u2019ya g\u00f6re, Vali\u2019nin g\u00f6reve ba\u015flamadan \u00f6nce Halep\u2019e gelmi\u015f olan bir belgenin alt\u0131na imza atmas\u0131 belgenin sahte oldu\u011funun kan\u0131t\u0131d\u0131r.
\nOrel ve Yuca tarih hatas\u0131 nedeniyle sahtelik iddias\u0131n\u0131 tek bir belgeye (16 Eyl\u00fcl 1915 tarihli belgeye) ili\u015fkin olarak ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Oysa, Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019in Vali olarak g\u00f6reve ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 tarihten \u00f6nce Halep\u2019e gelen ve ama altlar\u0131nda Abd\u00fclhalik\u2019in imzas\u0131 olan belge say\u0131s\u0131 be\u015f adettir. Naim Efendi, Hat\u0131rat\u2019\u0131nda bunlar\u0131n d\u00f6rd\u00fcnden bahsetmi\u015ftir: 1) 16 Eyl\u00fcl 1915; 2) 12 Ekim 1915; 3) 16 Ekim 1915 ve 4) 25 Ekim 1915.[24] Hat\u0131ratta bahsedilmeyen 17 Ekim 1915 tarihli belge, Ermeni milletvekili Zohrab\u2019\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi ile ilgili bir belgedir ve orijinali Bogos Nubar K\u00fct\u00fcphanesinde bulunmaktad\u0131r.
\nOrel ve Yuca\u2019n\u0131n mant\u0131\u011f\u0131 ile hareket edecek olursak, Mustafa Abd\u00fclhalik g\u00f6reve ba\u015flamadan \u00f6nce gelen ve ama altlar\u0131nda onun imzas\u0131 bulunan bu be\u015f belgeyi de sahte saymak gerekmektedir. Oysa bu iddia do\u011fru de\u011fildir. Bunun birka\u00e7 nedeni vard\u0131r. Birincisi, Naim Efendi Hat\u0131rat\u0131nda, Vali Mustafa Abd\u00fclhalik ile Sevkiyat M\u00fcd\u00fcr\u00fc Abdulahad Nuri\u2019nin Halep\u2019e gelmelerinden birka\u00e7 g\u00fcn sonra g\u00f6reve ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. \u201cHalep\u2019e geldim ve \u015fans eseri, daha 3-4 g\u00fcn \u00f6nce Halep\u2019te G\u00f6\u00e7menler Genel M\u00fcd\u00fcr Vekili g\u00f6revine ba\u015flayan, Abd\u00fclahad Nuri Beyin ba\u015fkatibi g\u00f6revine atand\u0131m.\u201d[25] Vali Mustafa Abd\u00fclhalik ile Sevkiyat Dairesi M\u00fcd\u00fcr\u00fc Abd\u00fclahad Nuri Halep\u2019e beraber gelmi\u015flerdir. Demek ki Naim Efendi 1915 Kas\u0131m ortas\u0131na do\u011fru g\u00f6reve ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Vali ile Sevkiyat M\u00fcd\u00fcr\u00fcn\u00fcn ne zaman geldi\u011fini bilen birisi olarak, e\u011fer Naim Efendi sahte belge \u00fcretmek isteseydi, a\u00e7\u0131k ki, belgelere Valinin g\u00f6reve ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 tarihten sonraki tarihleri atard\u0131. Ayr\u0131ca belge say\u0131s\u0131n\u0131n fazlal\u0131\u011f\u0131, bir de\u011fil be\u015f adet olmas\u0131, Naim Efendi\u2019nin bir hatas\u0131na de\u011fil, belgelerin ger\u00e7ek olduklar\u0131na i\u015faret eder. Orel ve Yuca\u2019n\u0131n en b\u00fcy\u00fck hatalar\u0131, zaten belgenin Naim Efendi taraf\u0131ndan verildi\u011fine de\u011fil, Andonyan taraf\u0131ndan uydurulmu\u015f oldu\u011funa inanmalar\u0131d\u0131r.
\n\u0130kincisi, herhangi bir belge \u00fczerindeki tarih yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131, tek ba\u015f\u0131na o belgenin sahteli\u011fi i\u00e7in kan\u0131t olarak kullan\u0131lamaz. Tarih hatas\u0131 belgenin orijinal oldu\u011funun g\u00f6stergesi de olabilir. E\u011fer tarih yanl\u0131\u015fl\u0131klar\u0131ndan kalkarak bir belgenin sahte olaca\u011f\u0131n\u0131 ilan edecek olursak, Osmanl\u0131 Ar\u015fivinin sahte belge ile dolu oldu\u011funu kabul etmemiz gerekir. Burada \u00fc\u00e7 ayr\u0131 belge \u00f6rne\u011fi vermek isteriz. Birinci \u00f6rnek, \u0130\u00e7i\u015fleri Bakan\u0131 nam\u0131na \u015e\u00fckr\u00fc taraf\u0131ndan 1 Nisan 1915 tarihinde Sivas Vilayetine \u00e7ekilmi\u015f ve K\u00fcrtlerin b\u00f6lgedeki durumu hakk\u0131nda bilgi isteyen \u015fifre telgraft\u0131r. Telgrafta, \u201c10 \u015eubat 1916 tarihli \u015fifre ile bildirilen K\u00fcrdlerin T\u00fcrk k\u00f6yleri ve kasaba ahalisi ile m\u00fcn\u00e2sebet[lerinin]\u201d ne oldu\u011fu sorulmaktad\u0131r. A\u00e7\u0131k ki 1 Nisan 1915 tarihinde, 1 \u015eubat 1916 tarihinde g\u00f6nderilmi\u015f bir telgrafa at\u0131fta bulunulmas\u0131 s\u00f6z konusu olamaz. Telgraf\u0131n ger\u00e7ek tarihi 1 Nisan 1916 olmak zorundad\u0131r. Bakanl\u0131k belgeye yanl\u0131\u015f tarih atm\u0131\u015ft\u0131r.[26]
\n\u0130kinci \u00f6rnek D\u0131\u015fi\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131ndan \u0130\u00e7i\u015fleri Bakanl\u0131\u011f\u0131na 1 Aral\u0131k 1915 tarihinde g\u00f6nderilmi\u015f bir yaz\u0131d\u0131r ve yaz\u0131da 13 Aral\u0131k 1915 tarihinde ait bir olaydan bahsedilmektedir. Metinde ayr\u0131ca hi\u00e7 mevcut olmayan bir tarih daha (31 Te\u015frinisani: 31 Kas\u0131m) yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. A\u00e7\u0131kt\u0131r ki ya raporun tarihi ya da i\u00e7indeki tarihler yanl\u0131\u015ft\u0131r.[27] \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6rnek Halep\u2019ten \u00e7ekilen bir telgraft\u0131r, telgraf\u0131n \u00fczerinde 24\/25 \u015eubat 1332 tarihleri vard\u0131r. Oysa Osmanl\u0131 Takviminde 24\/25 \u015eubat 1332 g\u00fcnleri mevcut de\u011fildir. Bilindi\u011fi gibi Osmanl\u0131 H\u00fck\u00fcmeti Rumi Takvim kullan\u0131yordu ve bu takvimle, Miladi takvim aras\u0131nda 13 g\u00fcn fark vard\u0131. Osmanl\u0131 H\u00fck\u00fcmeti ald\u0131\u011f\u0131 bir kararla, 15 \u015eubat 1332\u2019den sonra, \u015eubat ay\u0131ndan kalan g\u00fcnleri takvimden sildi ve 16 \u015eubat yerine 1 Mart tarihini kullanmaya ba\u015flad\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla belgedeki 24\/25 \u015eubat tarihleri yanl\u0131\u015ft\u0131r.
\nE\u011fer tarih hatalar\u0131n\u0131, belge sahteli\u011fi i\u00e7in gerek\u00e7e olarak sunacak olursak, yukardaki orijinal belgelerin t\u00fcm\u00fcn\u00fcn sahte olarak tasnif edilmesi gerekir ki bu do\u011fru de\u011fildir. S\u00f6yledi\u011fimiz gibi, Osmanl\u0131 ar\u015fivinde bu t\u00fcr hatal\u0131 tarihlerin oldu\u011fu y\u00fczlerce ba\u015fka belge kolayl\u0131kla bulunabilir.
\nBelgelerin tarihleri nedeniyle sahte olamayacaklar\u0131 konusunda s\u00f6ylenebilecek \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6nemli tez, yukarda aktard\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, s\u00f6z konusu belgelerin muhtevalar\u0131d\u0131r. Yukarda ayr\u0131nt\u0131s\u0131 ile g\u00f6sterdi\u011fimiz gibi, tamam\u0131yla Osmanl\u0131 b\u00fcrokrasisinin diline ve mant\u0131\u011f\u0131na uygun olan bu belgelerin hi\u00e7 birisi, Ermenilerin \u00f6ld\u00fcrmeleri ve imha edilmelerine ili\u015fkin bir emir i\u00e7ermezler.
\nE\u011fer tekrar \u00f6rnek vermek gerekirse, 17 ve 25 Ekim 1915 tarihli belgeler \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131d\u0131rlar. 17 Ekim 1915 tarihli belgede, \u201c\u0130stanbul Mebusu Kirkor Zohrab Efendinin esna-y\u0131 rahda [seyahat s\u0131ras\u0131nda] bir kaza neticesiyle vefat etti\u011fi<\/em>\u201d s\u00f6ylenmektedir. 25 Ekim 1915 tarihli belge ise Dahiliye Naz\u0131r\u0131, Halep\u2019ten, \u201c25 Eyl\u00fcl 331 tarih, 1923 numaral\u0131 mahrem tahrir\u00e2tla istenilen evrak\u0131n bir haftaya kadar tanzim ve irs\u00e2li [g\u00f6nderilmesini]<\/em>\u201d ile ilgilidir. Krikor Zohrab\u2019\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmedi\u011fi aksine kaza sonucu vefat etti\u011fini ileri s\u00fcrerek resmi T\u00fcrk tezini kan\u0131tlayacak bir belgenin veya eskiden istenmi\u015f bir evrak\u0131n g\u00f6nderilmesini hat\u0131rlatan bir telgraf\u0131n sahte olarak \u00fcretilmelerinin hi\u00e7bir mant\u0131\u011f\u0131 olamayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r.
\nYukarda ileri s\u00fcrd\u00fcklerimiz do\u011fru olsa bile, ortada hala a\u00e7\u0131klanmaya muhta\u00e7 bir soru vard\u0131r. Tarihlerden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, bu telgralar Vali Mustafa Abd\u00fclhalik g\u00f6reve ba\u015flamadan \u00f6nce gelmi\u015flerdir. Vali\u2019nin, bu telgraflar alt\u0131nda imzas\u0131n\u0131n olmas\u0131 a\u00e7\u0131klanmaya muhta\u00e7t\u0131r. Bizce sorunun cevab\u0131 basittir. Vali muhtemelen, s\u00f6z konusu belgeleri g\u00f6reve ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 tarihten sonra okumu\u015f ve Naim Efendi\u2019nin g\u00f6revli oldu\u011fu sevkiyat m\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne havale etmi\u015ftir. Naim Efendi\u2019nin bu belgeleri elde edebilmi\u015f olmas\u0131n\u0131n nedeni budur. Burada, devlet b\u00fcrokrasisinde son derece s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan bir durum s\u00f6z konusudur.
\nMustafa Abd\u00fclhalik\u2019ten \u00f6nce Halep Valisi Bekir Sami\u2019dir ve Bekir Sami\u2019nin g\u00f6revine 3 Ekim 1915 tarihinde son verilir.[28] Burada s\u00f6z konusu edilen belgeler, 16 Eyl\u00fcl 1915 tarihli belge hari\u00e7, Bekir Sami\u2019nin g\u00f6rev s\u00fcresi sonras\u0131 gelen belgelerdir.[29] Bekir Sami\u2019nin g\u00f6revden ayr\u0131lmas\u0131 ve yeni Valinin g\u00f6reve ba\u015flamas\u0131 aras\u0131ndaki s\u00fcrede Valilik g\u00f6revini Halep Kad\u0131s\u0131 Halit vekaleten y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015ft\u00fcr. Elimizdeki ar\u015fiv belgelerinden anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Kad\u0131 Halit, sadece \u0130stanbul\u2019dan soru mahiyetinde gelen veya \u00e7\u00f6z\u00fclmesi acilen gerekli sorunlara ili\u015fkin telgraflara cevap veriyor, tavsiye veya politika iletme bi\u00e7iminde gelen evraklar\u0131 ise gelecek Vali\u2019ye b\u0131rak\u0131yordu.[30]
\nE\u011fer Naim Efendi\u2019nin verdi\u011fi Eyl\u00fcl ve Ekim ay\u0131na ili\u015fkin telgraflara bak\u0131l\u0131rsa g\u00f6r\u00fclecektir ki, bu telgraflar baz\u0131 konular\u0131n \u201cehemmiyetle tavsiye edilmesi\u201d ile ilgilidir. Yeni Vali g\u00f6reve atand\u0131ktan sonra bu telgraflar\u0131 okumu\u015f ilgili makamlara havale etmi\u015ftir.<\/p>\n

Vali Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019in imzalar\u0131<\/strong>
\nOrel ve Yuca\u2019n\u0131n Naim Efendi\u2019nin verdi\u011fi belgelerin sahte olduklar\u0131na ili\u015fkin ileri s\u00fcrd\u00fckleri bir di\u011fer arg\u00fcman, Vali Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019e ait imzalar\u0131n sahte oldu\u011fudur. Yazarlar bu tezlerini Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019e ait, Osmanl\u0131 Ar\u015fivi Dahiliye Nezareti \u0130kinci \u015eube evrak\u0131 aras\u0131nda bulduklar\u0131 bir imzay\u0131 yay\u0131mlayarak kan\u0131tlamaktad\u0131rlar. Ger\u00e7ekten de Orel ve Yuca\u2019n\u0131n \u0130kinci \u015eube evrak\u0131 aras\u0131nda bulduklar\u0131 imza ile Naim Efendi\u2019nin verdi\u011fi belgeler \u00fczerindeki imzalar aras\u0131nda baz\u0131 farklar oldu\u011fu ileri s\u00fcr\u00fclebilir. Fakat biz Osmanl\u0131 Ar\u015fivinde Vali Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019e ait ba\u015fka imzalar da bulduk. Ve bu imzalar Orel ve Yuca\u2019n\u0131n kan\u0131t olarak kulland\u0131klar\u0131 \u0130kinci \u015eube evrak\u0131ndaki imzadan son derece farkl\u0131d\u0131rlar. Yani, Orel ve Yuca\u2019n\u0131n iddialar\u0131n\u0131 esas alacak olursak, Osmanl\u0131 Ar\u015fivinin Vali Mustafa Abd\u00fclhalik ait sahte imzalar ile dolu oldu\u011funu iddia edebiliriz.
\nBiz iki ayr\u0131 kaynakta, Vali Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019e ait olduk\u00e7a de\u011fi\u015fik say\u0131da imza bulduk. Birinci kaynak, Osmanl\u0131 Ar\u015fivi Dahiliye Nezareti \u015eifre evrak\u0131d\u0131r. \u0130kinci kaynak, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Et\u00fct Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 (ATASE) taraf\u0131ndan yay\u0131mlanan 8 Ciltlik \u201cAr\u015fiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri (1914-1918)\u201d adl\u0131 eserdir. T\u00fcm bu kaynaklardaki imzalara bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda g\u00f6r\u00fclen \u015fudur: \u0130kinci \u015eube Evrak\u0131ndaki imzalarla Naim Efendi\u2019nin verdi\u011fi belgelerdeki imzalar aras\u0131ndaki benzerlik dikkat \u00e7ekicidir. Dahiliye \u015eifre Kalem evrak\u0131ndaki ve ATASE taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan kitapta buldu\u011fumuz imzalar ise \u00e7ok ama \u00e7ok farkl\u0131d\u0131rlar.
\n\u0130mzalara ili\u015fkin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z tablodan da anla\u015f\u0131labilece\u011fi gibi (Bak\u0131n\u0131z Tablo 1), Mustafa Abd\u00fclhalik birbirinden \u00e7ok farkl\u0131, en az\u0131ndan 4-5 de\u011fi\u015fik t\u00fcr imza kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun \u00f6zel bir nedeni var m\u0131yd\u0131 bilemiyoruz ama konunun teknik bir izah\u0131 m\u00fcmk\u00fcn. Vali imzalar\u0131n\u0131 ya her iki ismini (Mustafa Abd\u00fclhalik) birden yazarak ya da isimlerinden sadece birisini kullanarak (ya Mustafa ya da Abd\u00fclhalik) atmaktad\u0131r.
\nOrel ve Yuca\u2019n\u0131n yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 (\u0130kinci \u015eube evrak\u0131ndaki) imza ile Naim Efendi\u2019nin verdi\u011fi belgelerdeki imzalar her iki ismin birden yaz\u0131lmas\u0131ndan olu\u015fmaktad\u0131rlar. \u0130mzalara dikkatli bak\u0131l\u0131rsa bu iki isim ayr\u0131 olarak se\u00e7ilebilecektir. \u0130mzan\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 k\u0131sm\u0131, Osmanl\u0131ca yaz\u0131m gere\u011fi, sa\u011fdan sola do\u011fru, Mustafa\u2019n\u0131n \u015fekil verilerek yaz\u0131lm\u0131\u015f haline denk d\u00fc\u015fer. \u0130mzada oval yuvarlak gibi duran \u015fekillerin nedeni budur. \u0130kinci par\u00e7a ise Abd\u00fclhalik isminin k\u0131salt\u0131lm\u0131\u015f halinden olu\u015fmaktad\u0131r. Dahiliye \u015eifre Evrak\u0131 aras\u0131nda buldu\u011fumuz belgelerdeki imzalar ise ismin sadece Abd\u00fclhalik isminden olu\u015fmaktad\u0131r. ATASE taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan belgedeki imza ise ismin sadece Mustafa k\u0131sm\u0131d\u0131r.
\nOrel ve Yuca\u2019n\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 \u0130kinci \u015eube evrak\u0131ndaki imzalar ile Naim Efendi belgelerindeki imzalar\u0131n, Mustafa k\u0131s\u0131mlar\u0131 benzerdir; fakat Abd\u00fclhalik\u2019in k\u0131salt\u0131lm\u0131\u015f halinden olu\u015fan ikinci k\u0131s\u0131mlar\u0131 farkl\u0131d\u0131r. En dikkati \u00e7eken fark ise Naim Efendi\u2019nin verdi\u011fi belgelerdeki imzalar\u0131n \u00fcst\u00fcnde, soldan geriye do\u011fru at\u0131lm\u0131\u015f olan uzun \u00e7izgidir. Bu \u00e7izgi Orel ve Yuca\u2019n\u0131n yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 imzada \u00e7ok sert olup k\u0131sad\u0131r ve imzan\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc kapsamamaktad\u0131r. Orel ve Yuca, imzalar aras\u0131ndaki bu farkl\u0131l\u0131ktan dolay\u0131, belgelerin Andonian taraf\u0131ndan \u00fcretilmi\u015f, sahte belgeler oldu\u011funu iddia etmektedirler.
\nT\u00fcm di\u011fer iddialar\u0131nda oldu\u011fu gibi, Orel ve Yuca bu konuda da hakl\u0131 de\u011fildirler ve ileri s\u00fcrd\u00fckleri tez yanl\u0131\u015ft\u0131r, bir\u00e7ok nedenden dolay\u0131. Bu nedenleri s\u0131ralamadan \u00f6nce eklemek gerekir ki, Orel ve Yuca\u2019n\u0131n sadece bir tanesini kulland\u0131klar\u0131 \u0130kinci \u015eube Evrak\u0131ndaki imzalar da, yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z tabloda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, birbirlerinden farkl\u0131l\u0131klar i\u00e7ermektedir. Baz\u0131 belgelerde imza sonundaki \u00e7izgi a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru, baz\u0131lar\u0131nda ise tam aksine yukar\u0131ya do\u011frudur. Yukar\u0131 do\u011fru at\u0131lan \u00e7izgi kimisinde sert bir d\u00fcz \u00e7izgi, kimisinde ise kavis yapmaktad\u0131r. Biz, bu t\u00fcr farklardan kalkarak imzalar\u0131n sahteli\u011fi tart\u0131\u015fmas\u0131 yapman\u0131n do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131 kanaatindeyiz.<\/p>\n

\u0130mzalar ni\u00e7in sahte de\u011fildirler?<\/strong>
\nNaim Efendi belgelerindeki imzalar\u0131n sahte olamayacaklar\u0131n\u0131n birinci \u00f6nemli kan\u0131t\u0131, bu belgelerde de farkl\u0131 Vali imzalar\u0131n\u0131n olmas\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin 11 Kas\u0131m 1915 tarihli olan ve Zohrab ile ilgili bir belgedeki imza, di\u011fer belgelerdeki imzalardan tamam\u0131yla farkl\u0131d\u0131r, (bak\u0131n\u0131z, tablo Naim Efendi s\u00fctunu, birinci imza). Naim Efendi\u2019nin verdi\u011fi t\u00fcm di\u011fer belgelerdeki imzalar iki ismin birlikte yaz\u0131lmas\u0131ndan olu\u015furken, 11 Kas\u0131m 1915 tarihli bu belgedeki imza ismin sadece ikinci k\u0131sm\u0131ndan (Abd\u00fclhalik) olu\u015fmaktad\u0131r. Sahte imzaya dayal\u0131 belge \u00fcretmek isteyen bir ki\u015finin yapmayaca\u011f\u0131 tek \u015fey herhalde birbirinden farkl\u0131 imzalar \u00fcretmektir.
\n\u0130mzalar\u0131n sahte olamayaca\u011f\u0131n\u0131n ikinci \u00f6nemli nedeni, Osmanl\u0131 ar\u015fivinde, 11 Kas\u0131m tarihli belgedeki imzaya benzer imzalar bulmu\u015f olmam\u0131zd\u0131r. Bunlar, Dahiliye Nezareti \u015eifre Kalemi Evrak\u0131 aras\u0131nda buldu\u011fumuz belgelerdir ve s\u00f6yledi\u011fimiz gibi ismin sadece ikinci k\u0131sm\u0131ndan (Abd\u00fclhalik) olu\u015fmaktad\u0131r. Biz bu evrak aras\u0131nda, Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019e ait 100\u2019\u00fcn \u00fczerinde imza tesbit etmi\u015f bulunuyoruz. Bu kadar \u00e7ok say\u0131da imzay\u0131 bulmam\u0131z\u0131n nedeni, Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019in Nisan 1917 ile Eylu\u0308l 1918 aras\u0131nda \u0130\u00e7i\u015fleri Bakan M\u00fcste\u015far\u0131 olarak g\u00f6rev yapm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. B\u00f6lgelerle g\u00f6nderilecek \u015fifreli telgraflar, \u015fifrelenmeden \u00f6nce onun taraf\u0131ndan imzalanmaktad\u0131rlar. Hatta bu telgraflardan 24 Eyl\u00fcl 1918 tarihli olan\u0131 do\u011frudan Mustafa Abd\u00fclhalik taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nNaim Efendi\u2019nin verdi\u011fi belgelerdeki imzalar\u0131n sahte olamayaca\u011f\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6nemli kan\u0131t\u0131, haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z listeden de a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclece\u011fi gibi, Dahiliye \u015eifre Kalemi evrak\u0131 aras\u0131ndaki imzalar\u0131n kendi i\u00e7lerinde de \u00e7ok ciddi farkl\u0131l\u0131klar i\u00e7ermeleridir. \u00d6zellikle buldu\u011fumuz alt\u0131 adet imza (bak\u0131n\u0131z tablo 2: Dahiliye Nezareti \u015eifre Kalemi-II s\u00fctunu), \u015eifre Kalemindeki di\u011fer imzalardan olduk\u00e7a farkl\u0131d\u0131r ve di\u011fer imzalara hi\u00e7 benzememektedir.[31] Sadece bu alt\u0131 imza esas al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, b\u0131rak\u0131n\u0131z t\u00fcm di\u011fer (\u0130kinci \u015eube, ATASE, Naim Efendi) imzalar\u0131n\u0131, Dahiliye \u015eifre Kalemindeki di\u011fer t\u00fcm imzalar\u0131n da sahte oldu\u011funu kolayl\u0131kla ileri s\u00fcrebilirsiniz.
\n\u0130mzalar\u0131n sahte olamayaca\u011f\u0131n\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u00f6nemli g\u00f6stergesi, Dahiliye \u015eifre Kalemindeki imzalar ile Naim Efendi\u2019nin verdi\u011fi belgelerdeki imzalar\u0131n ikinci, yani Abd\u00fclhalik ismine denk d\u00fc\u015fen k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck benzerlik g\u00f6stermeleridir. \u015eifre Kalemindeki imzalar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun \u00fcst\u00fcnde t\u00fcm imzay\u0131 kapsayan bir \u00e7izgi bulunmaktad\u0131r.
\n\u0130mzalar\u0131n sahte olamayaca\u011f\u0131na ili\u015fkin be\u015finci \u00f6nemli neden, s\u00f6yledi\u011fimiz gibi, Askeri Tarih ve Stratejik Et\u00fct Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 (ATASE) taraf\u0131ndan yay\u0131mlanan 8 Ciltlik \u201cAr\u015fiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri (1914-1918)\u201d adl\u0131 eserde, Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019e ait tamam\u0131yla farkl\u0131 ba\u015fka bir imza bulmu\u015f olmam\u0131zd\u0131r. Burada buldu\u011fumuz imzada, Mustafa Abd\u00fclhalik, isminin sadece ilk k\u0131sm\u0131n\u0131 (Mustafa) kullanm\u0131\u015ft\u0131r.
\n2. \u015eube evrak\u0131 i\u00e7inde bulduklar\u0131 bir imzadan hareketle Naim Efendi\u2019nin verdi\u011fi belgelerdeki imzalar\u0131n sahte olduklar\u0131n\u0131 iddia eden Orel ve Yuca\u2019n\u0131n mant\u0131\u011f\u0131 ile hareket edersek, Dahiliye \u015eifre Evrak\u0131nda ve ATASE kitab\u0131nda buldu\u011fumuz imzalar\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fcn sahte olduklar\u0131n\u0131 iddia etmemiz gerekir. Hatta Dahiliye \u015eifre Kalemindeki alt\u0131 imzay\u0131 esas alarak, bu evraktaki t\u00fcm di\u011fer imzalar\u0131n da sahte olduklar\u0131 rahatl\u0131kla ileri s\u00fcr\u00fclebilir. Ya da ATASE taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan imzay\u0131 esas alarak, Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019in di\u011fer t\u00fcm imzalar\u0131n\u0131n sahte oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Yani ortada, hangi imza tarz\u0131n\u0131 esas al\u0131rsan\u0131z, di\u011fer imzalar\u0131 sahte olarak ilan edebilece\u011fimiz bir tablo ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z.
\nMustafa Abd\u00fclhalik\u2019in ni\u00e7in bu denli farkl\u0131 imzalar kullanm\u0131\u015f oldu\u011fu sorusuna cevap vermemiz m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Ama biz bu farkl\u0131 imza tarzlar\u0131n\u0131n Abd\u00fclhalik\u2019in bilin\u00e7li bir tercihi oldu\u011funu iddia edece\u011fiz. Mustafa Abd\u00fclhalik imzalar\u0131n\u0131 bilerek de\u011fi\u015ftirmi\u015f ve farkl\u0131 imzalar atm\u0131\u015ft\u0131r. Bu da Naim Efendi tarf\u0131ndan verilen belgelerdeki imzalar\u0131n ni\u00e7in sahte olamayaca\u011f\u0131na ili\u015fkin ileri s\u00fcrece\u011fimiz alt\u0131nc\u0131 tezdir. Bu tez i\u00e7in elimizdeki en \u00f6nemli kan\u0131t, DH.\u015eFR., 79\/139 belgesindeki imzad\u0131r, (Bak\u0131n\u0131z tablo Dahiliye \u015eifre Kalemi-I, ilk imza.) Belgedeki imzadan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, Mustafa Abd\u00fclhalik imza atmaya bizlerin g\u00f6z\u00fcnde oval yuvarlaklar olarak g\u00f6z\u00fcken, imzas\u0131n\u0131n birinci b\u00f6l\u00fcm\u00fc ile yani Mustafa ile ba\u015flam\u0131\u015f ama daha sonra bunun \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00e7izerek imzan\u0131n sadece ikinci k\u0131sm\u0131 (Abd\u00fclhalik) ile yetinmi\u015ftir.
\nYukarda da s\u00f6yledi\u011fimiz gibi Dahiliye \u015eifre kalemindeki t\u00fcm imzalar bu niteliktedir. Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019in bu imzada \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00e7izdi\u011fi birinci k\u0131s\u0131m ile imzan\u0131n ikinci k\u0131sm\u0131n\u0131 (Abd\u00fclhalik) birle\u015ftirildi\u011finizde ise Naim Efendi belgelerindeki imzalar ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu, Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019in bilerek farkl\u0131 imza tarzlar\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131k bir kan\u0131t\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019in el yaz\u0131s\u0131<\/strong><\/p>\n

\u0130mzalar\u0131n ve dolay\u0131s\u0131yla belgelerin sahte olmad\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik elimizde \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ba\u015fka kan\u0131t daha vard\u0131r. Bu da belgelerin \u00fcst\u00fcndeki Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019e ait el yaz\u0131s\u0131d\u0131r. Naim Efendi\u2019nin verdi\u011fi belgelere \u00e7\u0131plak g\u00f6zle bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda her belge \u00fczerinde esas olarak iki farkl\u0131 yaz\u0131 t\u00fcr\u00fc oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclecektir. (Bak\u0131n\u0131z tablo 2) Birinci yaz\u0131 tarz\u0131, as\u0131l metin olarak tan\u0131mlanacak metindir ve \u0130stanbul\u2019dan gelen telgraflar\u0131n Halep\u2019te g\u00f6revli memur(lar) taraf\u0131ndan \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmi\u015f halidir. \u0130kinci yaz\u0131 tarz\u0131 da belgenin ana metninin alt\u0131nda ve Vali\u2019nin imzas\u0131 \u00fcst\u00fcnde yer alan k\u0131sa havale yaz\u0131s\u0131d\u0131r ve genellikle, \u201cMuhacirin M\u00fcd\u00fcriyet-i Umumiyesi Muavinli\u011fine\u201d\u00a0<\/em>ifadesi vard\u0131r. Bazan da ne yap\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fine ili\u015fkin k\u0131sa bir not yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Birka\u00e7 \u00f6rnek vermek gerekirse:\u00a0\u201cJandarma kumandan\u0131yla g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcn\u00fcz m\u00fc\u201d; \u201cPolis m\u00fcd\u00fcr\u00fcyle g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcz\u201d; \u201c\u015eifreyi mevzubahis etmeyerek polis m\u00fcd\u00fcr\u00fcyle g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcz. Hakikaten bu gibi e\u015fh\u00e2s-\u0131 te\u015fekk\u00fcliye var m\u0131d\u0131r?…\u201d; \u201cPek ehemmiyetlidir de\u011fil mi? Muh\u00e2cirin M\u00fcd\u00fcriyet-i Umumiyesi muavinli\u011fine.\u201d<\/em>[32]<\/p>\n

\u00c7\u0131plak bir g\u00f6zle dahi bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda t\u00fcm belgelerdeki havale yaz\u0131lar\u0131n\u0131n birbirleri ile ayn\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclecektir. Ve ayn\u0131 yaz\u0131 tarz\u0131na sahip bu havale notlar\u0131, belgelerdeki ana metindeki yaz\u0131 tarzlar\u0131ndan \u00e7ok farkl\u0131d\u0131r. Elimizde bu havale notlar\u0131n\u0131n Halep Valisi Mustafa Abd\u00fclhalik taraf\u0131ndan yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterecek bilgiler mevcuttur. Gerek Dahiliye Nezareti \u015eifre Evrak\u0131 aras\u0131nda gerekse Genelkurmay Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan yay\u0131mlanan \u201cAr\u015fiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri (1914-1918)\u201d adl\u0131 eserde Vali\u2019ye ait el yaz\u0131s\u0131 \u00f6rnekleri bulunuyor. Bu el yaz\u0131lar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bunlar\u0131n Naim Efendi belgelerindeki havale notlar\u0131 ile benzerlikler ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0131plak bir g\u00f6zle bile anla\u015f\u0131labilir, (Bak\u0131n\u0131z tablo 3).
\nDahiliye \u015eifre Evrak\u0131 aras\u0131nda bulunan belge, Mustafa Abd\u00fclhalik taraf\u0131ndan Batum\u2019a \u00e7ekilmi\u015f bir telgraft\u0131r. Telgrafta Abd\u00fclhalik, yeniden Halep\u2019e vali tayin edildi\u011fini ve hemen yola \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n gerekli oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir.[33] ATASE taraf\u0131ndan yay\u0131mlanan havale notunda ise, \u201c\u015eif\u00e2hen g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc vechle bi-z-z\u00e2t Meskene\u2019ye kadar az\u00eemetle keyfiyyetin tedkiki ve ba\u2019de bir kar\u00e2r ittih\u00e2z\u0131 z\u0131mn\u0131nda Sevk\u0131yat M\u00fcd\u00eer Mu\u00e2vini Hakk\u0131 Bey\u2019e,\u201d<\/em>\u00a0denmektedir ve alt\u0131nda Mustafa imzas\u0131 vard\u0131r.[34]
\n\u00d6zetle, gerek Osmanl\u0131 ar\u015fivinde gerekse ATASE belgeleri aras\u0131nda Vali Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019e ait buldu\u011fumuz el yaz\u0131lar\u0131 ile Naim Efendi\u2019nin verdi\u011fi belgeler \u00fczerindeki havale notlar\u0131 b\u00fcy\u00fck benzerlik addetmektedir.
\nNaim Efendi taraf\u0131ndan verilen belgelerdeki yaz\u0131 tarzlar\u0131 hususunda eklenmesi gereken son bir nokta daha vard\u0131r. E\u011fer bu belgelere yak\u0131ndan bak\u0131l\u0131rsa g\u00f6r\u00fclecektir ki, ana metinlerindeki yaz\u0131 tarzlar\u0131 da birbirlerinden \u00e7\u0131plak g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclecek farkl\u0131l\u0131klar i\u00e7ermektedir. Yani el yaz\u0131s\u0131 fark\u0131 bir tek havale notlar\u0131 ve ana metin aras\u0131nda de\u011fildir. Belgelerdeki ana metinlerin el yaz\u0131lar\u0131 da farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6stermektedir. Bu da asl\u0131nda son derece do\u011fald\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu durum, belge \u00e7\u00f6z\u00fcmlerinin de\u011fi\u015fik memurlar taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.
\nBu belgelerin sahte olarak \u00fcretildiklerini iddia etmek, Naim Efendi\u2019nin en az 4-5 farkl\u0131 stilde yaz\u0131 yazma yetene\u011fine sahip oldu\u011funu ve bu yetene\u011fi ile sahte belgeler \u00fcretti\u011fini iddia etmek anlam\u0131na gelir ki, bu belki komplo teorileri geli\u015ftirenlerin d\u00fc\u015f\u00fcnebilece\u011fi bir \u015fey olabilir ama ciddiye al\u0131nabilecek bir iddia de\u011fildir.
\n\u0130mzalar ve tarihler konusunda s\u00f6yleyebilece\u011fimiz son s\u00f6z \u015fudur: ger\u00e7ek o kadar basit ve s\u0131radan bir bi\u00e7imde kar\u015f\u0131m\u0131zda durmaktad\u0131r ki, bu belgelerin sahte olduklar\u0131n\u0131 ispat etme \u00e7abas\u0131 fazlas\u0131 ile anlams\u0131z bir u\u011fra\u015ft\u0131r. E\u011fer bu ve benzeri belgelerin sahteli\u011fine harcanan enerjinin; tarihi hakikatleri kabul etmemek i\u00e7in g\u00f6sterilen \u0131srar\u0131n \u00e7ok az\u0131, basit ger\u00e7e\u011fin kabul edilmesi i\u00e7in harcanm\u0131\u015f olsayd\u0131, 1915 felaketinin bu toplum \u00fczerinde yaratt\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck y\u0131k\u0131m\u0131 ortadan kald\u0131rmak \u00e7ok daha kolay olurdu. Y\u00f6neticilerin ger\u00e7e\u011fi kabul etmemek i\u00e7in onlarca y\u0131ld\u0131r s\u00fcrd\u00fcrd\u00fckleri bu ak\u0131l almaz inat, bug\u00fcn toplum olarak i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn de en \u00f6nemli nedenidir. Ke\u015fke ger\u00e7e\u011fi kabul etmek bu denli zor olmasayd\u0131\u2026<\/p>\n

 <\/p>\n

[1] Kitab\u0131n \u0130ngilizce bask\u0131s\u0131 \u00e7ok sorunludur. Frans\u0131zca bask\u0131 ise, Ermenice kitab\u0131n d\u00fczg\u00fcn bir \u00e7evirisi olmakla birlikte, baz\u0131 b\u00f6l\u00fcmlerini i\u00e7ermemektedir. Biz \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda Ermenice metni esas ald\u0131k. \u0130ngilizce: Andonyan, The Memoirs of Naim Bey, Turkish Official Documents relating to the Deportations and Massacres of Armenians, Compiled by Aram Andonian with an introduction by Viscount Gladstone (London: Hodder and Stoughton); Frans\u0131zca: Aram Andonyan, Documents officiels concernant les massacres Arm\u00e9niens, (Paris: Imprimerie H. Turabian 227, Boulevard Raspail, 1920); Ermenice: Aram Andonyan, Medz Vocir\u0131, [B\u00fcy\u00fck Cinayet], (Boston Bahag Printing House, 1921).<\/em><\/p>\n

[2] Taner Ak\u00e7am, Naim Efendi\u2019nin Hat\u0131rat\u0131 ve Talat Pa\u015fa Telgraflar\u0131, (\u0130stanbul: \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131, 2016).
\n[3] \u015einasi ve S\u00fcreyya Yuca, Ermenilerce Talat Pa\u015fa\u2019ya Atfedilen Telgraflar\u0131n Ger\u00e7ek Y\u00fcz\u00fc, (Ankara: T\u00fcrk Tarih Kurumu, 1983), 129-130.
\n[4] \u201cMuhtemel\u201d ifadesini kullanmam\u0131z\u0131n nedeni, Boghos Nubar K\u00fct\u00fcphanesinde Krikor Zohrab\u2019\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi ile ilgili olarak mevcut olan 6 belgeden ne kadar\u0131n\u0131n Naim Efendi taraf\u0131ndan verildi\u011fini bilmiyor olmam\u0131zd\u0131r. Andonian bu belgelerden baz\u0131lar\u0131n\u0131 ba\u015fka kaynaklardan elde etmi\u015f olabilir. Nitekim Andonian kitab\u0131nda, ba\u015fka kaynaklardan elde etti\u011fi belgeleri de yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Enver Pa\u015fa\u2019ya ait bir telgraf b\u00f6yle bir belgedir.
\n[5] Vali Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019in alt\u0131nda imzas\u0131 olan telgraflar\u0131n t\u00fcm\u00fc \u0130stanbul\u2019dan \u015fifreli olarak gelmi\u015f, \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc yap\u0131lm\u0131\u015f ve Vali taraf\u0131ndan okunduktan sonra ilgili dairelere havale edilmi\u015f telgraflard\u0131.
\n[6] Alt\u0131nda Valinin imzas\u0131 olan ve Hat\u0131ratta s\u00f6z\u00fc edilmeyen iki belge \u0130stanbul Milletvekili Krikor Zohrab\u2019\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi ile ilgilidir. Bu iki belge \u015fu anda Paris Bogos Nubar K\u00fct\u00fcphanesinde bulunmaktad\u0131r.
\n[7] T\u00fcm bu tart\u0131\u015fma i\u00e7in bak\u0131n\u0131z, Taner Ak\u00e7am, Naim Efendi\u2019nin Hat\u0131rat\u0131, 65-101.
\n[8] a.g.e. 68-79, \u015eifre Telgraflar ve \u015eifreleme Teknikleri b\u00f6l\u00fcm\u00fc
\n[9] \u015einasi Orel ve S\u00fcreyya Yuca, Talat Pa\u015fa\u2019ya Atfedilen, \u00d6ns\u00f6z, 12.
\n[10] Taner Ak\u00e7am, Naim Efendi\u2019nin Hat\u0131rat\u0131, 20-21.
\n[11] Orijinal g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc olmayan bu alt\u0131 belgeden d\u00f6rt tanesi elimizdeki orijinal hat\u0131ratta Naim\u2019in el yaz\u0131s\u0131 kopyalar\u0131 olarak mevcuttur; di\u011fer ikisi Hat\u0131rat\u2019\u0131n Andonian taraf\u0131ndan yay\u0131mlanan ve bizde olmayan k\u0131sm\u0131nda yer almaktad\u0131r.
\n[12] Aram Andonyan, Medz Vocir\u0131, 153, tam metin: \u201c: \u201cAhali ve memurinden baz\u0131lar\u0131n\u0131n bir tak\u0131m Ermeni kad\u0131nlar\u0131yla izdiva\u00e7 ettikleri haber al\u0131n\u0131yor. \u015eiddetle men\u2019iyle o gibi kad\u0131nlar\u0131n bi\u2019t-tefr\u00eek sevkleri ehemmiyetle tavsiye olunur.\u201d
\n[13] a.g.e., 184, tam metin: \u201cSivas, Ma\u2019muret\u00fc\u2019l-aziz, Diyarbak\u0131r ve Erzurum vil\u00e2yetlerinden sevk olunup esna-y\u0131 r\u00e2hda ebeveynlerinin vefat\u0131 hasebiyle kimsesiz kalan e\u015fh\u00e2s-\u0131 malume etf\u00e2linin bir tak\u0131m M\u00fcsl\u00fcman aileler taraf\u0131ndan evlatl\u0131\u011fa, hidmetk\u00e2rl\u0131\u011fa kabul edildi\u011fi istihb\u00e2r olunuyor. Vil\u00e2yetiniz d\u00e2hilinde bu gibi \u00e7ocuklar\u0131n toplatt\u0131r\u0131larak men\u00e2t\u0131k-\u0131 isk\u00e2niyelerine i\u2019z\u00e2mlar\u0131 ve ah\u00e2l\u00eeye s\u00fbret-i m\u00fcnasebe ile bu b\u00e2bda ves\u00e2y\u00e2-y\u0131 laz\u0131mede bulunulmas\u0131 tamimen tebli\u011f olunur.\u201d
\n[14] a.g.e., 191 tam metin: \u201cMuhtac-\u0131 himaye ve ia\u015fe binlerce muh\u00e2cirin ve \u015f\u00fched\u00e2-y\u0131 \u0130slamiye eytam ve er\u00e2mili mevcut iken \u00e2tiyyen yine mazarrattan ba\u015fka bir \u015fey tevl\u00eed etmeyecek olan bir tak\u0131m e\u015fhas-\u0131 malume metruk\u00e2t-\u0131 t\u0131fliyesinin ia\u015feleri i\u00e7in masarif-i z\u00e2ide ihtiyar\u0131 muvaf\u0131k de\u011fildir. Bu gibilerin sevkiyat kafilelerine terfikan ihrac\u0131 ve \u015fimdiye kadar ia\u015fe edilmekte olanlar\u0131n da tebligat-\u0131 \u00e2hire mucibince Sivas\u2019a i\u2019z\u00e2mlar\u0131.\u201d
\n[15] a.g.e., 136
\n[16] Biblioth\u00e8que Nubar, Fonds Andonyan, Mat\u00e9riaux pour l\u2019histoire du g\u00e9nocide: \u201cD\u00e9portations et massacres: Zohrab, Vartk\u00e8s et divers.\u201d
\n[17] a.g.e. \u201cMebus Kirkor Zohrab Efendinin orada hangi otelde ve ka\u00e7 g\u00fcn ik\u00e2met etti\u011finin ve hangi tarihte Halep\u2019ten \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n bi\u2019t-tahk\u00eek i\u015f\u2019\u00e2r\u0131.\u201d
\n[18] \u015einasi Orel ve S\u00fcreyya Yuca, Talat Pa\u015fa\u2019ya Atfedilen,12.
\n[19] Andonian, Medz Vocir\u0131, 152. Tam metin: \u201cE\u015fh\u00e2s-\u0131 malumenin n\u00fcfus-\u0131 z\u00fckuru [erkek n\u00fcfusu] hakk\u0131nda icras\u0131 evvelce tebli\u011f olunan muamelenin kad\u0131n ve \u00e7ocuklar\u0131na da te\u015fmili [uygulanmas\u0131] ve bu b\u00e2bda memurin-i m\u00fc\u2019temine [g\u00fcvenilir memurlar\u0131n] istihdam\u0131 tavsiye olunur.\u201d
\n[20] a.g.e, 209. Tam metin: \u201cZor sanca\u011f\u0131n\u0131n m\u0131nt\u0131ka-i isk\u00e2n ittih\u00e2z\u0131ndan maksat evvelce 3 Eyl\u00fcl 331 tarih ve 1843 numaral\u0131 mahrem tahrir\u00e2tla izah edilmi\u015fti. Esna-y\u0131 r\u00e2hda e\u015fhas-\u0131 malume haklar\u0131nda ah\u00e2l\u00eenin icra edecekleri bilumum cer\u00e2im h\u00fck\u00fcmetin takip etti\u011fi gayenin istihs\u00e2lini temin etmi\u015f olaca\u011f\u0131ndan bu b\u00e2bda takibat-\u0131 kanuniye icras\u0131na mahal yoktur. Zor ve Urfa mutasarr\u0131fl\u0131klar\u0131na tebligat-\u0131 laz\u0131me icra olunmu\u015ftur.\u201d
\n[21] Taner Ak\u00e7am, Ermeni Meselesi Hallolunmu\u015ftur, (\u0130stanbul: \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131, 2008), kitab\u0131nda bu t\u00fcr olduk\u00e7a fazla belge bulmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.
\n[22] \u201cOndan\u201d anlam\u0131na gelen Minh\u00fc ifadesi, Osmanl\u0131 belgelerinde, tarihlerde \u201cayn\u0131 ay\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Belgenin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc Aram Andonyan, Medz Vocir\u0131, 152; metin i\u00e7in bak\u0131n\u0131z; Naim Efendi, Hat\u0131rat, 06 [06].
\n[23] Atanma ile ilgili bak\u0131n\u0131z; BOA.\u0130.MMS, 200\/27, B\u00e2b-\u0131\u00a0 l\u00ee D\u00e2hiliye Nez\u00e2reti Memurin ve Sicill-i Ahv\u00e2l M\u00fcd\u00fcriyetinin 3 Ekim 1915 tarihli yaz\u0131s\u0131; BOA.DH.BEO., 4377-328273-01-01 D\u00e2\u2019ire-i Sad\u00e2ret Um\u00fbr-\u0131 M\u00fchimme Kaleminden Dahiliye Nezaretine 4 Ekim 1915 tarihli yaz\u0131. G\u00f6reve ba\u015flama ile ilgili olarak bak\u0131n\u0131z; BOA.DH.\u015eFR. 496\/53, Emniyeti Umumi M\u00fcd\u00fcr\u00fc \u0130smail Canpolat\u2019tan Dahiliye Nezaretine 7 Kas\u0131m 1915 tarihli \u015fifre telgraf.
\n[24] 25 Ekim 1915 tarihli belgenin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc olmas\u0131na ra\u011fmen Andonian taraf\u0131ndan kitapta kullan\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r.
\n[25] Aram Andonyan, Medz Vocir\u0131, 21.
\n[26] BOA.DH.\u015eFR., 62\/18, Dahiliye Nezaretinden Sivas Vilayetine 1 Nisan 1915 tarihli \u015fifre telgraf.
\n[27] BOA.DH.EUM.2. S<\/em>\u0327<\/em>b., 14\/58-1, Hariciye Nezaretinden Dahiliye Nezaretine 1 Aral\u0131k 1915 tarihli yaz\u0131.
\n[28] BOA.\u0130.MMS, 200\/27, B\u00e2b-\u0131\u00a0 l\u00ee D\u00e2hiliye Nez\u00e2reti Memurin ve Sicill-i <\/em>Ahv\u00e2l M\u00fcd\u00fcriyetinin 3 Ekim 1915 tarihli yaz\u0131s\u0131.
\n[29] 16 Eyl\u00fcl tarihli bu belgenin, e\u011fer \u00fczerindeki tarih do\u011fru ise, ni\u00e7in o tarihte Halep\u2019te bulunan Bekir Sami taraf\u0131ndan cevapland\u0131r\u0131lmad\u0131\u011f\u0131, ya da Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019in \u201c5 minh\u00fc\u201d tarihini yanl\u0131\u015fl\u0131kla m\u0131 att\u0131\u011f\u0131 spek\u00fclasyona a\u00e7\u0131k soru olarak kalacakt\u0131r.
\n[30] Vali Vekili\u2019nin yaz\u0131\u015fmalar\u0131na iki \u00f6rnek: BOA.DH.\u015eFR., 494\/34 ve 496\/17, Halep Vali Vekili Kad\u0131 Halit\u2019ten Dahiliye Nezaretine 19 Ekim 1915 ve 4 Kas\u0131m 1915 tarihli \u015fifre telgraflar.
\n[31] BOA.DH.\u015eFR., 77\/042; 79\/061; 79\/216; 82\/221; 84\/113 ve \u00f6zellikle 91\/221.
\n[32] Al\u0131nt\u0131lar\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler i\u00e7in, Aram Andonyan, Medz Vocir\u0131, 152, 184; 136 ve 147-8 (son al\u0131nt\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc Andonian taraf\u0131ndan kullan\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r, elimizde mevcuttur.)
\n[33] BOA.DH.\u015eFR., 91\/221, Mustafa Abd\u00fclhalik\u2019ten Batum Mutasarr\u0131fl\u0131\u011f\u0131na 24 Eyl\u00fcl 1918 tarihli \u015fifre tel.
\n[34] Genel Kurmay Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131, Ar\u015fiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri (1914-1918), Cilt VII (1914-1915), 408 ve 523.<\/em><\/p>\n

http:\/\/www.agos.com.tr\/tr\/yazi\/20488\/andonyan-belgeleri-nicin-sahte-olamaz<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Taner Ak\u00e7am\u00a0 Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla bilinen Prof. Taner Ak\u00e7am ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131l yay\u0131nlanan \u201cNaim Efendi\u2019nin Hat\u0131rat\u0131 ve Talat Pa\u015fa Telgraflar\u0131\u201d kitab\u0131nda soyk\u0131r\u0131ma dair yeni bulgular\u0131n\u0131 payla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Ak\u00e7am bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n devam\u0131 niteli\u011finde bir makale kaleme ald\u0131 ve yine Naim Efendi’nin Hat\u0131rat\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6rg\u00fctlenmesine dair yeni bulgular ortaya koydu. Aram Andonyan, Halep Sevkiyat M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcnde […]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":45922,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[72,44,1,70],"tags":[],"class_list":["post-45920","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-belge","category-ermeni-soykirimi","category-haberler","category-makaleler"],"yoast_head":"\nAndonyan belgeleri ni\u00e7in sahte olamaz? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Andonyan belgeleri ni\u00e7in sahte olamaz? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Taner Ak\u00e7am\u00a0 Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla bilinen Prof. Taner Ak\u00e7am ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131l yay\u0131nlanan \u201cNaim Efendi\u2019nin Hat\u0131rat\u0131 ve Talat Pa\u015fa Telgraflar\u0131\u201d kitab\u0131nda soyk\u0131r\u0131ma dair yeni bulgular\u0131n\u0131 payla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Ak\u00e7am bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n devam\u0131 niteli\u011finde bir makale kaleme ald\u0131 ve yine Naim Efendi’nin Hat\u0131rat\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6rg\u00fctlenmesine dair yeni bulgular ortaya koydu. Aram Andonyan, Halep Sevkiyat M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcnde […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2018-04-16T08:27:11+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/04\/Andonyan-belgeleri-1.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"650\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"325\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"37 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=45920#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=45920\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\"},\"headline\":\"Andonyan belgeleri ni\u00e7in sahte olamaz?\",\"datePublished\":\"2018-04-16T08:27:11+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=45920\"},\"wordCount\":7358,\"commentCount\":0,\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=45920#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2018\\\/04\\\/Andonyan-belgeleri-1.jpg\",\"articleSection\":[\"Belge\",\"Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131\",\"Haberler\",\"Makaleler\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=45920#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=45920\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=45920\",\"name\":\"Andonyan belgeleri ni\u00e7in sahte olamaz? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=45920#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=45920#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2018\\\/04\\\/Andonyan-belgeleri-1.jpg\",\"datePublished\":\"2018-04-16T08:27:11+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=45920#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=45920\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=45920#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2018\\\/04\\\/Andonyan-belgeleri-1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/6\\\/2018\\\/04\\\/Andonyan-belgeleri-1.jpg\",\"width\":650,\"height\":325},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=45920#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Andonyan belgeleri ni\u00e7in sahte olamaz?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/\",\"name\":\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\",\"name\":\"admin\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?author=7\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Andonyan belgeleri ni\u00e7in sahte olamaz? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Andonyan belgeleri ni\u00e7in sahte olamaz? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","og_description":"Taner Ak\u00e7am\u00a0 Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla bilinen Prof. Taner Ak\u00e7am ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131l yay\u0131nlanan \u201cNaim Efendi\u2019nin Hat\u0131rat\u0131 ve Talat Pa\u015fa Telgraflar\u0131\u201d kitab\u0131nda soyk\u0131r\u0131ma dair yeni bulgular\u0131n\u0131 payla\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Ak\u00e7am bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n devam\u0131 niteli\u011finde bir makale kaleme ald\u0131 ve yine Naim Efendi’nin Hat\u0131rat\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6rg\u00fctlenmesine dair yeni bulgular ortaya koydu. Aram Andonyan, Halep Sevkiyat M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcnde […]","og_url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920","og_site_name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","article_published_time":"2018-04-16T08:27:11+00:00","og_image":[{"width":650,"height":325,"url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/04\/Andonyan-belgeleri-1.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"37 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e"},"headline":"Andonyan belgeleri ni\u00e7in sahte olamaz?","datePublished":"2018-04-16T08:27:11+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920"},"wordCount":7358,"commentCount":0,"image":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/04\/Andonyan-belgeleri-1.jpg","articleSection":["Belge","Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131","Haberler","Makaleler"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920","name":"Andonyan belgeleri ni\u00e7in sahte olamaz? - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/04\/Andonyan-belgeleri-1.jpg","datePublished":"2018-04-16T08:27:11+00:00","author":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920#primaryimage","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/04\/Andonyan-belgeleri-1.jpg","contentUrl":"https:\/\/akunq.net\/tr\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/04\/Andonyan-belgeleri-1.jpg","width":650,"height":325},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=45920#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/akunq.net\/tr"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Andonyan belgeleri ni\u00e7in sahte olamaz?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/","name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e","name":"admin","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?author=7"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45920","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=45920"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45920\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":45923,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/45920\/revisions\/45923"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/45922"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=45920"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=45920"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=45920"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}