Ad\u0131yaman\u2019dan bir okur uzun mektubunda bir aile s\u0131rlar\u0131n\u0131 benimle payla\u015fmak istemi\u015f. Dedelerinden babalar\u0131na, babalar\u0131ndan kendilerine anlat\u0131larak gelen bir aile s\u0131rr\u0131ym\u0131\u015f bu. \u201cBizler k\u00f6ycek Ermeni d\u00f6nmesiyiz, hepimiz de akraba say\u0131l\u0131r\u0131z 1915\u2019de sevkiyata gitmemek i\u00e7in d\u00f6nm\u00fc\u015f\u00fcz, M\u00fcsl\u00fcman olmu\u015fuz\u201d diyor.<\/p>\n
\u00a0\u015eimdi o geni\u015f ailede \u00fc\u00e7 ayr\u0131 grup varm\u0131\u015f. Bir k\u0131sm\u0131 Ermeni kimliklerine geri d\u00f6nm\u00fc\u015f. \u0130stanbul\u2019a gelmi\u015fler. Ama bunlar \u00e7ak az\u0131ym\u0131\u015f ve hepsi T\u00fcrk ismi kullan\u0131yormu\u015f. Bir k\u0131sm\u0131 iki dinden avare. M\u00fcsl\u00fcman\u2019la M\u00fcsl\u00fcman, Ermeni\u2019yle Ermeni. \u00c7o\u011funluk ise M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 tamamen benimsemi\u015fler. \u0130\u00e7lerinde hacca gidenler evini cami yapt\u0131ranlar bile varm\u0131\u015f. Bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu da milliyet\u00e7i \u00e7izgideymi\u015fler hatta onlardan \u00fcst d\u00fczey y\u00f6neticiler politikac\u0131lar bile varm\u0131\u015f.. Yani \u015faraptan d\u00f6nme keskin sirke olmu\u015flar.<\/p>\n
\u00a0Okur bu gruplardan \u00e7ok\u00e7a isim de vermi\u015f. Ninelerinin, b\u00fcy\u00fck dedelerinin isimleriyle, bunlar\u0131n hakiki k\u00f6kenlerini bana inand\u0131rmak istercesine detayl\u0131 anlatm\u0131\u015f. Sonra 1915 de neler oldu\u011funu, civar k\u00f6ylerdeki Ermenilerin ba\u015flar\u0131na gelenleri g\u00f6r\u00fcp k\u00f6ylerindekilerin nas\u0131l d\u00f6nd\u00fcklerini. D\u00f6nmeyenlerin ba\u015flar\u0131na neler geldi\u011fini, uzun uzun ve heyecanl\u0131 bir \u00fcslupla anlatm\u0131\u015f. \u00c7ok \u00f6nemli bir s\u0131rr\u0131 bana anlatman\u0131n, benimle payla\u015fman\u0131n gizli hazz\u0131n\u0131 sat\u0131r aralar\u0131ndan anlar gibi oldum. Ama ben mektubu okuduktan sonra hi\u00e7 heyecanlanmad\u0131m. Yeni bir \u015fey \u00f6\u011frendi\u011fimi de s\u00f6yleyemem. \u00c7\u00fcnk\u00fc bizler g\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131m\u0131zda bunun gibi nice hikayeler i\u015fitiyoruz ve biliyoruz. \u0130nan\u0131n b\u00fcy\u00fcklerimizden ve bu gibilerden i\u015fittiklerimizle her birimizin belleklerinde kitaplar olacak kadar hikayeler var.<\/p>\n
\u00a0Ge\u00e7enlerde evime gelen tesisat\u00e7\u0131 i\u015fini bitirdikten sonra \u201cOtur bir yorgunluk \u00e7ay\u0131 i\u00e7.\u201d dememiz \u00fczerine b\u00f6yle bir daveti bekliyormu\u015f gibi, hemen oturdu. \u00c7ay\u0131n\u0131 i\u00e7erken, memleketini, k\u00f6y\u00fcn\u00fc anlat\u0131yordu, durdu, y\u00fcz\u00fcme bakt\u0131, \u201cSize bir \u015fey s\u00f6yleyece\u011fim.\u201d dedi. Ben s\u00f6yleyece\u011finin ne olaca\u011f\u0131n\u0131 tahmin ettim.Yan\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131m. Do\u011fu Anadoluluydu. K\u00f6yleri Aras nehrinin kenar\u0131nda eski bir Ermeni k\u00f6y\u00fcyd\u00fc. K\u00f6ylerindekileri g\u00f6t\u00fcr\u00fcrlerken, \u00e7o\u011fu gitmemek i\u00e7in din de\u011fi\u015ftirmi\u015f. \u201cDedem A\u011fr\u0131 da\u011f\u0131na dikilen k\u0131l\u0131\u00e7l\u0131 abideye \u00e7ok k\u0131zm\u0131\u015ft\u0131, \u00f6l\u00fcrken \u00e7ocuklar\u0131n\u0131, torunlar\u0131n\u0131 yan\u0131na \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131. \u2018Bizim asl\u0131m\u0131z Ermeni, bizler k\u0131l\u0131\u00e7 d\u00f6nmesiyiz, o k\u0131l\u0131\u00e7lar bizleri asl\u0131m\u0131zdan d\u00f6nd\u00fcrd\u00fc canlar\u0131m\u0131zdan ay\u0131rd\u0131, asl\u0131n\u0131z\u0131 bilin….\u2019 demi\u015fti\u201d diyerek s\u0131rr\u0131n\u0131 benimle payla\u015f\u0131yordu.<\/p>\n
Yozgatl\u0131 bir dostum da b\u00fcy\u00fck annesinin Ermeni oldu\u011funu hep s\u00f6yler, bunu saklayan kuzenine de \u00e7ok k\u0131zar. Soyad\u0131 bile halen Ermeni ismi olan ve ya\u015fad\u0131klar\u0131 Do\u011fu Karadeniz b\u00f6lgesinde konu\u015ftuklar\u0131 dil Ermenice olan, bir ba\u015fka tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m ise; k\u00f6keninin Orta Asya\u2019ya dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcyordu. Okudu\u011fum bir kitapta d\u00f6nme gruplar\u0131n\u0131n i\u00e7erisinde onun soyad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 grup da vard\u0131, g\u00f6sterdim: \u201cAram\u0131zda kals\u0131n\u201d dedi. Eee, bulundu\u011fu konumdan \u00f6t\u00fcr\u00fc hakl\u0131yd\u0131 belki de.<\/p>\n
Bir dost ise babaannesinin Ermeni oldu\u011funu her g\u00f6r\u00fc\u015fmemizde hat\u0131rlat\u0131r. \u00c7orum Ermenilerinin s\u00fcrg\u00fcn kafilesinden, o zaman 13 ya\u015flar\u0131nda olan babaannesini ay\u0131rm\u0131\u015flar, 45 ya\u015flar\u0131ndaki dedesiyle evermi\u015fler. \u201cBenden hep bir \u015feyler gizlerlerdi. Akl\u0131m ermeye ba\u015flad\u0131ktan sonra gizlenen \u015feyin ne oldu\u011funu \u00f6\u011frendim. B\u00fcy\u00fckannem Ermeni as\u0131ll\u0131ym\u0131\u015f.\u201d diyordu. B\u00fcy\u00fckannesinden sayg\u0131yla s\u00f6z ediyordu. Anlatt\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re k\u00f6yde herkesin entarisini o dikerdi, ebelik yapard\u0131, g\u00fczel yemekler pi\u015firirdi. Ard\u0131ndan \u2018gavur ana\u2019, y\u00fcz\u00fcne kar\u015f\u0131 \u2018g\u00fczel ana\u2019 derlermi\u015f.<\/p>\n
Daha nice nice hikayeler. Bunlar\u0131n hepsi de yak\u0131n tarihimizin iki, \u00fc\u00e7 ku\u015fak \u00f6tesinin hikayeleri. Hen\u00fcz tan\u0131klar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu 1915\u2019in eksenindeki hikayeler. \u00c7o\u011fu kesim i\u00e7in bu s\u0131rlar\u0131n a\u00e7\u0131klanmas\u0131 sak\u0131ncal\u0131d\u0131r. Ancak \u00f6zel durumlarda g\u00fcvendikleri kimselere s\u00f6ylenir. O da uluorta s\u00f6ylenmez. S\u00f6yle bir etrafa bak\u0131l\u0131r, emin olunup s\u00f6ylenir. \u0130nan\u0131n abartm\u0131yorum. Bu gibilerin say\u0131s\u0131 bu \u00fclkede bilinenlerden \u00e7ok fazla. Onun da yaln\u0131z bizler fark\u0131nday\u0131z. Ya, asimile olan 1915 yetimleri, ya ondan \u00f6ncekiler. Hamidiye Alaylar\u0131, a\u011f\u0131r vergilerin yan\u0131nda bir de \u00f6demek zorunda bulunduklar\u0131 \u201ckafir vergisi\u201dni \u00f6deyemedikleri i\u00e7in d\u00f6nenler, ya Yeni\u00e7eri ocaklar\u0131, dev\u015firmeler, Ermeni k\u00f6ylerine yap\u0131lan bask\u0131nlarla gen\u00e7 k\u0131zlar\u0131n gelinlerin ka\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131, ya\u015famla k\u0131l\u0131\u00e7 aras\u0131nda kalanlar\u0131n tercihleri, ya daha da \u00f6ncekiler, bin y\u0131l \u00f6ncesine giden s\u00fcre\u00e7tekiler. Onlar tan\u0131ks\u0131z, ancak bilinmez olgular m\u0131?<\/p>\n
Bu \u00fclkede ka\u00e7 ki\u015fi k\u00f6keninin saf oldu\u011funu s\u00f6yleyebilir? G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn bilimi insanlar\u0131n genetik akrabal\u0131klar\u0131n\u0131 tespit edebilecek d\u00fczeyde. Anadolu insan\u0131n\u0131n genetik akrabal\u0131klar\u0131yla ilgili haberleri \u00e7ok\u00e7a okuruz. Ermeni dendi\u011finde kan\u0131 kabaran, milliyet\u00e7i duygular\u0131 \u00e7\u0131ta y\u00fckselten dostlar\u0131m\u0131z b\u00fcy\u00fck s\u00f6ylemesinler. E\u011fer as\u0131rlard\u0131r bu topraklarda ya\u015f\u0131yorsak kendileriyle kan ba\u011f\u0131m\u0131z\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebilirler mi? Ben b\u00f6yle bir test i\u00e7in var\u0131m. Ne demi\u015fler \u201colmaz olmaz deme, olmaz olmaz.\u201d Usta tarih\u00e7i Re\u015fat Ekrem Ko\u00e7u \u00f6\u011fretmenimdi. Bir g\u00fcn yan\u0131na \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131. D\u00fcnden bu g\u00fcne \u0130stanbul Ermenilerini, Sarayl\u0131 Ermenileri, Ermeni mimarlar\u0131 uzun uzun anlatt\u0131. Sonra s\u00f6zlerini \u015f\u00f6yle bitirdi. \u201cT\u00fcrkler Anadolu\u2019ya geldiklerinde Anadolu bo\u015f de\u011fildi. Ermeniler Anadolu halklar\u0131n\u0131n en \u00f6nemlisiydi. Bug\u00fcn yoklar. Bunun \u00fc\u00e7 nedeni var; ya \u00f6ld\u00fcrd\u00fck ya d\u00f6nd\u00fcrd\u00fck ya da s\u00fcrg\u00fcn ettik…\u201d<\/p>\n
\u00a0\u00dcyesi oldu\u011fum SHP\u2019de bir a\u011fbim vard\u0131. Partililere \u201cbiz siyasi h\u0131s\u0131m\u0131z\u201d derdi. Ondan esinlenerek ben de \u2018bizler bu yurdun h\u0131s\u0131mlar\u0131y\u0131z\u2019 diyemez miyim? Ne dersiniz.<\/p>\n