{"id":19367,"date":"2012-10-20T01:46:41","date_gmt":"2012-10-20T06:46:41","guid":{"rendered":"http:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367"},"modified":"2012-10-20T01:48:56","modified_gmt":"2012-10-20T06:48:56","slug":"hizla-turklesiyoruz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367","title":{"rendered":"H\u0131zla T\u00fcrkle\u015fiyoruz"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Taner Ak\u00e7am<\/strong><\/strong><\/p>\n

Bu yaz\u0131 birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z iki ayr\u0131 yaz\u0131n\u0131n koalisyonundan olu\u015fmaktad\u0131r. Birincisi, T\u00fcrkiye\u2019de \u015fu anda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u201cetnikle\u015fme\u201d, \u201chomojenle\u015fme\u201d s\u00fcrecine ili\u015fkindir. \u201cT\u00fcrkle\u015fme\u201d yolunda ikinci ad\u0131m olarak da niteleyebiliriz bunu. \u0130kinci Yaz\u0131 T\u00fcrkle\u015fme\u2019nin ilk evresinden bir kesittir. Birinci \u201chomojenle\u015fmeyi\u201d nas\u0131l ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z; Anadolu\u2019da y\u00fczde 90\u2019\u0131 M\u00fcsl\u00fcman bir topluluk yaratmay\u0131 nas\u0131l ba\u015fard\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fczerine ufak bir anekdot olarak da anlayabilirsiniz bunu. Amac\u0131m d\u00fcnle-bug\u00fcn aras\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fc kurabilmek, bug\u00fcn ya\u015fananlar\u0131 d\u00fcn\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda yeniden anlamland\u0131rmakt\u0131r.<\/em><\/strong>
\n1. ANADOLU\u2019DAK\u0130 \u0130K\u0130NC\u0130 HESAPLA\u015eMA<\/strong>
\nAnadolu topraklar\u0131 son y\u00fczy\u0131llardaki ikinci b\u00fcy\u00fck hesapla\u015fmas\u0131n\u0131 ya\u015f\u0131yor. Birinci b\u00fcy\u00fck hesapla\u015fma 19. y\u00fczy\u0131lda filizlenmi\u015f ve a\u011f\u0131rl\u0131kla 1908 sonras\u0131 ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrk Devleti, Anadolu\u2019daki birinci \u201culusal hesapla\u015fman\u0131n\u201d \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Birinci hesapla\u015fma, g\u00f6r\u00fcn\u00fcrdeki ulusalc\u0131 niteli\u011fine ra\u011fmen, esas olarak din\u00ee temelde ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Anadolu\u2019nun ba\u015fta T\u00fcrkler ve K\u00fcrtler olmak \u00fczere, M\u00fcsl\u00fcman topluluklar\u0131 aralar\u0131ndaki t\u00fcm problemlere ve e\u015fit olmayan ili\u015fkilere ra\u011fmen anla\u015fm\u0131\u015flar ve Anadolu\u2019nun gayr\u0131m\u00fcslim topluluklar\u0131n\u0131 s\u00fcrm\u00fc\u015fler veya imha etmi\u015flerdir. Bug\u00fcn ikinci hesapla\u015fma ise M\u00fcsl\u00fcman topluluklar aras\u0131nda ya\u015fanmaktad\u0131r. Art\u0131k M\u00fcsl\u00fcman olmak bu topluluklar\u0131 birarada tutmaya yetmemektedir. Taraflar M\u00fcsl\u00fcman olman\u0131n \u00f6tesindeki kimliklerine sar\u0131lmaktad\u0131rlar. K\u00fcrtler, T\u00fcrkler taraf\u0131ndan ezilmelerine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kabilmek i\u00e7in, M\u00fcsl\u00fcman ortak kimli\u011finin d\u0131\u015f\u0131ndaki, ulusal ve k\u00fclt\u00fcrel \u00f6zelliklerine sar\u0131larak kendilerini yeniden tan\u0131ml\u0131yorlar.
\nModernle\u015fmenin ve bir ulus olman\u0131n do\u011fal evreleridir bunlar. Her iki evrede de egemen olan T\u00fcrkler\u2019dir. T\u00fcrk \u00e7o\u011funluk hesapla\u015fmay\u0131 iki ayr\u0131 boyutta ya\u015famaktad\u0131r. Birincisi kendi i\u00e7erisinde. \u00c7\u00fcnk\u00fc modernle\u015fme, genel kural olarak, dinin siyasal-toplumsal ba\u011flay\u0131c\u0131 olma \u00f6zelli\u011fini yitirmesi bi\u00e7iminde ya\u015fanmaktad\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde, din daha \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrel bir \u00f6zellik olarak, sivil toplum d\u00fczeyine itilir. T\u00fcrkler bug\u00fcn esas olarak bu s\u00fcreci ya\u015f\u0131yorlar. S\u00fcrecin zor ve sanc\u0131l\u0131 olmas\u0131n\u0131n en \u00f6nemli nedeni, Bat\u0131 modernle\u015fmesinden farkl\u0131 olarak, T\u00fcrk modernle\u015fmesinin, din\u00ee-k\u00fclt\u00fcrel gelenekleri ile fazla bar\u0131\u015f\u0131k olmayan bir s\u00fcre\u00e7 ya\u015fam\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bat\u0131\u2019da modernle\u015fme, esas olarak (aradaki t\u00fcm \u00e7at\u0131\u015fmaya ra\u011fmen) H\u0131ristiyan k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve gelene\u011fi ile bar\u0131\u015f\u0131k bi\u00e7imde ya\u015fand\u0131 ve onun \u00fczerinde temellendi. Bizde ise \u00f6zellikle 19. y\u00fczy\u0131lda \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n, modernle\u015fmenin, siyasal d\u00fczeydeki en temel niteli\u011fi olan, yurtta\u015f kavram\u0131na, genel e\u015fitlik prensibine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmas\u0131 nedeniyle, \u0130sl\u00e2mi k\u00fclt\u00fcrle (sesli veya sessiz) \u00e7at\u0131\u015farak onu kar\u015f\u0131s\u0131na alarak ya\u015fand\u0131. Refah Partisi, T\u00fcrk modernle\u015fme hareketinin bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr ve esas olarak, modernle\u015fme ile din\u00ee-k\u00fclt\u00fcrel gelene\u011fin bar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 misyonuna soyunmu\u015f g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Bunu yap\u0131p yapamayaca\u011f\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak g\u00f6r\u00fclmesi gerekiyor ki, bug\u00fcn T\u00fcrkler kendi i\u00e7lerinde ayr\u0131\u015fmaktad\u0131rlar. Alevilik, Laiklik, M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k, modernle\u015fme s\u00fcrecinin sonucu olarak alt kimlikler bi\u00e7iminde \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131rlar.
\n\u00dclkedeki din\u00ee hareketin y\u00fckselmesine ra\u011fmen bunlar\u0131n s\u00f6yleniyor olmas\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 gelebilir. \u0130ddia etti\u011fim \u015fudur; Din, T\u00fcrkiye toplumunda genel ba\u011flay\u0131c\u0131 kimlik olmaktan \u00e7\u0131kmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcm laik g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcne ra\u011fmen, din, hem TC devletinin \u00f6nemli ayaklar\u0131ndan bir tanesi olagelmi\u015fti, hem de toplumda t\u00fcm kesimleri birarada tutan bir \u00fcst kimlik<\/em> durumundayd\u0131. Cumhuriyetin kurulu\u015f y\u0131llar\u0131ndan bu yana, T\u00fcrkl\u00fck asla etnik-k\u00fclt\u00fcrel anlamda tan\u0131mlanmad\u0131. \u00d6zellikle K\u00fcrt ulusunun varl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle de daima \u0130sl\u00e2mi kimlikle T\u00fcrkl\u00fck bir ve ayn\u0131 olarak tan\u0131mlanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. 1920\u2019li y\u0131llarda Anadolu\u2019nun T\u00fcrkle\u015ftirilmesi i\u00e7in Yunanistan ile yap\u0131lan n\u00fcfus de\u011fi\u015f toku\u015funda Anadolu\u2019dan H\u0131ristiyan T\u00fcrkler \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131lar ve yerlerine M\u00fcsl\u00fcman Yunanl\u0131lar getirildiler.
\nModernle\u015fme s\u00fcrecinin bir sonucu olarak, bu kabuk de\u011fi\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Din giderek toplumun bir kesiminin siyasal kimli\u011fi haline geliyor. \u0130sl\u00e2mi Hareketin g\u00fc\u00e7lenmesi, dinin toplumda ba\u011flay\u0131c\u0131 bir \u00fcst kimlik olma \u00f6zelli\u011fini yitirmesi ve bir \u00e7evrenin siyasal kimli\u011fi haline gelmesi anlam\u0131na geliyor. T\u00fcrkiye\u2019de ilk defa sivil toplum boyutunda insanlar din ile aralar\u0131na siyasal bir mesafe koymaya ba\u015fl\u0131yorlar. Yani egemen topluluk, olarak, din\u00ee kimli\u011fimizden s\u0131yr\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015f bulunuyoruz. M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131ktan s\u0131yr\u0131larak, onu k\u00fclt\u00fcr boyutuna iterek, \u201chakiki\u201d T\u00fcrkle\u015fme s\u00fcrecinin i\u00e7inde bulunuyoruz. Ne kadar hakiki T\u00fcrk olup olmayaca\u011f\u0131m\u0131z, dini ne derece k\u00fclt\u00fcrel bir \u00f6zellik boyutuna indirip indiremeyece\u011fimiz, hem laik-dinci \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131na, hem de T\u00fcrk-K\u00fcrt \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak \u015fekillenecektir.
\nUlusla\u015fman\u0131n ikinci ekseni T\u00fcrk-K\u00fcrt \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r. Laik, dinci, Alevi, kendilerini nas\u0131l tan\u0131mlarlarsa tan\u0131mlas\u0131nlar, egemen T\u00fcrk topluluk K\u00fcrtlere kar\u015f\u0131 olma temelinde birbirleri ile uzla\u015fabilmektedirler. K\u00fcrt hareketi hen\u00fcz ulusla\u015fma s\u00fcrecinde i\u00e7inde bulundu\u011fu konum nedeniyle kendi din\u00ee gelene\u011fi ile b\u00fcy\u00fck bir \u00e7at\u0131\u015fmaya girmemi\u015ftir. Bu halleriyle 1920\u2019lerin T\u00fcrklerine benziyorlar. Ya\u015fanan hesapla\u015fma, her farkl\u0131 grubun kendisinin farkl\u0131 olan \u00f6zelliklerine sahip \u00e7\u0131kmas\u0131 bi\u00e7iminde olmaktad\u0131r. Alevi, K\u00fcrt, laik, \u0130sl\u00e2mc\u0131 t\u00fcm ak\u0131mlar kendi partik\u00fcler kimliklerine sar\u0131lmay\u0131 nihai \u00e7\u00f6z\u00fcm olarak g\u00f6rmektedirler. Bu bir \u00e7\u00f6z\u00fclmedir, toplumun kendisini meydana getiren unsurlara ayr\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r. S\u00fcrecin bu bi\u00e7imde devam etmesinin sonu\u00e7lar\u0131ndan bir tanesi, \u201cetnikle\u015fme\u201d ve ona ba\u011fl\u0131 olarak \u201chomojenle\u015fme\u201d olacakt\u0131r. Unsurlar\u0131na ayr\u0131lan toplumda, her bir kesim, ana meseleyi kendisine benzemeyenlerin varl\u0131\u011f\u0131nda g\u00f6recektir. Ve her grup, kendi \u201cetnik grubunu\u201d koruyacak siyasal \u00e7\u00f6z\u00fcmlere y\u00f6nelmeyi tercih edebilecektir. S\u00f6yledi\u011fimiz gibi, bu konuda ba\u015f\u0131 T\u00fcrkler \u00e7ekmektedirler.
\nBirinci hesapla\u015fma, Anadolu\u2019nun M\u00fcslim-gayrim\u00fcslim renklili\u011fine son vermi\u015ftir. \u015eu anda herkes y\u00fczde 99\u2019u M\u00fcsl\u00fcman olan bir \u00fclke olmam\u0131zla \u00f6v\u00fcnmektedir. Bunun nedeni M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n H\u0131ristiyanlar\u0131 imha etmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. \u015eimdi ikinci etnikle\u015fme ve homojenle\u015fme nedeniyle y\u00fczde 90\u2019\u0131 T\u00fcrk (yani K\u00fcrtlerin olmad\u0131\u011f\u0131) veya Alevisiz bir T\u00fcrkiye ile \u00f6v\u00fcnece\u011fimiz g\u00fcnlere do\u011fru gidiyoruz. T\u00fcrk, K\u00fcrt, Alevi vb. kendisine s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya sar\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu \u201calt kimlikleri\u201d siyasal \u00f6rg\u00fctlenmenin anlam \u00fcreticileri haline getirirsek bunun anlam\u0131, Anadolu\u2019da kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak \u201cetnik temizleme\u201d s\u00fcrecine girmek olacakt\u0131r. Her grup, a\u011f\u0131rl\u0131kla sadece kendisinden olan insanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 co\u011fraf\u00ee birimler yaratma yoluna gidecektir. Mersin\u2019de, Adana\u2019da, Fethiye\u2019de T\u00fcrkler\u2019in \u015fimdiden b\u00f6ylesi bir ruh hali i\u00e7ine girmi\u015f olduklar\u0131ndan s\u00f6z edebiliriz.
\nYap\u0131lmas\u0131 gereken elbette t\u00fcm farkl\u0131 kimliklerin ya\u015fam alanlar\u0131n\u0131n kurumsal olarak garanti alt\u0131nda al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 sivil ve demokratik se\u00e7enekler do\u011frultusunda kavga verebilmektir. Bunun yolu da, etnikle\u015fme s\u00fcrecinde, dahil olmaya ve edilmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kollektif kimli\u011fimizi, siyasal olarak birarada ya\u015faman\u0131n \u015fart\u0131 haline getirmemektir. Toplumda birarada ya\u015faman\u0131n ortak anlam \u00fcreticisi bir etnik-din grubuna dahil olmak olmamal\u0131d\u0131r. T\u00fcrkler\u2019in egemenli\u011finde ve belirleyicili\u011finde di\u011fer kimlikleri ezerek veya asimile ederek ya\u015fanan bu s\u00fcre\u00e7te yukar\u0131da s\u00f6yleneni yapabilmek elbette kolay de\u011fildir. Ama Yugoslavya bi\u00e7iminde bir etnik temizleme sava\u015f\u0131ndan ka\u00e7\u0131nmak istiyorsak, bunun ba\u015fka bir yolu da yoktur.
\n\u015eimdi s\u0131ra 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Anadolu\u2019nun T\u00fcrkle\u015ftirilmesi konusundaki ilk \u00e7abalardan bir kesit sunmaya geldi. Anadolu\u2019nun etnik-ulusal temelde homojenle\u015ftirilmesi yolunda planl\u0131 olarak at\u0131lan bu ilk ad\u0131mlar, yaln\u0131zca d\u00f6neminde b\u00f6lge uluslar\u0131 i\u00e7in felaket anlam\u0131na gelmedi, bug\u00fcne de uzanan derin izler b\u0131rakt\u0131. Bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrk kimli\u011fimizi esas olarak etkiledi ve \u015fekilledi. Dolay\u0131s\u0131yla yapmak istedi\u011fim \u015fey, okuyucuyu, \u015fu anda i\u00e7inde girdi\u011fimiz \u201cT\u00fcrkle\u015fme\u201d s\u00fcrecinde, kendimiz \u00fczerine, T\u00fcrkl\u00fck \u00fczerine sesli d\u00fc\u015f\u00fcnmeye \u00e7a\u011f\u0131rmakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u015fu anda ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131z 1910\u2019larda ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131n bir ikinci raundu gibidir. Bu nedenle de \u015fu anda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u201cetnikle\u015fme\u201d s\u00fcrecini, ge\u00e7mi\u015fte bunun nas\u0131l ya\u015fanm\u0131\u015f oldu\u011funun bilinmesiyle daha iyi anlayabilece\u011fimizi zannediyorum.
\nII. ANADOLU\u2019NUN T\u00dcRKLE\u015eT\u0130R\u0130LMES\u0130N\u0130N\u00a0B\u0130R\u0130NC\u0130 RAUNDU<\/strong>
\nBir Frans\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, Braudel, kimlik sorunu ile ilgili bir yaz\u0131s\u0131nda kimlik sorununun, \u201cge\u00e7mi\u015fle bug\u00fcn aras\u0131nda uyum sa\u011flamak\u201d oldu\u011funu s\u00f6yler.1 Biz de bunu yapmak zorunday\u0131z. Tan\u0131nm\u0131\u015f Alman sosyolog Elias, Studien \u00dcber die Deutschen<\/em> adl\u0131 eserinde, ge\u00e7mi\u015f kavram\u0131n\u0131n olumsuz bir taraf\u0131 oldu\u011fundan s\u00f6z eder. \u201cGe\u00e7mi\u015f\u201d genellikle ya\u015fanm\u0131\u015f, bitmi\u015f bir \u015fey olarak kullan\u0131l\u0131yor ve bu nedenle tarihimizin bug\u00fcn \u00fczerindeki etki ve anlam\u0131n\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6steriyor. Oysa ge\u00e7mi\u015fte ya\u015fanm\u0131\u015f tarihin, bug\u00fcn \u00fczerine etkisi son derece fazlad\u0131r ve bug\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fc belirleyen davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z\u0131n bile k\u00f6kleri y\u00fczlerce y\u0131l \u00f6nce at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u015e\u00f6yle diyor Elias; \u201cHer seferinde b\u00fcy\u00fck hayretlerle g\u00f6r\u00fclmektedir ki, belli d\u00fc\u015f\u00fcnme, duyma ve davran\u0131\u015f kal\u0131plar\u0131, dikkati \u00e7ekecek bi\u00e7imde yeni ko\u015fullara uyarak, ayn\u0131 toplumda bir\u00e7ok ku\u015fak sonras\u0131nda yeniden ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r… Ger\u00e7ekte toplumsal olaylar etkilerini genellikle 100 y\u0131l sonra g\u00f6sterirler.<\/em>\u201d2 Dolay\u0131s\u0131yla bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrk kimli\u011fi ve T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmeye olduk\u00e7a geni\u015f bir zaman diliminden bakmay\u0131 ba\u015farabilmek ve d\u00fcn\u00fcm\u00fcz ile bug\u00fcn\u00fcm\u00fcz aras\u0131nda sa\u011flam bir k\u00f6pr\u00fc kurmak zorunday\u0131z. E\u011fer bug\u00fcnk\u00fc \u201cetnikle\u015fme\u201d s\u00fcrecini anlamak istiyorsak, tarihte bu s\u00fcrecin nas\u0131l ya\u015fanm\u0131\u015f oldu\u011funu da bilmemiz gerekiyor.
\nBizim T\u00fcrk oldu\u011fumuzu ke\u015ffetmemiz, T\u00fcrkl\u00fc\u011fe karar k\u0131lmam\u0131z\u0131n tarihi olduk\u00e7a yenidir. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131na kadar bizler esas olarak kendisini Osmanl\u0131 ve M\u00fcsl\u00fcman olarak tan\u0131mlayan bir topluluk idik. Belli somut ko\u015fullarda, belli ideolojik tercihler ve nedenlerin sonucu olarak T\u00fcrk olmay\u0131 se\u00e7tik ve T\u00fcrkle\u015fmeyi benimsedik. Burada ana tezim anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f oluyor. T\u00fcrkl\u00fck yap\u0131lm\u0131\u015f bir tercihtir. Bir ideolojik se\u00e7imdir. Yap\u0131lmayabilirdi de. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f s\u00fcreci i\u00e7inde, devleti kurtarmak i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen t\u00fcm di\u011fer se\u00e7enekler t\u0131kand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, y\u00f6netici ekip, tek se\u00e7enek olarak kalan T\u00fcrk olmay\u0131 hi\u00e7 istemedikleri halde tercih etmek zorunda kald\u0131lar. Yoksa ne T\u00fcrk olmaktan ho\u015flan\u0131yorlard\u0131, ne de kendilerini T\u00fcrk say\u0131yorlard\u0131.
\nBurada ulusall\u0131\u011f\u0131n, ulusal kimli\u011fin bir bulu\u015f, bir ke\u015fif oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015f oluyorum. Yani ne do\u011fal, ne de b\u00fct\u00fcn tarihsel d\u00f6nemler i\u00e7in ge\u00e7erli bir olgudur ulusall\u0131k. Ulusal kimlik tan\u0131m\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 \u00e7ok zordur, hemen hemen olanaks\u0131zd\u0131r. Her tarihsel d\u00f6nemde, farkl\u0131 birtak\u0131m \u00f6zellikler ekseninde olu\u015fur. Genellikle, dil, din, k\u00fclt\u00fcr, etnik k\u00f6ken, pazar birli\u011fi, psikolojik birlik fikri gibi bir\u00e7ok neden say\u0131l\u0131r. Fakat yap\u0131lacak her ulus tan\u0131m\u0131na ters d\u00fc\u015fen ulus bulmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu \u00f6gelerden sadece bir tanesi bile bazen ulus olmaya yeterken, t\u00fcm bu ortak \u00f6gelere sahip olmalar\u0131na ra\u011fmen ulus olamam\u0131\u015f topluluklar vard\u0131r. Bu nedenle ulusal kimlik tan\u0131m\u0131 ancak her somut ko\u015ful i\u00e7in ayr\u0131 olarak yap\u0131labilir. Ulus ve ulusal kimlikte belirleyici olan nedir tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 burada yapmama imk\u00e2n yok ama, ben bir grubun ulus haline gelmesini birtak\u0131m sosyal-tarihsel \u015fartlarla desteklenen ideolojik bir tercih olarak tan\u0131mlamay\u0131 do\u011fru, T\u00fcrk kimli\u011finin de b\u00f6ylesi bir s\u00fcre\u00e7 sonucunda, ideolojik bir tercih olarak olu\u015ftu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu olu\u015fum s\u00fcrecini olduk\u00e7a sorunlu g\u00f6r\u00fcyorum. T\u00fcrk kimli\u011fini tercih edi\u015f ve ge\u00e7i\u015f olduk\u00e7a sorunlu olmu\u015ftur ve deyim yerindeyse temelini \u201c\u015fiddet ve ter\u00f6r\u201d olu\u015fturmu\u015ftur. Bug\u00fcn de T\u00fcrkle\u015fme s\u00fcrecini a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak \u015fiddet temelinde ya\u015f\u0131yoruz. Geli\u015fmelerin ge\u00e7mi\u015f \u015fiddet boyutlar\u0131na ula\u015f\u0131p ula\u015fmayaca\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. Ama, \u201ctarihten ders \u00e7\u0131karmak\u201d s\u00f6z\u00fcne pek inanmasam da, gene de ya\u015fanm\u0131\u015f olana biraz bakmakta fayda oldu\u011funa inan\u0131yorum. En az\u0131ndan bug\u00fcn bir\u00e7ok ki\u015fiye heyecan veren s\u00fcreci ni\u00e7in fazla can s\u0131k\u0131c\u0131 buldu\u011fum anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f olur.
\nANADOLU HANG\u0130 ADIMLARLA\u00a0NASIL T\u00dcRKLE\u015eT\u0130R\u0130LD\u0130?<\/strong>
\n1908\u2019de siyasal iktidara ortak olan \u0130ttihat Terakki hareketi modern, merkez\u00ee bir ulus-devlet yaratmak istiyordu. Merkez\u00ee ve modern bir devlet yaratman\u0131n en temel ilkelerinden birisi, elbette vatanda\u015fl\u0131k kurumudur. Bunun i\u00e7in de t\u00fcm \u00fcyelerin genel e\u015fitlik prensibi temelinde sadece devlete kar\u015f\u0131 sorumlu olmalar\u0131 sa\u011flanmal\u0131 idi. Oysa Osmanl\u0131 millet sistemi, esasta buna tersti. Toplum birtak\u0131m din\u00ee cemaatlere b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f, her cemaat \u00f6zel haklarla donat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Vatanda\u015f kavram\u0131 hen\u00fcz tam anlam\u0131yla yerle\u015fmemi\u015fti. Devletin \u00f6nemli fonksiyonlar\u0131, vergi toplamak, yarg\u0131 vb. h\u00e2l\u00e2 cemaatlerce de yerine getiriliyordu. Devlet bireylerle de\u011fil, bu cemaatlerle (veya a\u015firetlerle) muhatapt\u0131.
\n\u0130ttihat ve Terakki, bu \u00f6zel kompartmanlara b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f \u0130mparatorluktan modern bir ulusal devleti yaratabilmek i\u00e7in asker vermeyen, vergi \u00f6demeyen b\u00f6lgelerin merkeze ba\u011flamas\u0131, ortak bir duygu birli\u011fini yaratmas\u0131 ve bunun i\u00e7in de merkez\u00ee bir e\u011fitim program\u0131n\u0131 uygulamaya koymas\u0131 gerekiyordu.3 Bu merkezile\u015fmeyi ise \u201c\u0130ttihad-\u0131 Anas\u0131r\u201d, imparatorlu\u011fun unsurlar\u0131n\u0131n birli\u011fi esas\u0131na dayanarak ger\u00e7ekle\u015ftirmek istiyordu. Yani, t\u00fcm uluslar\u0131 ortak bir kimlik etraf\u0131nda merkeze ba\u011flamay\u0131 ba\u015farmas\u0131 gerekiyordu. Fakat as\u0131l sorun da buydu. Hem merkez\u00ee modern bir devlet yaratmak, hem de t\u00fcm farkl\u0131 ulus gruplar\u0131n\u0131 birarada tutmak, ancak bu ulusal gruplar\u0131n da \u00f6tesinde yarat\u0131labilecek bir siyasal-k\u00fclt\u00fcrel kimlikle olanakl\u0131 idi ki, bu da \u0130ttihat\u00e7\u0131larda yoktu.
\nSorun ortak manevi ba\u011f\u0131n, k\u00fclt\u00fcrel kimli\u011fin ne oldu\u011fu ve nas\u0131l yarat\u0131laca\u011f\u0131 idi. \u201cTebaa-\u0131 osmaniyeden olan anas\u0131r\u0131n tarihi ananesi, dini, m\u00fcnaseb\u00e2t\u0131, amal ve hayali, tarz-\u0131 tefekk\u00fcr\u00fc, \u015fekl-i mai\u015feti, seviye-i medeniyeti o kadar yekdi\u011ferinden farkl\u0131d\u0131r ki bunlar\u0131n \u2018imtiza\u00e7\u2019 suretiyle ittihad\u0131n\u0131 tasavvur bile gariptir. Kosova ovas\u0131nda \u00e7ift\u00e7ilik eden bir Hr\u0131stiyan S\u0131rp ile Necd \u00e7\u00f6l\u00fcnde hal-i bedavette ya\u015fayan bir M\u00fcsl\u00fcman Arab\u0131n ne gibi nokta-\u0131 temas\u0131 olabilir? Bunlar\u0131n ne g\u00fbna \u2018ittihad\u0131\u2019 imtizac\u0131 mutasavverdir?<\/em>\u201d4 Bu soruya cevap verebilmek i\u00e7in, 1908 \u00f6ncesi genel kural olarak tekrar edilen Osmanl\u0131l\u0131k prensibinin, genel e\u015fitlik prensibi ile birlikte yeniden tan\u0131mlanabilmesi gerekiyordu.
\n\u0130ttihad-\u0131 Anas\u0131r i\u00e7in Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k<\/strong>
\n\u0130ttihat ve Terakki bu merkezile\u015fme ve homojenle\u015fmeyi ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in bilinen klasik yolu tercih etti. Evrensel ve herkesi e\u015fit sayan vatanda\u015fl\u0131k prensibini, egemen ulus grubunun, yani T\u00fcrklerin de\u011ferleri etraf\u0131nda yarat\u0131lacak bir k\u00fclt\u00fcrel kimlik ile birle\u015ftirmek. Ve bunun i\u00e7in gerekli olan asimilasyon politikas\u0131n\u0131 uygulamak. Bunun ge\u00e7erli olmad\u0131\u011f\u0131 noktada ise \u015fiddet \u00f6gesini devreye sokmak. Bu program\u0131, \u0130sl\u00e2mla aradaki ba\u011f\u0131 kopartmadan ger\u00e7ekle\u015ftirilmeye ba\u015flanan T\u00fcrkle\u015ftirme olarak da g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.
\n\u0130ktidar\u0131 tek ba\u015f\u0131na ele ge\u00e7irece\u011fi 1913 y\u0131l\u0131na kadar \u0130T bunu yapmaya \u00e7al\u015f\u0131t\u0131. 1909 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lan Kongre\u2019de, \u201cOsmanl\u0131lar\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 ortak g\u00f6rmekle y\u00fck\u00fcml\u00fc olduklar\u0131 hat\u0131rlat\u0131ld\u0131ktan sonra cins ve mezhep ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrerek ya da ba\u015fka yollardan b\u00f6l\u00fcc\u00fcl\u00fck ve ara bozuculuk (fesat) yapmak isteyenlere \u2018vesait-i me\u015frua\u2019 ile kar\u015f\u0131 konulaca\u011f\u0131 bildiril(di).<\/em>\u201d5 Bu amaca uygun olarak 16 A\u011fustos 1908\u2019de, \u201cCemiyetler Kanunu\u201d \u00e7\u0131kart\u0131ld\u0131. Ve, \u201cAhkam-\u0131 Kavanine ve \u00e2dad\u0131 umumiyeye mugayir bir esas\u0131 gayr\u0131 me\u015frua veya \u00e2s\u00e2yi\u015fi memleket ve tamamiyeti m\u00fclkiyeyi Devleti ihl\u00e2l ve \u015fekli h\u00e2z\u0131r\u0131 H\u00fck\u00fbmeti ta\u011fy\u00eer ve an\u00e2sar\u0131 muhtelifei Osmaniyeyi siyaseten tefrik maksad\u0131na m\u00fcstenit olmak \u00fczere cemiyetler te\u015fkili c\u00e2iz de\u011fildir, (madde 3). Kavmiyet ve cinsiyet esas ve unvan\u0131yla siyas\u00ee cemiyetler te\u015fkili memnudur, (madde 4)<\/em>\u201d, denerek bir millet ismi ta\u015f\u0131yan politik dernek ve birliklerin kurulmas\u0131 yasaklan\u0131r.6 Bu yasa\u011f\u0131 hemen \u201cRumeli\u2019deki Rum, Bulgar ve di\u011fer az\u0131nl\u0131k kul\u00fcp ve derneklerinin kapat\u0131lmas\u0131 izledi.\u201d7<\/p>\n

Bu kanunun ilgili maddeleri baz\u0131 d\u00fczenlemelerle, 21 A\u011fustos 1908\u2019de Anayasa maddesi haline getirildi. \u201cKanun-\u0131 mahsusuna tebaiyet \u015fart\u0131yla Osmanl\u0131lar Hakk-\u0131 i\u00e7timaa maliktir. Devlet-i Osmaniye\u2019nin tamamiyet-i m\u00fclkiyesini ihl\u00e2l ve \u015fekl-i me\u015frutiyet ve h\u00fck\u00fbmeti tagyir ve Kanun-\u0131 Esas\u00ee ahk\u00e2m\u0131 hilaf\u0131nda hareket ve an\u00e2s\u0131r-\u0131 Osmaniyeyi siyaseten tefrik etmek maksatlar\u0131ndan birine h\u00e2dim veya ahl\u00e2k ve \u00e2dab-\u0131 umumiyeye mugayir cemiyetler te\u015fkili de memnudur.<\/em>\u201d8 Bu giri\u015fimlerle ama\u00e7, \u201c\u0130ttihad-\u0131 Anas\u0131r\u201d\u0131 korumakt\u0131. \u00c7ok uluslu Osmanl\u0131 toplumunu birarada tutmaya y\u00f6nelik ba\u015fka kanunlar da bu d\u00f6nemde \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131r. M\u00fcsl\u00fcman olmayan vatanda\u015flar\u0131n askere al\u0131nmas\u0131na ili\u015fkin kanun bu giri\u015fime verilebilecek ba\u015fka bir \u00f6rnektir.9
\nOsmanl\u0131la\u015ft\u0131rma (yani T\u00fcrkle\u015ftirme) program\u0131 kendisini en somut e\u011fitim alan\u0131nda g\u00f6sterdi. \u0130T\u2019nin 1908 program\u0131nda bu konuda son derece a\u00e7\u0131k maddeler yeral\u0131yordu. \u201c… her unsura muhteliten k\u00fc\u015fade rem\u00ee mektepler a\u00e7t\u0131r\u0131lacakt\u0131r. Tahsili iptida\u00ee de lisan\u0131 t\u00fcrk\u00ee mecburitalimdir. Mek\u00e2tibi resm\u00eeyede tahsili iptida\u00ee meccanendir.<\/em>\u201d10 Memur olmak ancak resm\u00ee y\u00fcksek okullardan mezun olunca olanakl\u0131 olabilecekti. B\u00f6ylece okullar sayesinde T\u00fcrk olmayanlar\u0131n T\u00fcrkle\u015ftirilmesi ama\u00e7lan\u0131yordu.
\nBu \u0130sl\u00e2m-T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc etraf\u0131ndaki homojenle\u015ftirme \u00e7abas\u0131, merkez\u00ee bast\u0131rma politikalar\u0131yla da birle\u015ftirildi. Bask\u0131 alt\u0131na al\u0131nanlar sadece H\u0131ristiyanlar olmad\u0131lar. \u0130mparatorlu\u011fun T\u00fcrk olmayan, Arap, Arnavut ve di\u011fer M\u00fcsl\u00fcman topluluklar\u0131 da benzeri uygulamaya m\u00e2ruz kald\u0131lar. T\u00fcrk dili bunlara da zorla kabul ettirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Bu Osmanl\u0131l\u0131k \u00f6rt\u00fcs\u00fc alt\u0131nda, bask\u0131 metodlar\u0131 ile paralel giden asimilasyon politikalar\u0131 daha sonra M\u00fcsl\u00fcman topluluklar\u0131n da ayaklanmalar\u0131 ile sonu\u00e7lanm\u0131\u015f, b\u00f6ylece Osmanl\u0131l\u0131k yan\u0131nda \u0130sl\u00e2mi birlik ilkesinin de anlams\u0131zla\u015fmas\u0131 sonucunu do\u011furmu\u015ftur. Osmanl\u0131l\u0131k idealinin siyas\u00ee iflas\u0131na en \u00f6nemli katk\u0131y\u0131 yapan olay, M\u00fcsl\u00fcman topluluklar\u0131n\u0131 da sarm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r. 1910 y\u0131l\u0131nda patlak veren Arnavutluk isyan\u0131 bu anlamda \u00f6nemli bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131na denk d\u00fc\u015fer.11 \u201cT\u00fcrkleri \u00e7e\u015fitli milliyet\u00e7i \u00e7\u0131karlar\u0131 uzla\u015ft\u0131r\u0131p birle\u015fmi\u015f bir imparatorluk emelini ger\u00e7ekle\u015ftirme \u00e7abas\u0131n\u0131n olanaks\u0131zl\u0131\u011f\u0131na inand\u0131ran olay Arnavut isyan\u0131 olmu\u015ftur.<\/em>\u201d12
\n\u0130T y\u00f6neticileri, Osmanl\u0131l\u0131k temelinde, \u0130mparatorlu\u011fun farkl\u0131 uluslar\u0131n\u0131 birarada tutma politikas\u0131nda, deyim yerindeyse havluyu \u00e7abuk att\u0131lar. Daha 1910 y\u0131l\u0131 yaz\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir hayal k\u0131r\u0131kl\u0131\u011f\u0131na kap\u0131ld\u0131lar ve uygulad\u0131klar\u0131 program\u0131n iflas etti\u011fini kabul ettiler. Bu k\u0131sa s\u00fcrenin onlara \u00f6\u011fretti\u011fi \u015fu olmu\u015ftu; art\u0131k \u201c\u00e7ok uluslu ve \u00e7ok dinli\u201d imparatorlu\u011fun h\u00fck\u00fcmdar hanedan\u0131na ortak bir ba\u011fl\u0131l\u0131k i\u00e7inde ya\u015fayacak h\u00fcr, e\u015fit ve bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l bir uluslar birli\u011fi \u015feklindeki \u201cOsmanl\u0131c\u0131\u201d r\u00fcya\u201d i\u00e7in vakit \u00e7ok ge\u00e7ti ve bu nedenle k\u0131sa zamanda \u201cebediyen sona erdi\u201d13 \u0130mparatorlu\u011fun \u00e7e\u015fitli unsurlar\u0131 aras\u0131nda milliyet\u00e7ili\u011fin gelmi\u015f oldu\u011fu boyut, \u201c\u00e7e\u015fitli milliyetlerle \u0130sl\u00e2ml\u0131k ve H\u0131ristiyanl\u0131k aras\u0131nda derinle\u015fen d\u00fc\u015fmanl\u0131ktan sonra, \u0130mparatorluktaki milletleri birle\u015ftirerek ya da uzla\u015ft\u0131rarak bir Osmanl\u0131 birli\u011fi yaratman\u0131n olana\u011f\u0131 kalmam\u0131\u015ft\u0131.<\/em>\u201d14<\/p>\n

27 Temmuz 1910\u2019da, \u0130htilalin ikinci y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fc nedeniyle genel bir de\u011ferlendirme yap\u0131ld\u0131 ve Osmanl\u0131l\u0131k politikas\u0131n\u0131n iflas etti\u011fi resmen il\u00e2n edildi. \u201cMillete Beyanname\u201d ad\u0131 ile yap\u0131lan a\u00e7\u0131klamada \u0130T, imparatorlukta \u201c\u00e7e\u015fitli unsurlar\u0131 biraraya getirmek i\u00e7in ba\u015fvurdu\u011fu y\u00f6ntemlerin me\u015frutiyet idaresinin ilk iki y\u0131l\u0131 i\u00e7erisinde ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011frad\u0131\u011f\u0131n\u0131 itiraf ediyordu. Bunun nedeni, a\u015f\u0131r\u0131 \u015fevk ve gayret g\u00f6stermi\u015f olmas\u0131yd\u0131. Art\u0131k, \u0131rksal topluluklar\u0131n Osmanl\u0131c\u0131l\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 olduklar\u0131n\u0131 kabul ediyor ve bundan b\u00f6yle diledikleri gibi davranabileceklerini a\u00e7\u0131kl\u0131yordu. Cemiyet, birlik ve b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc sa\u011flamak i\u00e7in ba\u015fka bir yola ba\u015fvurmak niyetindeydi.<\/em>\u201d15 Bu yeni politikan\u0131n ipu\u00e7lar\u0131 \u00fczerine ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgileri ayn\u0131 y\u0131l\u0131n A\u011fustos ay\u0131nda yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenen bir toplant\u0131dan elde ediyoruz. Cemiyetin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131 ve bunun sonucu egemen olan moral bozuklu\u011funu d\u00fczeltmek amac\u0131yla Makedonya\u2019da Cavit ile birlikte bir geziye \u00e7\u0131kan Talat, Selanik\u2019te, Cemiyetin \u201cgizli meclis\u201d toplant\u0131s\u0131nda, Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k politikas\u0131n\u0131n ni\u00e7in iflas etmek zorunda kald\u0131\u011f\u0131 ve yeni y\u00f6nelimler konusunda ilgin\u00e7 a\u00e7\u0131klamalarda bulunur. Manast\u0131r\u2019daki \u0130ngiliz Konsolos vekili, bu konu\u015fmay\u0131 \u015fu \u015fekilde aktar\u0131r; \u201cMe\u015frutiyet \u015fartlar\u0131yla M\u00fcsl\u00fcman ve g\u00e2vurun e\u015fitli\u011fini teyit edildi\u011finden haberdars\u0131n\u0131z; fakat siz ve herkes bunun ger\u00e7ekle\u015ftirilemez bir ideal oldu\u011funu biliyor ve hissediyorsunuz. \u015eeriat, b\u00fct\u00fcn ge\u00e7mi\u015f tarihimiz, y\u00fczbinlerce M\u00fcsl\u00fcman\u0131n duygular\u0131 ve hatt\u00e2 kendilerini Osmanl\u0131la\u015ft\u0131rmak i\u00e7in yap\u0131lan b\u00fct\u00fcn te\u015febb\u00fcslere inatla direnmi\u015f olan bizzat g\u00e2vurlar\u0131n duygular\u0131, ger\u00e7ek e\u015fitli\u011fin kurulmas\u0131na a\u015f\u0131lmaz bir engel te\u015fkil etmektedir. Biz g\u00e2vuru sad\u0131k bir Osmanl\u0131 haline getirmek i\u00e7in ba\u015far\u0131s\u0131z kalan te\u015febb\u00fcsler yapt\u0131k… b\u00fct\u00fcn bu \u00e7abalar ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa mahkumdur.<\/em>\u201d16
\nFrans\u0131z Selanik Konsolosu toplant\u0131 hakk\u0131nda daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgiler verir. Aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, \u0130ttihat\u00e7\u0131lar i\u00e7erisinde, farkl\u0131 milletlerin birarada ya\u015famas\u0131n\u0131 olanaks\u0131z g\u00f6ren ve sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde, \u201cyaln\u0131zca asker\u00ee zor\u201da g\u00fcvenenler vard\u0131r. Yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalar, \u00f6rne\u011fin Makedonya sorunu ve Edirne Bulgarlar\u0131 ile ilgili olarak, \u201ctehcir\u201d ya da \u201ckatliam\u201d aras\u0131nda se\u00e7im yapmak noktas\u0131na kadar ayr\u0131nt\u0131land\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6lgedeki H\u0131ristiyan n\u00fcfusun Anadolu i\u00e7lerine g\u00f6\u00e7 ettirilmesi ve yerlerine M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n yerle\u015ftirilmesi, e\u011fer bu bir \u00e7\u00f6z\u00fcm getirmezse H\u0131ristiyanlar\u0131n katledilmesi \u00f6nerilmektedir.17 Ve bu konuda farkl\u0131 fikirler ileri s\u00fcr\u00fclmektedir. Konsolos\u2019un aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, \u0130T, \u201cama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fekilde T\u00fcrkler\u2019in yurtseverli\u011fini geli\u015ftirerek… T\u00fcrkiye\u2019nin birli\u011fini bar\u0131\u015f\u00e7\u0131 yoldan sa\u011flama (\u00e7abalar\u0131n\u0131n) ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011framas\u0131<\/em>\u201d durumunda \u015fiddete ba\u015fvuracakt\u0131r.18
\nA\u011fustos 1910\u2019daki bu toplant\u0131 hakk\u0131nda Avusturya, Frans\u0131z ve Britanya kaynaklar\u0131n\u0131n verdikleri bilgiler ayn\u0131 i\u00e7eri\u011fe sahiptir.19 B\u00f6ylece gayr\u0131m\u00fcslim topluluklarla birarada ya\u015fama sorununun \u015fiddetle \u00e7\u00f6z\u00fclmesi gerekti\u011fi yolundaki fikirlerin daha bu y\u0131llarda dile getirilmi\u015f oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. \u0130ttihat ve Terakki hareketi saflar\u0131nda, di\u011fer ulusal gruplar\u0131 zorla imparatorlu\u011fa ba\u011flama ve birli\u011fi, \u201cordu ile g\u00f6rmek d\u00fc\u015f\u00fcncesi… yava\u015f yava\u015f belirip yerle\u015fecektir.\u201d20 Oysa daha 1909 y\u0131l\u0131 kongresinde, as\u0131l amac\u0131n mill\u00ee bir temelde ilerlemenin sa\u011flanmas\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyen \u0130stanbul delegesinin konu\u015fmas\u0131na bile izin verilmemi\u015fti.21 Bu kadar k\u0131sa s\u00fcrede meydana gelen de\u011fi\u015fikliklerin en \u00f6nemli nedeni elbette, s\u0131k\u00e7a tekrar etti\u011fimiz gibi, savunulan Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k politikas\u0131n\u0131n pratikte T\u00fcrkle\u015ftirmekten ba\u015fka bir anlama gelmemesi ve bir y\u0131ll\u0131k bir pratikle ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 idi.
\n1911 Kongresi bu durumun tipik bir g\u00f6stergesidir. Ayn\u0131 konu burada da ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ttihad-\u0131 Anas\u0131r nas\u0131l sa\u011flanacakt\u0131r? Ve bunun i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fclen Osmanl\u0131l\u0131k\u2019tan anla\u015f\u0131lmas\u0131 gereken nedir? Parti kongresinde okunan rapor ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda g\u00f6r\u00fclecektir ki, savunulan Osmanl\u0131l\u0131k; M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k, T\u00fcrkl\u00fck ve Hilafet etraf\u0131nda t\u00fcm unsurlar\u0131n birli\u011fini savunmaktan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. \u201cKanun-\u0131 Es\u00e2s\u00ee\u2019nin s\u00f6yledi\u011fimiz maddelerine m\u00fcracaat edilirse Osmanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n, tam\u00e2miyyet-i vataniyye ve vahdet-i milliyyenin, din-i \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n, lis\u00e2n-\u0131 T\u00fcrk\u00ee\u2019nin, f\u0131kh-\u0131 \u015fer\u00eef ve ad\u00e2b-\u0131 \u0130sl\u00e2miyeye\u2019nin, Hil\u00e2fet-i mukaddesenin ve Z\u00e2t-\u0131 \u015e\u00e2h\u00e2ne\u2019nin ve \u015fehzadeg\u00e2n ve sel\u00e2tin hazer\u00e2t\u0131n\u0131n, makam-\u0131 Me\u015fihat\u2019\u0131n k\u00e2ffe-i hukuku mah\u00fbz ve m\u00fceyyed oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/em>\u201d22 Osmanl\u0131l\u0131k a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde, \u0130sl\u00e2m\u0131n egemenli\u011fi olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r.<\/p>\n

\u0130T\u2019nin amac\u0131 hakk\u0131nda ise \u015fu s\u00f6ylenir; \u201cBizce \u0130ttihad ve Terakki Cem\u2019iyyeti\u2019nin gayesi \u2013ki us\u00fbl-i Me\u015frutiyet\u2019in tatb\u00eeki ile m\u00fcttehid ve m\u00fcterakki bir Osmanl\u0131l\u0131k te\u2019s\u00ees etmekdir.\u2013 An\u00e2s\u0131r-\u0131 \u0130sl\u00e2m Me\u015fruiyetinin tanzim etti\u011fi h\u00e2kimiyyet-i milliyyede ekseriyyete \u00e2id olan hakk-\u0131 h\u00e2kimiyeti h\u00e2iz oldu\u011fu gibi fatihlik ve muh\u00e2f\u0131z-\u0131 vatanl\u0131k ve nisbet-i Hil\u00e2fet dolay\u0131s\u0131yla bir de h\u00e2kimiyyet-i tarihiyyeye m\u00e2lik oldu\u011fundan \u0130ttihad ve Terakki Cem\u2019iyyeti \u0130sl\u00e2miyyet\u2019i Osmanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n mabe\u00fc\u2019l-k\u0131y\u00e2m\u0131 add eder ve mevc\u00fbdiyyetini bu kuvve-i m\u00e2neviyyeye istin\u00e2d ettirir.<\/em>\u201d23 Millet-i Hakime ve \u0130sl\u00e2m egemenli\u011fini partinin amac\u0131 olarak \u00e7ok a\u00e7\u0131k dile getirilmi\u015ftir. Bu kongre, bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131 taraf\u0131ndan, \u201cOsmanl\u0131c\u0131, ittihad\u0131 anas\u0131ra m\u00fcstenid bir doktrin ve program\u0131n… milliyet\u00e7i, T\u00fcrk\u00e7\u00fc ve l\u00e2yikli\u011fe m\u00fctemayil bir mahiyete<\/em>\u201d d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc kongre olarak kabul edilir.24 Osmanl\u0131l\u0131k maskesi alt\u0131nda, T\u00fcrk dilinin ve \u0130sl\u00e2m\u0131n egemenli\u011finde bir ulus yaratma anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n t\u00f6kezlemesi ile yap\u0131lan art\u0131k bunlar\u0131 daha a\u00e7\u0131ktan il\u00e2n etmek olmu\u015ftur.
\n\u00d6zetle, \u0130ttihat\u00e7\u0131lar, Osmanl\u0131l\u0131k ad\u0131 alt\u0131nda, 1908\u2019den itibaren esas olarak bir nevi T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck yapm\u0131\u015flard\u0131. 1911 Parti Program\u0131nda yeralan Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k tan\u0131m\u0131ndan ba\u015fka, H\u00fcseyin Cahit\u2019in, Rum gazeteleri ile Tanin<\/em> aras\u0131nda, se\u00e7imler nedeniyle ba\u015flayan bir tart\u0131\u015fma nedeniyle, Kas\u0131m 1908\u2019de yazd\u0131\u011f\u0131, \u201cMillet-i Hakime\u201d yaz\u0131s\u0131 buna verilecek bir di\u011fer \u00f6rnektir. Cahit, yaz\u0131da Osmanl\u0131l\u0131k, \u201cmemleket(in) Rum memleketi, yahut Ermeni memleketi, yahut Bulgar memleketi<\/em>\u201d olmas\u0131 demek de\u011fildir, der ve ekler, \u201cHay\u0131r bu memleket T\u00fcrk memleketi olacakt\u0131r… Bu memleketi T\u00fcrkler zaptetti… ne denirse densin, memlekette millet-i hakime T\u00fcrklerdir ve T\u00fcrkler olacaklard\u0131r.<\/em>\u201d25
\n\u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n bu Osmanl\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131, fazlas\u0131yla deveku\u015funu and\u0131r\u0131r. 1910 y\u0131l\u0131ndan itibaren \u0130T merkez\u00ee umumi \u00fcyesi olan Ziya G\u00f6kalp, \u201c\u0130T\u2019nin bir\u00e7ok \u00fcyesi gibi… Osmanl\u0131c\u0131l\u0131k ak\u0131m\u0131n\u0131 destekle(r)\u201d, 1911 y\u0131l\u0131nda bile bu do\u011frultuda makaleler yazar.26 Ama ayn\u0131 zamanda Selanik\u2019te \u00e7\u0131kmakta olan T\u00fcrk\u00e7\u00fc gazete Gen\u00e7 Kalemler<\/em>\u2019e y\u00f6n verir. Derginin, dilde ve edebiyatta T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck yapmas\u0131n\u0131 yetersiz bularak,27 \u201cTuran\u201d \u015fiirini yay\u0131mlar ve T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck fikrine siyas\u00ee bir muhteva vermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.28 kendi deyimiyle o bu yaz\u0131lar\u0131yla, \u201cT\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck hareketine teorik dayanak getiren\u201d ki\u015fidir.29
\nNitekim, kendisi de, 1913 y\u0131l\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cT\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn Ba\u015f\u0131na Gelenler\u201d adl\u0131 yaz\u0131da, hem Tanzimat \u00f6nderlerinin, hem de \u0130ttihat ve Terakki\u2019nin \u00e7e\u015fitli topluluklar\u0131n ulusal haklar\u0131n\u0131 verme vaadlerinde i\u00e7ten olmad\u0131klar\u0131 ve Osmanl\u0131l\u0131k \u00fclk\u00fcs\u00fcn\u00fc devletin T\u00fcrkle\u015ftirilmesi i\u00e7in bir perde olarak kulland\u0131klar\u0131n\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir i\u00e7tenlikle itiraf eder. \u201cTanzimat\u00e7\u0131lar T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn y\u00fcz\u00fcne aldat\u0131c\u0131 bir pe\u00e7e \u00e7ekmek istemi\u015flerdir… Bu yalana hi\u00e7bir unsur inanmad\u0131… \u0130kinci me\u015frutiyetten sonra tanzimat\u00e7\u0131lar\u0131n ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 bu \u201cg\u00f6z boyac\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201dna daha fazla \u00f6nem verilince, az\u0131nl\u0131k unsurlar; \u2018Bizi T\u00fcrkle\u015ftirmek istiyorsunuz!..\u2019 diye ba\u011f\u0131r\u0131p \u00e7a\u011f\u0131rmaya ba\u015flad\u0131lar. Ger\u00e7ekten bu \u2018Osmanl\u0131la\u015ft\u0131rmak\u2019 politikas\u0131 T\u00fcrkle\u015ftirmenin gizli bir ba\u015flang\u0131c\u0131ndan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir.<\/em>\u201d30
\nT\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck Osmanl\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n Yerini Al\u0131yor<\/strong>
\nNas\u0131l ki 1908 sonras\u0131 d\u00f6nem, \u201c\u0130ttihad-\u0131 Anas\u0131r\u201d fikrinin yava\u015f yava\u015f \u00e7\u00f6kmesi anlam\u0131na gelmi\u015f ise bu ayn\u0131 zamanda T\u00fcrk\u00e7\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcncenin giderek y\u00fckselmesi anlam\u0131na da gelmi\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrk\u00e7\u00fcler ba\u015f\u0131ndan itibaren \u0130mparatorlu\u011fun farkl\u0131 din ve ulus gruplar\u0131n\u0131 birarada tutmak anlam\u0131na gelen \u201c\u0130ttihad-\u0131 Anas\u0131r\u201d politikas\u0131n\u0131n hayalle i\u015ftigal etmek oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131. Balkan yenilgisi bu noktada bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 te\u015fkil eder ve T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck ideolojisi partide a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde egemen hale gelir. \u201c1913 \u0130lkbahar\u0131ndan itibaren T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck adeta resm\u00ee bir cereyan olmu\u015ftur.\u201d31 Balkan Sava\u015f\u0131 tokad\u0131 yenildikten sonra, \u0130T art\u0131k meselenin son derece geni\u015f bir millile\u015fme sorunu oldu\u011funu tamamiyle kavram\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. 1913 Kongresi\u2019nde al\u0131nan kararda meseleyi k\u00f6kten ele alma iste\u011fi a\u00e7\u0131ktan bir program maddesi olarak dile getirilir. \u201c\u0130ttihat ve Terakki F\u0131rkas\u0131, siyaseti iktisadiyeyi milliyenin istikl\u00e2lini m\u00fc\u015fk\u00fcl\u00e2ta koyan ve ecnebilere taall\u00fbk eden imtiyazat ve istisnaat\u0131 maliye ve iktisadiyyeyi ref\u2019e \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131 gibi alel\u00fbmum kapit\u00fclasyonlar\u0131n dahi kald\u0131r\u0131lmas\u0131 esbab\u0131n\u0131 istikmal etmeyi en mukaddes gaye addeder.<\/em>\u201d32
\nZiya G\u00f6kalp, T\u00fcrkle\u015fme hareketinin genel teorik \u00e7er\u00e7evesini \u00e7izen ki\u015fidir. Yaz\u0131lar\u0131nda, bir ulus olarak ortaya \u00e7\u0131kman\u0131n \u00e7e\u015fitli sorunlar\u0131n\u0131 ele al\u0131r ve T\u00fcrk ulusal devleti i\u00e7in gerekli ideolojik-siyas\u00ee-iktisad\u00ee temellerin neler olmas\u0131 gerekti\u011fini a\u00e7\u0131klar. Onun yazd\u0131klar\u0131, \u0130T\u2019nin 1913 sonras\u0131 uygulayaca\u011f\u0131 program\u0131n ana hatlar\u0131n\u0131 bize verir. Bu teorik \u00e7abalar\u0131n ba\u015f\u0131nda elbette Tanzimat reformlar\u0131 sonras\u0131 yap\u0131lan uygulamalar\u0131n kesin bir ele\u015ftirisi gelir. G\u00f6kalp\u2019e g\u00f6re Tanzimat\u2019\u0131n en b\u00fcy\u00fck hatas\u0131, gayr\u0131m\u00fcslimleri vatanda\u015f stat\u00fcs\u00fcne sokarak, \u00fclkede genel e\u015fitlik prensibini yerle\u015ftirilmek istemesidir. \u201cM\u00fcsl\u00fcman olmayanlar milleti h\u00e2kimeden madut de\u011fildiler; yani Osmanl\u0131l\u0131k hukukundan mahrum bulunuyorlard\u0131… Tanzimat, g\u00fbya milliyet sevdasiyle ho\u015fnutsuzluk g\u00f6steren H\u0131ristiyan unsurlar\u0131 tatmin i\u00e7in \u2018Osmanl\u0131l\u0131k\u2019 mefhumunu m\u00fcslim ve gayr\u0131m\u00fcslim b\u00fct\u00fcn ahaliye te\u015fmil etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Art\u0131k gayri m\u00fcslimler raiye addolunmayacakt\u0131; art\u0131k onlar Osmanl\u0131lar\u0131n tebaas\u0131 de\u011fil, bizzat Osmanl\u0131 olacaklard\u0131… Fakat Tanzimat umdu\u011funa nail olamad\u0131… H\u0131ristiyan unsurlar Osmanl\u0131l\u0131k hukukuna malik olmay\u0131 bir l\u00fbtuf olarak kabul etmediler… O halde Osmanl\u0131l\u0131k kelimesinin yine eski m\u00e2nas\u0131na r\u00fccu etmek laz\u0131md\u0131r.<\/em>\u201d33<\/p>\n

Bu sat\u0131rlar, \u0130T\u2019nin kendi kadrolar\u0131na yollad\u0131\u011f\u0131 gizli bir genelgedir ve e\u011fitim amac\u0131na y\u00f6neliktir. B\u00f6ylece art\u0131k isteksiz de olsa, birarada ya\u015fama y\u00f6n\u00fcnde yap\u0131lan giri\u015fimler duruyor ve bunun yerini, \u0130sl\u00e2m ve T\u00fcrkl\u00fck temelinde yeni bir devletin kurulmas\u0131 giri\u015fimi al\u0131yordu. Yeni Hayat<\/em> Dergisi\u2019ne 1911 y\u0131l\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131da; \u201cAlman filozofu Nietzsche\u2019nin hayal etti\u011fi \u2018\u00fcst insan\u2019lar T\u00fcrklerdir. T\u00fcrkler her asr\u0131n yeni insanlar\u0131d\u0131r. Bundan dolay\u0131 yeni hayat b\u00fct\u00fcn gen\u00e7liklerin anas\u0131 olan T\u00fcrkl\u00fckten do\u011facakt\u0131r<\/em>\u201d, diyordu.34 T\u00fcrkler art\u0131k bug\u00fcne kadar oldu\u011fu gibi, T\u00fcrkl\u00fcklerine sahip \u00e7\u0131kmaktan imtina etmekten vazge\u00e7meli, bunun yaratt\u0131\u011f\u0131 olumsuzluklar\u0131 bir an \u00f6nce kapatman\u0131n yoluna bakmal\u0131yd\u0131lar. \u00c7\u00fcnk\u00fc, \u201cunsurlar aras\u0131nda ya\u015fat\u0131lan \u2018devlet ve vatan\u2019 fikirleri, a\u015fks\u0131z, heyecans\u0131z, renksiz ve maneviyats\u0131z kavramlar olarak kalmaya mahk\u00fbmdurlar. Ortak sevgili olamayaca\u011f\u0131 gibi, ortak vatan da olamaz.<\/em>\u201d G\u00f6kalp i\u00e7in sorun son derece a\u00e7\u0131kt\u0131r, \u201cOrtak bir bilince dayanmayan bir devlet\u201d ya\u015fayamaz. Bu ortak bilin\u00e7, \u201cmill\u00ee \u00fclk\u00fc\u201dd\u00fcr. \u201cMilliyet silah\u0131n\u0131 bundan b\u00f6yle… M\u00fcsl\u00fcmanlar\u201d da kullanmal\u0131yd\u0131.35
\nUlusal devlet yaratman\u0131n teorik temelleri olarak anla\u015f\u0131lmas\u0131 gereken bu \u00e7abalar\u0131n, iktisad\u00ee cephesi de vard\u0131. Alman romantizminin ulus anlay\u0131\u015f\u0131ndan etkilenerek geli\u015ftirilen ulus modeli ile devlet organik b\u00fct\u00fcnselli\u011fi olmak zorunda olan bir organizmaya benzetildi. Z. G\u00f6kalp\u2019e g\u00f6re ulus, \u201ci\u00e7tima\u00ee k\u00fcll-i tam (tout complet)\u201d olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. T\u00fcrklerin bu siyas\u00ee birli\u011fi sa\u011flayabilmeleri ise ancak Alman yolunu takip ederlerse olanakl\u0131 idi. \u201cHars\u00ee birlik, iktisad\u00ee birlik ve siyas\u00ee birlik\u201d i\u00e7inden ge\u00e7ilmesi gerekli a\u015famalard\u0131. \u0130ktisad\u00ee birlik, vicdan ve mill\u00ee \u015fuur ile birlikte ele al\u0131nabilirdi.36
\nBu ulus i\u00e7in gerekli olan totallik ancak, \u201cmill\u00ee iktisat\u201d ile sa\u011flanabilirdi. \u201cMill\u00ee \u0130ktisat\u201d tezi, \u201cM\u00fcsl\u00fcman-T\u00fcrk e\u015fraf\u0131 olu\u015fturmay\u0131\u201d merkezine koymu\u015f, bu da sorunun etnik boyutunu s\u00fcrekli g\u00fcndemde tutmay\u0131 gerekli k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, \u201cmill\u00ee iktisat\u201d ancak etnik t\u00fcrde\u015flikle ger\u00e7ekle\u015febilirdi. \u201c\u00c7a\u011fda\u015f devlet ortak duygulara sahip etnik unsurun kendi i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015ftirece\u011fi i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fcnden kaynaklan\u0131(rd\u0131).<\/em>\u201d B\u00f6ylece M\u00fcsl\u00fcman-T\u00fcrk unsurlar, gayr\u0131m\u00fcslimlerin yerini siyas\u00ee zorla almaya ba\u015flad\u0131lar. \u201cDevlet iktisad\u0131yyat\u0131yla gayr-\u0131 m\u00fcslim unsur ve yabanc\u0131lar piyasadan tasfiye edil(diler).<\/em>\u201d37 Gerek Bat\u0131 Anadolu\u2019dan yap\u0131lan Rum g\u00f6\u00e7\u00fcnde, gerek Ermeni soyk\u0131r\u0131m\u0131nda bu iktisadi boyut \u00f6nemli bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\n

T\u00fcrkle\u015fme Uygulamaya Konuyor<\/strong>
\nHer ne kadar \u0130T, Ocak 1913\u2019te asker\u00ee darbe ile i\u015fba\u015f\u0131na gelmi\u015f ise de iktidar\u0131 tam anlam\u0131yla kendi eline almas\u0131 11 Haziran 1913\u2019t\u00fcr. Bu tarihte, Sadrazam Mahmut \u015eevket Pa\u015fa muhalif g\u00fc\u00e7lerin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 bir suikast sonucu \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Bu \u0130T\u2019ye ipleri eline almak ve muhalefeti temizlemek \u015fans\u0131n\u0131 verir.38 \u201cMahmut \u015eevket Pa\u015fa\u2019n\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesinden sonra Haziran ve Temmuz i\u00e7inde \u0130ttihat ve Terakki\u2019nin ba\u015f\u0131ndakiler g\u00fcdecekleri genel siyasan\u0131n ana \u00e7izgilerini tesbit etmi\u015flerdir<\/em>.\u201d39 Art\u0131k sorun bunlar\u0131 hayata ge\u00e7irmek meselesidir. Burada \u00f6nemli bir k\u00f6\u015fe ta\u015f\u0131 Enver\u2019in Pa\u015fa olmas\u0131 ve Harbiye Naz\u0131rl\u0131\u011f\u0131\u2019na atanmas\u0131d\u0131r. 4 Ocak 1914\u2019te ger\u00e7ekle\u015fen bu atama ile \u00f6zellikle Ordunun (ve Te\u015fkilat-\u0131 Mahsusa\u2019n\u0131n) yeniden \u00f6rg\u00fctlenmesinde b\u00fcy\u00fck ad\u0131mlar at\u0131l\u0131r. Anadolu\u2019nun t\u00fcm\u00fcne y\u00f6nelik \u0130ttihat\u00e7\u0131 politikalar hayata ge\u00e7irilmeye ba\u015flan\u0131r.
\nUlusal bir devlet yaratmak i\u00e7in ideolojik, siyas\u00ee, idari, ekonomik t\u00fcm alanlar\u0131 kapsayan son derece kapsaml\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n i\u00e7ine girilir ve her bir alana ili\u015fkin ayr\u0131nt\u0131l\u0131 planlar haz\u0131rlan\u0131r. Bu politikan\u0131n en \u00f6nemli k\u00f6\u015fe ta\u015flar\u0131ndan birisi olan Te\u015fkilat-\u0131 Mahsusa \u00f6rg\u00fct\u00fc bu d\u00f6nemde kurulur veya yeniden d\u00fczenlenir. Te\u015fkilat-\u0131 Mahsusa\u2019n\u0131n \u00f6nde gelen ismi Ku\u015f\u00e7uba\u015f\u0131 E\u015fref, verdi\u011fi tarihe g\u00fcvenmek gerekirse, 23 \u015eubat 1914 tarihinde Harbiye Nezaretinde Enver Pa\u015fa ile bir g\u00f6r\u00fc\u015fme yapar.40 Enver, \u00fclkenin i\u00e7inde bulundu\u011fu \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f tablosunu \u00e7izdikten sonra, tek \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n T\u00fcrk ve \u0130sl\u00e2m aleminin birli\u011fini sa\u011flamaktan ge\u00e7ti\u011fini s\u00f6yler. \u00dclke i\u00e7indeki gayr\u0131m\u00fcslimler ise devletin devam\u0131ndan yana olmad\u0131klar\u0131n\u0131 ispat etmi\u015f bulunuyorlard\u0131. Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin kurtulu\u015fu onlara kar\u015f\u0131 al\u0131nacak tedbirlere ba\u011fl\u0131yd\u0131.<\/p>\n

Te\u015fkilat-\u0131 Mahsusa\u2019n\u0131n g\u00f6revi, \u201ch\u00fck\u00fcmetin g\u00f6r\u00fcn\u00fcrdeki kuvvetlerinin ve asayi\u015f te\u015fkilat\u0131n\u0131n kat\u2019iyyen ba\u015faramayaca\u011f\u0131 hizmetleri\u201d yerine getirmekti. Ku\u015f\u00e7uba\u015f\u0131\u2019n\u0131n s\u00f6zleriyle, \u201cilk vazife, SADIK\u2019larla HA\u0130N\u2019leri birbirlerinden ay\u0131rmak idi.<\/em>\u201d41 Bu do\u011frultuda, \u201cB\u00fcy\u00fck bir plan haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131k… Bu plan, Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin as\u0131rlar\u0131n y\u00fck\u00fc ve miras\u0131 olarak omuzlar\u0131nda ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 m\u00e2zi miraslar\u0131n\u0131n zarar\u0131n\u0131 asgar\u00ee hadde indirecek tedbirleri ihtiva ediyordu.<\/em>\u201d42 Bu plan veya planlar neydi? \u0130\u00e7eri\u011fi nas\u0131ld\u0131? Ku\u015f\u00e7uba\u015f\u0131 bu konuda \u00f6nemli bilgiler verir; 1914 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda Osmanl\u0131 y\u00f6neticileri kendileri i\u00e7in iki \u00f6nemli sorunun var oldu\u011fu tesbitinde bulunmaktad\u0131rlar. \u201c1) Her t\u00fcrl\u00fc h\u00fcrriyeti suistimale haz\u0131r \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcz bir muhalefet, 2) \u0130mparatorlu\u011fun tamamiyet ve vahdetini gizli, a\u00e7\u0131k vas\u0131talarla tehdit eden iftirak\u00e7\u0131 (ay\u0131r\u0131c\u0131) T\u00fcrk olmayan unsurlar. (Birinci sorun)… halledilebilecek siyas\u00ee hadise idi. Fakat ikincisi, daha g\u00fc\u00e7 ve halledilmesi \u00e7etin safhalar arzeden \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc bir dertti.<\/em>\u201d43
\nG\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi \u201c\u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc dert\u201d, gayr\u0131m\u00fcslim topluluklardan gelmekteydi. Bu nedenle, \u201cH\u00fck\u00fcmet normal faaliyeti d\u0131\u015f\u0131nda, Merkez-i Umumi\u2019de (Partinin) ve Harbiye Nezaretinde, bir emri vakinin zararlar\u0131n\u0131 \u00f6nleyici tedbirler i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Harbiye Nezaretindeki gizli toplant\u0131lar\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca konusu stratejik noktalarda k\u00fcmelenmi\u015f ve d\u0131\u015f menf\u00ee tesirlere ba\u011fl\u0131 gayr\u0131-T\u00fcrk y\u0131\u011f\u0131naklar\u0131n tasfiyesi idi.<\/em>\u201d44 E\u015fref Ku\u015f\u00e7uba\u015f\u0131, an\u0131lar\u0131nda bu toplant\u0131lar\u0131n May\u0131s, Haziran ve A\u011fustos 1914 tarihlerinde de devam etti\u011fini s\u00f6yler. Toplant\u0131lara, \u0130ttihat ve Terakki partisinin Anadolu\u2019daki \u201cmutemet… de\u011ferli, fedak\u00e2r, vatansever unsurlar\u0131\u201d da \u201cbirer vesile ile \u0130stanbul\u2019a \u00e7a\u011fr\u0131l(arak)\u201d dahil edilmi\u015flerdir. \u00d6nemli olan bu toplant\u0131lardan, \u201ckabineye dahil baz\u0131 zevat\u0131n bile mal\u00fbmat\u0131\u201d olmamas\u0131yd\u0131.45
\n\u201cH\u0131ristiyanlar\u0131n tasfiye edilerek Anadolu\u2019nun T\u00fcrkle\u015ftirilmesi\u201d, olarak tan\u0131mlayabilece\u011fimiz bu planlar i\u00e7in ayr\u0131nt\u0131l\u0131 raporlar haz\u0131rlan\u0131r. Sonu\u00e7ta al\u0131nmas\u0131na karar verilen tedbirler, sava\u015f ba\u015flamadan \u00e7ok \u00f6nce, ilk \u00f6nce Ege b\u00f6lgesinde uygulamaya konulur. \u201c\u0130ttihat ve Terakki kesin karar\u0131n\u0131 vermi\u015fti. Bat\u0131 Anadolu\u2019daki \u00e7\u0131ban ba\u015flar\u0131 ortadan kald\u0131r\u0131lacakt\u0131, Rumlar, siyas\u00ee ve iktisadi y\u00f6nden al\u0131nacak tedbirlerle tasfiye edilecekti. Her \u015feyden \u00f6nce iktisadi y\u00f6nden g\u00fc\u00e7lenmi\u015f Rumlar\u0131 \u00e7\u00f6kertmek, y\u0131kmak gerekiyordu.<\/em>\u201d46 \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0130T y\u00f6neticilerine g\u00f6re \u201cen a\u011f\u0131r tehlike Ege b\u00f6lgesindedir… Denilebilir ki, ihanete karar vermi\u015f menf\u00ee ve gayr\u0131 mill\u00ee unsurlar\u0131n, bir memleketin istiklal ve birli\u011fine yapabilece\u011fi tahrip, \u0130zmir\u2019de ge\u00e7it resm\u00ee yap\u0131yordu. Bu sebeple al\u0131nacak tedbirlerin \u0130zmir\u2019de temerk\u00fcz etmesi kararla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Bu tedbirler \u00fc\u00e7 k\u0131sma b\u00f6l\u00fcnd\u00fc. a) H\u00fck\u00fcmet olarak al\u0131nacak umumi tedbirler, b) Ordunun alaca\u011f\u0131 \u00f6zel tedbirler, c) \u0130ttihat ve Terakki Partisi\u2019nin alaca\u011f\u0131 tedbirler.<\/em>\u201d47
\nS\u00f6z\u00fc edilen tedbirler 1914 y\u0131l\u0131 i\u00e7inde uygulamaya konur. \u00d6nce Ku\u015f\u00e7uba\u015f\u0131 b\u00f6lgede bir inceleme yapar ve \u0130stanbul\u2019a verdi\u011fi raporda \u015funlar\u0131 belirtir: \u201c\u0130zmir\u2019de bir millile\u015ftirme hareketi \u00e7ok g\u00fc\u00e7t\u00fc… \u00c7\u00fcnk\u00fc burada hemen hemen b\u00fct\u00fcn dost, d\u00fc\u015fman memleketlerin konsolosluklar\u0131, geni\u015f kadrolar\u0131 vard\u0131… Burada al\u0131nacak cidd\u00ee tedbirler, mahalli olmaktan \u00e7ok yurt \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde ve h\u00fck\u00fcmetin kararlar\u0131n\u0131n en \u015famil m\u00e2n\u00e2s\u0131yla tatbiki halinde tel\u00e2kki edilirdi. Bu itibarla mill\u00eele\u015ftirme hareketlerinin de\u011ferleri cidd\u00ee, azimli, iradeli ve tertemiz vatanseverler elinde tatbiki \u015fartt\u0131.<\/em>\u201d48 I. Cihan Harbi hen\u00fcz \u00e7\u0131kmam\u0131\u015ft\u0131r. D\u0131\u015far\u0131dan gelecek bask\u0131lardan \u00e7ekinen \u0130ttihat ve Terakki h\u00fck\u00fcmeti, ter\u00f6r, bask\u0131n ve soygun gibi eylemleri H\u00fck\u00fcmetin alakas\u0131 yokmu\u015f gibi, Te\u015fkilat-\u0131 Mahsusa eliyle d\u00fczenledi. Yap\u0131lan planlardan haberdar olan Halil Mente\u015fe an\u0131lar\u0131nda bu tedbirlere ili\u015fkin \u015fu bilgileri verir; \u201cValiler ve di\u011fer memur\u00een resmen m\u00fcdahale eder g\u00f6r\u00fcnmeyecek, Cemiyetin (\u0130ttihat ve Terakki\u2019nin) te\u015fkil\u00e2t\u0131 i\u015fi idare edecek…<\/em>\u201d49 \u0130\u015fin sanki h\u00fck\u00fcmetin kararlar\u0131 de\u011filmi\u015f gibi tatbik edilmesi ancak y\u00fcksek dereceli g\u00f6revlilerin s\u0131k\u0131 kontrol\u00fc ile olanakl\u0131 olabilirdi.
\nEylemi y\u00fcr\u00fctmek \u00fczere bu do\u011frultuda atamalar yap\u0131l\u0131r. \u201cEge havalisindeki \u2018temizleme\u2019 i\u015fini, Ordu olarak Pertev Pa\u015fa\u2019n\u0131n (Say\u0131n Pertev Demirhan) kumandas\u0131nda olan D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc Kolordu\u2019nun Erk\u00e2n\u0131 Harbiye Reisi Cafer Tayyar Bey (rahmetli general Cafer Tayyar E\u011filmez) m\u00fclk\u00ee amir olarak \u0130zmir Valisi Rahmi Bey (merhum), \u0130ttihat ve Terakki F\u0131rkas\u0131 nam\u0131na da mes\u2019ul murahhas Mahmut Cel\u00e2l Bey (sab\u0131k Reisicumhur Cel\u00e2l Bayar) ifa edeceklerdi. Devletin b\u00fct\u00fcn kuvvetleri, bu pl\u00e2n\u0131n tatbiki i\u00e7in Harbiye Nezareti\u2019nin ve Ba\u015fkumandanl\u0131\u011f\u0131n verdi\u011fi emirlere g\u00f6re hareket edeceklerdi.<\/em>\u201d50 \u0130\u015fin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131 Ku\u015f\u00e7uba\u015f\u0131\u2019na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u201c\u00c7e\u015fitli yollarla Rumlar rahats\u0131z ediliyor, yap\u0131lan bask\u0131larla g\u00f6\u00e7e zorlan\u0131yorlard\u0131. Te\u015fkilat-\u0131 Mahsusa Reisi Ku\u015f\u00e7uba\u015f\u0131 E\u015fref Bey\u2019in emrindeki \u00e7eteler… Rum k\u00f6ylerine bask\u0131nlar yap\u0131yorlard\u0131… Eli silah tutan Rum gen\u00e7leri, Amele taburlar\u0131 ad\u0131 alt\u0131nda toplan\u0131yor, bunlar yol, orman ve yap\u0131 i\u015flerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yorlard\u0131.<\/em>\u201d51 Fakat al\u0131nan t\u00fcm tedbirlere ra\u011fmen olay yine de Avrupa\u2019da g\u00fcr\u00fclt\u00fc kopart\u0131r. Ba\u015fta Fransa olmak \u00fczere, yabanc\u0131 \u00fclkelerin bask\u0131lar\u0131 sonucu, \u0130ttihat\u00e7\u0131lar Rum g\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fc durdurmak zorunda kal\u0131rlar ve hatt\u00e2 b\u00f6lgeye, Talat Pa\u015fa ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda heyet g\u00f6ndererek inceleme yapt\u0131r\u0131rlar. \u00dcstelik, \u201cTalat Bey bu geziye \u00e7\u0131karken, \u0130stanbul\u2019daki yabanc\u0131 b\u00fcy\u00fckel\u00e7ilerden birer memuru da yan\u0131na\u201d52 almaya mecbur olur.
\nEge\u2019den H\u0131ristiyanlar\u0131n temizlenmesi konusunda Toynbee \u015fu bilgileri aktar\u0131r: \u201cBat\u0131 Anadolu Rumlar\u0131na kar\u015f\u0131 T\u00fcrk bask\u0131s\u0131 1914 bahar\u0131nda genel bir nitelik ald\u0131. Yerle\u015fik Rum topluluklar\u0131 ter\u00f6rist y\u00f6ntemlerle evlerinden s\u00fcr\u00fcld\u00fcler. Evlerine, topraklar\u0131na ve bir\u00e7ok durumda ta\u015f\u0131nabilir mallar\u0131na da el konuldu. Bu s\u00fcre\u00e7te bir\u00e7ok ki\u015fi de \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/em>\u201d53 Toynbee, (Ku\u015f\u00e7uba\u015f\u0131n\u0131n an\u0131lar\u0131n\u0131 bilmeden), olaylar\u0131n yap\u0131l\u0131\u015f bi\u00e7iminin sistematik olarak planlanm\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi\u011fini s\u00f6yler. \u201cTer\u00f6r bir b\u00f6lgeden di\u011ferine s\u0131\u00e7r\u0131yordu ve \u00e7eteler taraf\u0131ndan g\u00fcndeme getiriliyordu. \u00c7eteler, Rumeli g\u00f6\u00e7menlerinden, yerel halktan olu\u015fturuluyordu ve ismen d\u00fczenli jandarma birliklerine ek olarak \u00f6rg\u00fctlenmi\u015flerdi.<\/em>\u201d54
\nEge b\u00f6lgesinden Rum s\u00fcrg\u00fcnleri 1916-8 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda da devam eder. \u0130kinci s\u00fcrg\u00fcn dalgas\u0131 daha \u00e7ok asker\u00ee nedenlere dayanm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat bu da son derece sert, \u201cb\u00fcy\u00fck bir vah\u015fetle\u201d y\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.55 \u00d6rne\u011fin Ayval\u0131k\u2019tan 12 ile 80 ya\u015f aras\u0131ndaki t\u00fcm n\u00fcfus Anadolu i\u00e7lerine s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u00d6nemli olan bu ikinci s\u00fcrg\u00fcn dalgas\u0131n\u0131n Alman General Liman von Sanders taraf\u0131ndan organize edilmi\u015f olmas\u0131d\u0131r. H\u00fck\u00fcmete verdi\u011fi bir raporda, g\u00f6\u00e7\u00fcn yap\u0131lmamas\u0131 halinde \u201cOrdunun g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flama sorumlulu\u011funu \u00fczerine alamayaca\u011f\u0131n\u0131\u201d bildiren Sanders\u2019in, Ayval\u0131k\u2019a u\u011frad\u0131\u011f\u0131nda, \u201cbu g\u00e2vurlar\u0131 h\u00e2l\u00e2 denize atmaya muktedir olamad\u0131lar m\u0131?\u201d, diyerek, tehcirin bir an \u00f6nce ba\u015flamas\u0131n\u0131 istedi\u011fi aktar\u0131lmaktad\u0131r.56 M\u00fctareke sonras\u0131 Meclis-i Mebusan\u2019da, bu s\u00fcrg\u00fcnden sorumlu olan Liman von Sanders hakk\u0131nda ne t\u00fcr i\u015flem yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin bir soru \u00f6nergesi verilmi\u015ftir.57
\nSava\u015f y\u0131llar\u0131nda \u0130stanbul\u2019da bulunan Amerikan B\u00fcy\u00fckel\u00e7isi Morgenthau t\u00fcm bu d\u00f6nem boyunca Rumlar\u0131n b\u00f6lgeden ter\u00f6rle s\u00fcr\u00fclmesi s\u0131ras\u0131nda uygulanan metodlarla, Ermeni k\u0131r\u0131m\u0131 s\u0131ras\u0131nda uygulanan metodlar\u0131n benzer olduklar\u0131na dikkat \u00e7eker; \u201cT\u00fcrkler, Rumlara, Ermenilere kar\u015f\u0131 uygulad\u0131klar\u0131 y\u00f6ntemi uygulad\u0131lar. Onlar\u0131 Osmanl\u0131 Ordusu\u2019na ald\u0131lar, i\u015f\u00e7i taburlar\u0131na aktard\u0131lar… Bu Rum askerlerinin binlercesi, Ermeniler gibi so\u011fuk, a\u00e7l\u0131k ve \u00f6teki yokluklar y\u00fcz\u00fcnden \u00f6ld\u00fcler… Rumlar her yerde gruplar halinde topland\u0131lar. T\u00fcrk jandarmalar\u0131n\u0131n s\u00f6zde koruyuculu\u011fu alt\u0131nda, genellikle yaya olarak, i\u00e7 b\u00f6lgelere ta\u015f\u0131nd\u0131lar.<\/em>\u201d58 Morgenthau bu yoldan ne kadar insan\u0131n da\u011f\u0131t\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n tam olarak bilinmedi\u011fini, tahminlerin 200.000 ile milyon aras\u0131nda oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir.59 Yunan Ba\u015fbakan\u0131 Venizelos, Paris Bar\u0131\u015f Konferans\u0131\u2019nda 300.000 Rum\u2019un yok edildi\u011fini, 450.000 Rum\u2019un Yunanistan\u2019a s\u0131\u011f\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmi\u015ftir.60
\nYukardaki say\u0131lar\u0131 aktaran Do\u011fan Avc\u0131o\u011flu, her ne kadar, \u201cb\u00fcy\u00fck \u00e7apta bir Rum k\u0131y\u0131m\u0131 yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin elde fazla bir bilgi yoktur<\/em>\u201d,61 diyorsa da bu konuda elimizde baz\u0131 bilgiler vard\u0131r. Ege\u2019den \u201cgayr\u0131 T\u00fcrk unsurlar\u0131n temizlenmesi\u201d plan\u0131n\u0131n iktisadi boyutunu (Rum\u2019lar\u0131n b\u0131rakmak zorunda kald\u0131\u011f\u0131 veya zorla el koyulan mal ve i\u015fyerlerini i\u015fletecek T\u00fcrkler\u2019i bulmak vb.) y\u00f6netmek \u00fczere \u00f6zel olarak Bursa\u2019dan getirilerek g\u00f6revlendirilen \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc Cumhurba\u015fkan\u0131m\u0131z Celal Bayar, \u201cStratejik noktalara k\u00fcmelenmi\u015f… gayr\u0131-T\u00fcrk y\u0131\u011f\u0131naklar\u0131n tasfiyesi\u201d sonucu, sadece \u0130zmir ve civar\u0131ndan 130.000 dolay\u0131nda Rum\u2019un zorla Yunanistan\u2019a g\u00f6\u00e7 ettirilmi\u015f oldu\u011funu aktar\u0131r. Celal Bayar t\u00fcm bu eylemleri, \u201cmill\u00ee bir hareket\u201d olarak adland\u0131rmaktad\u0131r.62 Meclis-i Mebusan eski Reislerinden Halil Mente\u015fe, \u0130zmir civar\u0131ndan s\u00fcr\u00fclen Rumlar i\u00e7in 200.000 say\u0131s\u0131n\u0131 vermektedir.63 Bu say\u0131lar sadece Ege b\u00f6lgesine ili\u015fkindir. Trakya b\u00f6lgesinden s\u00fcr\u00fclen Yunan n\u00fcfusu ise 1919 y\u0131l\u0131nda, Meclis-i Mebusan g\u00f6r\u00fc\u015fmelerinde, 300-500.000 aras\u0131nda verilmi\u015ftir.64
\nKu\u015f\u00e7uba\u015f\u0131, sadece 1914 i\u00e7inde ve harbin ilk aylar\u0131nda, \u201cEge m\u0131nt\u0131kas\u0131nda ve bilhassa sahillerde yuvalanm\u0131\u015f ve k\u00fcmelenmi\u015f olan… Rum-Ermeni n\u00fcfus(un)\u201d, s\u00fcr\u00fclen miktar\u0131n\u0131n 1.150.000 oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir.65 B\u00f6ylece, ba\u015fta, \u201cde\u011fil sahip, bek\u00e7i bile olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Gavur \u0130zmir\u201d ba\u015fta olmak \u00fczere, t\u00fcm Ege \u201ctemizlenir\u201d. Ku\u015f\u00e7uba\u015f\u0131 t\u00fcm bu eylemleri \u201cfetih hareketi\u201d olarak tan\u0131mlar.66 19 Haziran 1918 tarihinde \u0130ngiliz \u0130stihbarat servislerinin Frans\u0131z Harbiye Vekaletine sundu\u011fu bir raporda, s\u00fcr\u00fclen ve \u00f6ld\u00fcr\u00fclen Rumlara ili\u015fkin verilen say\u0131lar, Ku\u015f\u00e7uba\u015f\u0131\u2019n\u0131n verdi\u011fi say\u0131lara yak\u0131nd\u0131r: \u201cK\u00fc\u00e7\u00fck Asya ve Trakya\u2019dan s\u00fcr\u00fclen n\u00fcfus 1.5 milyonu ge\u00e7er; bunun yar\u0131s\u0131 sefaletten \u00f6ld\u00fc ya da katledildi. T\u00fcrk memur ve subaylar Yunanl\u0131lar\u0131n T\u00fcrk topraklar\u0131nda ya\u015famalar\u0131na m\u00fcsaade edilmeyece\u011fini \u00e7ekinmeksizin s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131 ve Yunanl\u0131lar zorla M\u00fcsl\u00fcmanla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131lar. Yunanl\u0131lar\u0131n el konulan mallar\u0131\u00a0 5 milyar frank de\u011ferindeydi.\u201d<\/em>67
\nBat\u0131 Anadolu\u2019da g\u00fcndeme getirilen \u201cTemizleme\u201d eyleminin ger\u00e7ek boyutlar\u0131 M\u00fctareke sonras\u0131nda iyice a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle Meclis\u2019te sert tart\u0131\u015fmalar olur. Konu ilk defa Meclis\u2019in 11. Oturumunda (4 Te\u015frinis\u00e2ni 1334-1918) ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Ayd\u0131n Mebusu Emanuel Emanuelidi Efendi, \u201cH\u00fck\u00fcmeti Sab\u0131kan\u0131n icraat\u0131 hakk\u0131nda\u201d \u015fimdiki H\u00fck\u00fcmetin a\u00e7\u0131klama yapmas\u0131 amac\u0131yla bir soru \u00f6nergesi vermi\u015ftir. \u00d6nergesinde Ermeni k\u0131r\u0131m\u0131 konusuna de\u011finen Emanuel Efendi, Rum g\u00f6\u00e7\u00fcne ili\u015fkin \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir; \u201cRum unsurlar\u0131ndan 250.000 n\u00fcfus, hududu Osmaniden tart edilerek mallar\u0131na m\u00fcsadere edilmi\u015ftir\u201d, ayr\u0131ca, \u201c550.000 Rum n\u00fcfus(un) daha, Karadeniz, \u00c7anakkale, Marmara ve Adalar denizleri sevahil ve havalisinde ve sair mahallerde katl ve imha edilmi\u015f ve mallar\u0131 da zabt ve gasp edilmi\u015ftir.<\/em>\u201d68
\nKeza Ayval\u0131k, Edirne ve \u00c7atalca b\u00f6lgelerinden zorla yapt\u0131r\u0131lan g\u00f6\u00e7ler konusunda da soru \u00f6nergeleri verilmi\u015f ve baz\u0131 say\u0131lar bildirilmi\u015ftir. Buna g\u00f6re Edirne ve \u00c7atalca b\u00f6lgesinde, evleri ve mallar\u0131 ya\u011fmalanan ve zorla Yunanistan\u2019a g\u00f6\u00e7e zorlanan Rumlar\u0131n say\u0131s\u0131 300.000\u2019dir. Ayr\u0131ca b\u00f6lgede \u00e7eteler katliamlar d\u00fczenlemi\u015flerdir. Dilek\u00e7e sahipleri b\u00f6lgedeki Ermenilerin de katledildiklerini aktard\u0131ktan sonra, yap\u0131lan katliamlar\u0131, \u201cMasakar Belanc\u201d olarak tan\u0131mlam\u0131\u015flard\u0131r. Toplam kay\u0131p 500.000 olarak bildirilmi\u015ftir.69 Ayr\u0131ca, bu katliamlar\u0131 yapan g\u00f6revliler hakk\u0131nda soru\u015fturma a\u00e7\u0131lmas\u0131 yerine bunlar\u0131n \u00f6d\u00fcllendirilmesi yoluna gidilmi\u015ftir. \u201c... ameliyei imhaiyye ba\u015f\u0131nda bulunmu\u015f olan Edirne Valisi Hac\u0131 Adil Bey akiben Meclisi Mebusan Riyasetine getirildi\u011fi gibi, m\u0131nt\u0131kai memuriyetinde bu mebhasta maharet-i fevkalade g\u00f6stermi\u015f olan Tekfurda\u011f\u0131 (Tekirda\u011f)) mutasarr\u0131f\u0131 Zekeriya Bey dahi m\u00fckafaten Edirne Valili\u011fine terfi edilmi\u015ftir.<\/em>\u201d70
\nTekfurda\u011f\u0131 Mebusu Dimistokli Efkalidis Efendi, t\u00fcm bu k\u0131y\u0131mlar\u0131n, \u0130T H\u00fck\u00fcmetinin Balkan Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 sistemli olarak g\u00fcndeme soktu\u011fu T\u00fcrkle\u015ftirme politikas\u0131n\u0131n par\u00e7as\u0131 oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftir. Bu politikaya yol a\u00e7an neden, Rum n\u00fcfusunun yo\u011fun olmas\u0131yd\u0131. Buna kar\u015f\u0131 H\u00fck\u00fcmetin buldu\u011fu \u00e7are, \u201cRumlar\u0131n izalei kesafeti usul\u00fc idi. Bakt\u0131lar ki izalei kefalet oldu, Allah\u2019tan da korkmak tabii k\u00e2rlar\u0131 de\u011fildi. Bunlar\u0131n kesafeti ile izale edildikten sonra v\u00fccutlar\u0131n\u0131 kald\u0131rmaya l\u00fczum g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/em>\u201d71
\nD. Efkalidis Efendi, bu \u201ctemizlik\u201d operasyonunda izlenen plan hakk\u0131nda da \u015fu bilgileri verir; \u201c(\u0130T\u2019nin)… mevkii tatbike koymak istedi\u011fi siyaseti dahiliye, \u0130sl\u00e2mlar\u0131 zenginle\u015ftirmek maksad\u0131yla H\u0131ristiyanlar\u0131n emvalini ya\u011fma ettirmek olmu\u015ftur. Ayn\u0131 zamanda iki m\u00fctalaai siyas\u00eeyye bir araya gelmi\u015ftir. Yanl\u0131z emvalinin gasp ve ya\u011fma edilmesi de\u011fil, Rumlar\u0131n… kesafetini izale siyaseti \u2013ve hatt\u00e2 bu tabir tear\u00fcf etmi\u015ftir\u2013 \u0130zale-i kesafet siyaseti imi\u015f… \u0130zale-i kesafet siyasetinin tatbiki u\u011frunda… Rumlar\u0131 hududu vatan haricine atmak i\u00e7in H\u00fck\u00fcmetin tertibat\u0131 mahsusat\u0131 vas\u0131tas\u0131yla v\u00fccuda getirilmi\u015f fedai \u00e7eteler ile evvelemirde kasabalarda, sokaklarda alameleinnas ne kadar emlak ve e\u015fyalar\u0131 varsa ya\u011fma ettirdikten sonra polis efendilerin ve jandarmalar\u0131n i\u015fmaz\u0131 ayn\u0131 ve bazan de i\u015ftiraki taht\u0131ndan Yunanistan\u2019a g\u00f6nderildi. Ahiren dahi baki kalan emvali gayr\u0131 menkullerini ve mameleklerini de ya\u011fma etmi\u015flerdir. \u015eimdi bu hareketi imhaiyye, her ne esbaba mebni ise, Edirne\u2019de ba\u015flam\u0131\u015f ve yaln\u0131z Edirne\u2019ye m\u00fcnhas\u0131r kalmay\u0131p daha vasi bir mahiyyette tatbike ba\u015flan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/em>\u201d72
\nD. Efkalidis Efendi, \u201cmuhaceret, tehcir nam\u0131 verilen\u201d ve kendisinin \u201ctahrip ve imha siyaseti\u201d olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 bu siyasetin nas\u0131l uyguland\u0131\u011f\u0131 konusunda da ilgin\u00e7 a\u00e7\u0131klamalarda bulunmu\u015ftur. Buna g\u00f6re; \u201cg\u00fcya o zaman da \u2018Venizelos\u2019un siyas\u00ee acentalar\u0131 taraf\u0131ndan burada \u015fubeler te\u015fekk\u00fcl ederek onlar tesvilata kap\u0131lm\u0131\u015f ve sui idareden gayr\u0131 memnun olarak Yunanistan\u2019a gitmek arzuyu ihtiyarisinde bulunmu\u015f gibi g\u00f6sterilmi\u015f ve (yukarda anlat\u0131lan bask\u0131 ve ter\u00f6re maruz b\u0131rak\u0131ld\u0131ktan sonra)… bu insanlardan, bilmedi\u011fi yerlere kendi r\u0131zas\u0131 ile ve kemali tehal\u00fck ile gittiklerine dair… onlardan evrak\u0131 ibraiyye ald\u0131lar.<\/em>\u201d73
\nEfkalidis Efendi, olaylar \u00fczerine Tala Pa\u015fa\u2019ya ba\u015fvurduklar\u0131nda, Talat\u2019\u0131n kendilerine, \u201cBiz T\u00fcrkiye\u2019den kat\u2019iyyen memnun de\u011filiz, biz Venizelos\u2019un f\u0131rkas\u0131na mensubuz. Yunanistan\u2019a gidece\u011fiz… ni\u00e7in bize m\u00fcsaade etmiyorsunuz?\u201d, bi\u00e7imindeki ifadelerin yerald\u0131\u011f\u0131 telgraflar g\u00f6sterdi\u011fini aktar\u0131r. Bundan daha da ilgin\u00e7 olan, Milletvekili olmas\u0131na ra\u011fmen kendi mal\u0131 m\u00fclk\u00fc de ya\u011fma edilmi\u015f, mallar\u0131n\u0131 geri istedi\u011finde ise, kendisine y\u00f6rede kurulmu\u015f komisyona ba\u015fvurup hakk\u0131n\u0131 orada aramas\u0131 istenmi\u015ftir.74
\nKonu\u015fmalara kat\u0131lan Ermeni Mebusu Nalbantyan Efendi ise bu temizlik operasyonu ile Ermeni K\u0131r\u0131m\u0131 aras\u0131ndaki paralelli\u011fe dikkati \u00e7ekmi\u015f, \u201cger\u00e7i T\u00fcrkler tekrar tekrar yap\u0131lan zul\u00fcmlerin, eylemlerin aleyhinde olabilirler, fakat yap\u0131lan mezalim T\u00fcrkler nam\u0131na yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r<\/em>\u201d demi\u015ftir. Eylemler 1913 y\u0131l\u0131ndan itibaren izlenen sistemli politikalar\u0131n sonucudur ve \u201cT\u00fcrk hakimiyetini sa\u011flamak\u201d ad\u0131na yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrklerin kollektif sorumlulu\u011fu s\u00f6zkonusudur.75 Aradaki ba\u011f salt bir plan\u0131n par\u00e7alar\u0131 olmas\u0131 itibar\u0131yla de\u011fildir. Rumlar\u0131n tehcirini ba\u015far\u0131yla tamamlayan \u0130ttihat\u00e7\u0131 y\u00f6neticiler, bundan cesaret de alm\u0131\u015flard\u0131r; \u201cBedri Bey, the Prefect of Police at Constantinople, himself told one of my secretaries that the Turks had expelled the Greeks so successfully that they had decided to apply the same method to all the other races in the empire.<\/em>\u201d76
\nT\u00fcrkle\u015fmenin Son Dalgas\u0131: Ermeni Soyk\u0131r\u0131m\u0131<\/strong>
\n1915-1917 Ermeni K\u0131r\u0131m\u0131 Anadolu\u2019nun T\u00fcrkle\u015ftirilmesi yolunda at\u0131lan en b\u00fcy\u00fck ad\u0131md\u0131r. Bunun da merkez\u00ee olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcp planlad\u0131\u011f\u0131 konusunda elimizde yeteri kadar bilgi mevcuttur. Burada soyk\u0131r\u0131m konusuna girmeyece\u011fim. Ama Ermeni K\u0131r\u0131m\u0131, \u201cT\u00fcrkle\u015fme\u201d ve \u201cHomojenle\u015fme\u201d yolundaki en \u00f6nemli ad\u0131md\u0131r. Cumhuriyetimizin kurulu\u015funun \u00f6n ko\u015fullar\u0131 bu k\u0131r\u0131m sayesinde yarat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. D\u00f6nemin \u00f6nderleri bunu a\u00e7\u0131k\u00e7a dile getirmekten \u00e7ekinmemi\u015flerdir. Halil Mente\u015fe, Malta s\u00fcrg\u00fcn\u00fcnde yazd\u0131\u011f\u0131 bir mektupta; \u201c… \u015eark vilayetlerimizi Ruslarla i\u015fbirli\u011fi yapm\u0131\u015f olan Ermeni komitac\u0131lar\u0131ndan temizlememi\u015f olsayd\u0131k, mill\u00ee devletimizin tekeyy\u00fcn\u00fcne de imk\u00e2n kalmayacakt\u0131<\/em>\u201d, der.77 Gen\u00e7 Cumhuriyetin ilk meclisinde, vatan\u0131 kurtarmak amac\u0131yla kendimize \u201ckatil\u201d denilmesini bile g\u00f6ze ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z, yollu konu\u015fmalar yap\u0131l\u0131r. \u201cTehcir meselesi, biliyorsunuz ki, d\u00fcnyay\u0131 velveleye veren ve hepimizi katil tel\u00e2kki ettiren bir vaka idi. Bu yap\u0131lmazdan evvel \u00e2lemi nasraniyetin bunu hazmetmeyece\u011fi ve bunun i\u00e7in b\u00fct\u00fcn gayz ve kinini bize tevcih edeceklerini biliyorduk. Neden katillik \u00fcnvan\u0131n\u0131 nefsimize izafe ettik? Neden o kadar azim, m\u00fc\u015fk\u00fcl bir dava i\u00e7ine girdik? S\u0131rf can\u0131m\u0131zdan daha aziz ve daha mukaddes bildi\u011fimiz vatan\u0131m\u0131z\u0131n istikbalini taht\u0131 emniyete almak i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015f \u015feylerdir.<\/em>\u201d78
\nKonu basittir; Kendimize \u201cKatil\u201d denmesini bile g\u00f6ze alarak Rum ve Ermeni n\u00fcfusun Anadolu\u2019dan s\u00fcrg\u00fcn ve imha yoluyla temizlenmesi sonucu y\u00fczde 90\u2019\u0131 M\u00fcsl\u00fcman bir topluluk yaratt\u0131k ve bug\u00fcnk\u00fc Cumhuriyetimizi kurduk. \u015eimdi ikinci raunda s\u0131ra gelmi\u015f bulunuyor. T\u00fcrkle\u015fmeyi daha saf, daha modern temeller \u00fczerinde sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Etnik kimliklerimize b\u00fcy\u00fck bir histeri ile sar\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fu g\u00fcnlerde gelece\u011fin ne olaca\u011f\u0131n\u0131 ge\u00e7mi\u015fin aynas\u0131ndan g\u00f6rmek acaba olanakl\u0131 m\u0131d\u0131r? Tanr\u0131 T\u00fcrkle\u015fmemiz yolunda di\u011fer uluslar\u0131 bizlerden korusun…
\n
\nD\u0130PNOTLAR<\/strong><\/p>\n

1\u00a0\u00a0\u00a0 Aktaran, Taner Timur, Osmanl\u0131 Kimli\u011fi<\/em>, s. 9, \u0130stanbul 1986.<\/p>\n

2\u00a0\u00a0\u00a0 Norbert Elias, Studien \u00fcber die Deutschen,<\/em> s. 165 ve 8, Frankfurt\/a.M. 1990.<\/p>\n

3\u00a0\u00a0\u00a0 27 Temmuz 1910\u2019da yay\u0131mlanan bir Beyanname\u2019de \u015funlara yer verilir; \u201c… Asker ve para temini bir milletin egemenli\u011finin, mill\u00ee g\u00fcvenli\u011finin ve devlet idaresinin temelini te\u015fkil eder. Vergi vermeyen ve askere gitmeyen, vatan\u0131 i\u00e7in bir \u015fey yapmam\u0131\u015f demektir…<\/em>\u201d (Aktaran Feroz Ahmad, \u0130ttihat ve Terakki 1908-1914,<\/em> s. 148, \u0130stanbul 1984)<\/p>\n

4\u00a0\u00a0\u00a0 Bunlar\u0131 \u201c\u0130ttihad-\u0131 Anas\u0131r\u201d fikrinin bir hayal oldu\u011funu savunan Yusuf Ak\u00e7ura, bu politikan\u0131n iflas etti\u011fini s\u00f6yledi\u011fi, 1910 y\u0131l\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 bir yaz\u0131s\u0131nda sormaktad\u0131r. (\u201c\u0130ttihad-\u0131 Anas\u0131r Meselesi\u201d makalesinin tam metni i\u00e7in bak\u0131n\u0131z, Fran\u00e7ois Georgeon, T\u00fcrk Milliyet\u00e7ili\u011finin K\u00f6kenleri, Yusuf Ak\u00e7ura (1876-1935)<\/em>, s. 131-132, Ek 8, Ankara 1986).<\/p>\n

5\u00a0\u00a0\u00a0 Sina Ak\u015fin, J\u00f6n T\u00fcrkler ve \u0130ttihat ve Terakki<\/em>, s. 149, \u0130stanbul 1987.<\/p>\n

6\u00a0\u00a0\u00a0 Meclis-i Mebusan Zab\u0131t Ceridesi<\/em>, Devre: 1, \u0130\u00e7tima Senesi 1, Cilt 5, s. 26-27, TBMM Bas\u0131mevi Ankara (Yay\u0131n y\u0131l\u0131 yok). Kanunun \u00f6zellikle bu maddeleri \u00fczerine son derece sert tart\u0131\u015fmalar olmu\u015f, T\u00fcrk ve M\u00fcsl\u00fcman \u00fcyeler d\u0131\u015f\u0131ndaki \u00fcyeler, millet esas\u0131na g\u00f6re dernek kurmay\u0131 yasaklayan bu maddeye muhalefet etmi\u015fler, sonu\u00e7ta kanun 60\u2019a kar\u015f\u0131 90 oyla kabul edilmi\u015ftir.<\/p>\n

7\u00a0\u00a0\u00a0 B. Lewis, Modern T\u00fcrkiye\u2019nin Do\u011fu\u015fu<\/em>, s. 217, Ankara 1988.<\/p>\n

8\u00a0\u00a0\u00a0 Zafer Toprak, \u201c1909 Cemiyetler Kanunu\u201d, Tanzimat\u2019tan Cumhuriyet\u2019e T\u00fcrkiye Ansiklopedisi<\/em>, Cilt I, s. 206, \u0130stanbul 1985.<\/p>\n

9\u00a0\u00a0\u00a0 \u201cAn\u00e2s\u0131r-\u0131 Gayr\u0131m\u00fcslime\u2019nin Hakk\u0131nda Kanun\u201d, 8 Temmuz 1325 tarihinde kabul edilmi\u015ftir. Meclis-i Mebusan Zab\u0131t Ceridesi<\/em>, Devre 1, \u0130\u00e7tima Senesi 1, Cilt 5, s. 475-486, TBMM Ankara. (Takvim-i Vekayi<\/em>\u2019de yay\u0131mlanma tarihi: 25.7.1325, Sina Ak\u015fin, a.g.e<\/em>., s. 145)<\/p>\n

10\u00a0 Tar\u0131k Zafer Tunaya, T\u00fcrkiye\u2019de Siyas\u00ee Partiler<\/em>, s. 209, \u0130stanbul 1952.<\/p>\n

11\u00a0 Arnavutluk isyan\u0131nda, modern ve merkez\u00ee bir devlet yaratmak i\u00e7in al\u0131nan \u00f6nlemlerin \u00f6teden beri \u00f6zerk ya\u015famaya al\u0131\u015fm\u0131\u015f Arnavutluk k\u00f6yl\u00fclerini ve yerel g\u00fc\u00e7lerini rahats\u0131z etmi\u015f olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, b\u00f6lgedeki Osmanl\u0131 birliklerinin uygulad\u0131\u011f\u0131 \u015fiddet ve ter\u00f6r politikalar\u0131n\u0131n da \u00f6nemli bir rol\u00fc olmu\u015ftur. (Daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi i\u00e7in bak\u0131n\u0131z; Stanford J. Shaw, Ezel Kural Shaw, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu ve Modern T\u00fcrkiye<\/em>, Cilt II, s. 346-8, \u0130stanbul 1982; S\u00fcleyman K\u00fcl\u00e7e, Osmanl\u0131 Tarihinde Arnavutluk<\/em>, s. 351-419, \u0130zmir 1944)<\/p>\n

12\u00a0 Stanford J. & Ezel Kural Shaw, a.g.e.,<\/em> s. 348.<\/p>\n

13\u00a0 Bernard Lewis, Modern T\u00fcrkiye\u2019nin Do\u011fu\u015fu<\/em>, s. 217, Ankara 1988.<\/p>\n

14\u00a0 Niyazi Berkes, T\u00fcrkiye\u2019de \u00c7a\u011fda\u015fla\u015fma<\/em>, s. 393, \u0130stanbul 1978.<\/p>\n

15\u00a0 Tanin<\/em>, 27 Temmuz 1910\u2019dan aktaran, Feroz Ahmad, a.g.e.<\/em>, s. 148.<\/p>\n

16\u00a0 British Documents on the Origin of the War 1898-1914<\/em>, Vol. IX, Part One, Enclosure in No. 181, s. 208, London 1926.<\/p>\n

17\u00a0 Asl\u0131nda bu konu daha \u00f6nce de dile getirilmi\u015ftir. Dr. Naz\u0131m daha 1909 y\u0131l\u0131 sonlar\u0131nda bir gazeteye verdi\u011fi bir deme\u00e7te, Rumeli\u2019ye Bulgaristan ve Bosna\u2019dan gelecek g\u00f6\u00e7menlerin, hatt\u00e2 Yahudilerin yerle\u015ftirilece\u011fini s\u00f6yler. (Sina Ak\u015fin, a.g.e<\/em>., s. 206) Demek oluyor ki, H\u0131ristiyanlar\u0131n yo\u011fun oldu\u011fu b\u00f6lgelere M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 yerle\u015ftirme yoluyla \u0130mparatorlu\u011fun birli\u011fini sa\u011flamak fikri olduk\u00e7a eskidir.<\/p>\n

18\u00a0 Frans\u0131z Hariciye Ar\u015fivi, Turquie<\/em>, Novelle S\u00e9rie, c. 7, No. 486, 23 Kas\u0131m 1910.<\/p>\n

19\u00a0 Avusturya\u2019n\u0131n Manast\u0131r Konsoloslu\u011fu\u2019ndan, 14 Ekim 1910\u2019da yollanan raporda Talat Pa\u015fa\u2019n\u0131n konu\u015fmas\u0131, \u0130ngiliz raporunda yeralan konu\u015fman\u0131n hemen hemen kelime kelime ayn\u0131s\u0131d\u0131r. A.A. T\u00fcrkei 159, No. 2, Band 12.<\/p>\n

20\u00a0 Y.H. Bayur, T\u00fcrk \u0130nkilab\u0131 Tarihi<\/em>, Cilt II, K\u0131s\u0131m IV, s. 13, Ankara 1983.<\/p>\n

21\u00a0 Tekin Alp, T\u00fcrkismus und Pant\u00fcrkismus<\/em>, s. 4-5, Weimar 1915.<\/p>\n

22\u00a0 \u0130ttihat ve Terakki\u2019nin 1911 Kongresine Sunulan Merkez Komite Raporundan, Tanin<\/em>, No. 1116 (28 Eyl\u00fcl 1327\/11 Te\u015fr\u00een-i evvel 1911).<\/p>\n

23\u00a0 1911 Kongresinde okunan rapor\u2019dan. Tanin<\/em>, 30 Eyl\u00fcl 1327, No: 1118.<\/p>\n

24\u00a0 Tar\u0131k Zafer Tunaya, T\u00fcrkiye\u2019de Siyas\u00ee Partiler<\/em>, s. 189, \u0130stanbul 1952.<\/p>\n

25\u00a0 Sina Ak\u015fin, a.g.e<\/em>., s. 167.<\/p>\n

26\u00a0 Uriel Heyd, T\u00fcrk Ulus\u00e7ulu\u011funun Temelleri<\/em>, s. 85, Ankara 1979.<\/p>\n

27\u00a0 \u201c... ben dil sorununu yeterli g\u00f6rmeyerek T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc b\u00fct\u00fcn \u00fclk\u00fcleriyle, b\u00fct\u00fcn program\u0131yla ortaya atmak gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm. B\u00fct\u00fcn bu d\u00fc\u015f\u00fcnceleri kapsayan Turan \u015fiirini yazarak Gen\u00e7 Kalemler\u2019de yay\u0131nlad\u0131m.<\/em>\u201d (Ziya G\u00f6kalp, T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn Esaslar\u0131<\/em>, s. 10, \u0130stanbul 1978)<\/p>\n

28\u00a0 Ziya G\u00f6kalp\u2019in Gen\u00e7 Kalemler<\/em> \u00fczerine etkisi i\u00e7in bak\u0131n\u0131z; Ali Canip Y\u00f6ntem\u2019in, Yak\u0131n Tarihimiz<\/em> Cilt I-IV\u2019de tefrika edilen hat\u0131ralar\u0131.<\/p>\n

29\u00a0 U. Heyd, a.g.e.<\/em>, s. 129.<\/p>\n

30\u00a0 Ziya G\u00f6kalp, T\u00fcrkle\u015fmek \u0130sl\u00e2mla\u015fmak Muas\u0131rla\u015fmak<\/em>, s. 39-40, \u0130stanbul 1988.<\/p>\n

31\u00a0 Y.H. Bayur, a.g.e.<\/em>, s. Cilt II, K\u0131s\u0131m IV, s. 410.<\/p>\n

32\u00a0 Tar\u0131k Zafer Tunaya, T\u00fcrkiye\u2019de Siyas\u00ee Partiler<\/em>, s. 214, \u0130stanbul 1952.<\/p>\n

33\u00a0 Kaz\u0131m Duru, Ziya G\u00f6kalp<\/em>, s. 61-2, \u0130stanbul 1949.<\/p>\n

34\u00a0 Aktaran, Hilmi Ziya \u00dclken, T\u00fcrkiye\u2019de \u00c7a\u011fda\u015f D\u00fc\u015f\u00fcnce Tarihi<\/em>, s. 310, \u0130stanbul 1992.<\/p>\n

35\u00a0 Ziya G\u00f6kalp, T\u00fcrkle\u015fmek \u0130sl\u00e2mla\u015fmak Muas\u0131rla\u015fmak<\/em>, s. 73, 80.<\/p>\n

36\u00a0 Ziya G\u00f6kalp, bu konudaki g\u00f6r\u00fc\u015flerini, \u0130T\u2019nin deste\u011fi ile \u00e7\u0131kart\u0131lan \u0130ktisadiyat<\/em> Dergisi\u2019nde ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak dile getirmi\u015ftir. Buradaki al\u0131nt\u0131lar, konu \u00fczerine ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma yapm\u0131\u015f olan, Zafer Toprak\u2019\u0131n, T\u00fcrkiye\u2019de \u201cMill\u00ee \u0130ktisat\u201d 1908-1918<\/em>, Ankara 1982 adl\u0131 eserinden (s. 17-36) al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

37\u00a0 Zafer Toprak, a.g.e.<\/em>, s. 32 ve 21.<\/p>\n

38\u00a0 \u0130T y\u00f6neticileri suikastten haberdard\u0131rlar. Cemal Pa\u015fa an\u0131lar\u0131nda bir suikast\u0131n planlanm\u0131\u015f oldu\u011fundan Pa\u015fa\u2019y\u0131 haberdar etti\u011fini s\u00f6yler. (Cemal Pa\u015fa, Hat\u0131ralar ve Vesikalar<\/em>, s. 59, \u0130stanbul \u2013Vakit<\/em> Gazetesi\u2019nde yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r\u2013) Talat Pa\u015fa da Meclis\u2019te 1914 y\u0131l\u0131nda konuya ili\u015fkin yap\u0131lan bir tart\u0131\u015fmada, suikast plan\u0131ndan \u201ch\u00fck\u00fcmetin haberi oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftir.\u201d (T.Z. Tunaya, T\u00fcrkiye\u2019de Siyasal Partiler<\/em>, Cilt III, s. 139, \u0130stanbul 1989).<\/p>\n

39\u00a0 Y.H. Bayur, a.g.e.,<\/em> Cilt II, K\u0131s\u0131m IV, s. 314.<\/p>\n

40\u00a0 Cemal Kutay, Birinci D\u00fcnya Harbi\u2019nde Te\u015fkilat-\u0131 Mahsusa ve Heyber\u2019de T\u00fcrk Cengi<\/em>, s. 10, \u0130stanbul 1964.<\/p>\n

41\u00a0 Cemal Kutay, Sohbetler<\/em>, Say\u0131 10, T\u00fcrkiye Nereye Gidiyor<\/em>, s. 69, Eyl\u00fcl 1969.<\/p>\n

42\u00a0 Cemal Kutay, Birinci Cihan Harbi\u2019nde Te\u015fkilat-\u0131 Mahsusa<\/em>, s. 18.<\/p>\n

43\u00a0 E\u015fref Ku\u015f\u00e7uba\u015f\u0131\u2019n\u0131n an\u0131lar\u0131ndan aktaran Celal Bayar, Ben de Yazd\u0131m<\/em>, Cilt V, s. 1573, \u0130stanbul 1967.<\/p>\n

44\u00a0 Celal Bayar, a.g.e.<\/em>, s. 1573.<\/p>\n

45\u00a0 Celal Bayar, a.g.e.<\/em>, s. 1573. Ku\u015f\u00e7uba\u015f\u0131 toplant\u0131lar\u0131n ve haz\u0131rlanan planlar\u0131n H\u00fck\u00fcmet \u00fcyelerinden gizli tutulmas\u0131 konusunda bir an\u0131s\u0131n\u0131 aktar\u0131r. \u201cBir g\u00fcn Tal\u00e2t Pa\u015fa, yar\u0131 \u015faka yar\u0131 cidd\u00ee: \u201cE\u015fref Beyefendi… Sizin h\u00fck\u00fbmet te\u015fkilat\u0131ndan bize anlatabilece\u011finiz haberler yok mu?\u201d, demi\u015fti. Bunu da di\u011ferlerinin duymamas\u0131 i\u00e7in yava\u015f\u00e7a kula\u011f\u0131ma s\u00f6ylemi\u015fti.<\/em>\u201d (Cemal Kutay, Birinci D\u00fcnya Harbi\u2019nde Te\u015fkilat-\u0131 Mahsusa<\/em>, a.g.e., s. 18).<\/p>\n

46\u00a0 Nurdo\u011fan Ta\u00e7alan, Ege\u2019de Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 Ba\u015flarken<\/em>, s. 65 \u0130stanbul 1970.<\/p>\n

47\u00a0 Celal Bayar, Ben de Yazd\u0131m<\/em>, a.g.e., s. 1574.<\/p>\n

49\u00a0 Celal Bayar, a.g.e<\/em>., s. 1576.<\/p>\n

49\u00a0 Osmanl\u0131 Mebusan Meclisi Reisi Halil Mente\u015fe\u2019nin An\u0131lar\u0131<\/em>, s. 166, \u0130stanbul 1986.<\/p>\n

50\u00a0 Cemal Kutay, Te\u015fkilat-\u0131 Mahsusa<\/em>, s. 62.<\/p>\n

51\u00a0 Nurdo\u011fan Ta\u00e7alan, a.g.e<\/em>., s. 71-3.<\/p>\n

52\u00a0 Y.H. Bayur, a.g.e.<\/em>, Cilt II, K\u0131s\u0131m III, s. 255.<\/p>\n

53\u00a0 Arnold Toynbee, The Western Question in Greece and Turkey<\/em>, s. 140, New York 1970.<\/p>\n

54\u00a0 A.g.e.<\/em>, s. 140.<\/p>\n

55\u00a0 A.g.e.<\/em>, s. 143.<\/p>\n

56\u00a0 H\u0131fz\u0131 Erim, Ayval\u0131k Tarihi<\/em>, \u201cYorgo Sakkaris\u2019in ayn\u0131 ad\u0131 ta\u015f\u0131yan kitab\u0131ndan naklen, sayfa 60-62, Ankara 1948.<\/p>\n

57\u00a0 Meclis-i Mebusan Zab\u0131t Ceridesi<\/em>, Devre 3, \u0130\u00e7tima Senesi 5, Cilt 1, s. 186, TMMM Bas\u0131mevi, Ankara 1992.<\/p>\n

58\u00a0 Henry Morgenthau, Secrets of the Bosphorus: Constantinople 1913-1916<\/em>, s. 212, London 1919.<\/p>\n

59\u00a0 A.g.e.<\/em>, s. 212.<\/p>\n

60\u00a0 Do\u011fan Avc\u0131o\u011flu, Milli Kurtulu\u015f Tarihi<\/em>, Cilt III, s. 1138, \u0130stanbul 1986.<\/p>\n

61\u00a0 Do\u011fan Avc\u0131o\u011flu, a.g.e.<\/em>, s. 1138.<\/p>\n

42\u00a0 Celal Bayar, Ben de Yazd\u0131m<\/em>, Cilt 5, s. 1568, \u0130stanbul 1967.<\/p>\n

63\u00a0 Halil Mente\u015fe, a.g.e.,<\/em> s. 166.<\/p>\n

64\u00a0 MMZC<\/em>,\u00a0 s. 285, 287.<\/p>\n

65\u00a0 Cemal Kutay, Birinci D\u00fcnya Harbi\u2019nde Te\u015fkilat-\u0131 Mahsusa<\/em>, s. 6. Ku\u015f\u00e7uba\u015f\u0131\u2019n\u0131n an\u0131lar\u0131ndan ayr\u0131nt\u0131l\u0131 aktarmalar yapan Celal Bayar\u2019da tek tek \u015fehirlere ili\u015fkin baz\u0131 say\u0131lar verir. Bunlar\u0131n toplam\u0131 yukardaki toplam say\u0131y\u0131 vermektedir. (Celal Bayar, a.g.e.<\/em>, Cilt 5, s. 1576).<\/p>\n

66\u00a0 Celal Bayar, a.g.e.<\/em>, s. 1577-9.<\/p>\n

67\u00a0 A.M.G.<\/em>, 7 N 1653, No: AC-23602, Confidentiel.<\/p>\n

68\u00a0 Meclis-i Mebusan Zab\u0131t Ceridesi<\/em>, Devre 3, \u0130\u00e7tima Senesi 5, Cilt 1, s. 109.<\/p>\n

69\u00a0 Meclis-i Mebusan Zab\u0131t Ceridesi<\/em>, a.g.e., s. 284-7.<\/p>\n

70\u00a0 MMZC<\/em>, s. 285.<\/p>\n

71\u00a0 Meclisi Mebusan Zab\u0131t Ceridesi<\/em>, Devre 3, \u0130\u00e7tima Senesi 5, Cilt 1, s. 289, TBMM Bas\u0131mevi, Ankara 1992.<\/p>\n

72\u00a0 Meclisi Mebusan Zab\u0131t Ceridesi<\/em>, s. 287. Dimistokli Efkalidis Efendi\u2019nin, konu\u015fmas\u0131na, T\u00fcrk Mebuslar\u0131, \u201cBulgaristan, Yunanistan\u2019da b\u00f6yle yap\u0131l\u0131yordu\u201d diyerek m\u00fcdahale etmi\u015fler. Verilen cevaplarda, T\u00fcrkl\u00fc\u011fe \u00f6vg\u00fcler d\u00fczen hamasi nutuklar at\u0131lm\u0131\u015f, yap\u0131lan k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerin T\u00fcrklere mal edilemeyece\u011fi, T\u00fcrklerin de zulme u\u011frad\u0131klar\u0131 s\u00f6ylenmi\u015ftir. Yunan Mebuslar\u0131n\u0131, \u201cYunan H\u00fck\u00fcmetinin m\u00fcdafileri\u201d olmakla su\u00e7lam\u0131\u015flard\u0131r. (MMZC<\/em>, s. 288, 290-4) Ek bir bilgi olarak eklemek gerekir ki, \u00f6zellikle din\u00ee temelde olmak ko\u015fuluyla, \u201cetnik temizleme\u201d olarak adland\u0131r\u0131labilecek bu politikalar Balkan devletleri taraf\u0131ndan da uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. Ulusal devlet anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00fcndeme getirilen bu \u201ckatliam ve zorla kovmalar\u201d sonucu, kurtulabilen y\u00fczbinlerce M\u00fcsl\u00fcman Anadolu\u2019ya g\u00f6\u00e7 etmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131. A. Toynbee Balkan Sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131na g\u00f6\u00e7 ettirilen M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n say\u0131s\u0131n\u0131n 413.992 olarak vermektedir. (A. Toynbee, The Western Question<\/em>, s. 138) Ayr\u0131ca d\u00f6nemi konsolosluk raporlar\u0131nda da Balkanlarda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 izlenen \u201cetnik temizlik\u201d politikalar\u0131na ili\u015fkin bol bilgi bulmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. (\u00d6rne\u011fin, Frans\u0131z B\u00fcy\u00fckel\u00e7i Bompar\u2019\u0131n raporlar\u0131ndan baz\u0131 k\u0131s\u0131mlar i\u00e7in bak\u0131n\u0131z; Y.H. Bayur, a.g.e.<\/em>, Cilt II, K\u0131s\u0131m III, s. 256-260).<\/p>\n

73\u00a0 MMZC<\/em>, a.g.e., s. 288.<\/p>\n

74\u00a0 MMZC<\/em>, a.g.e., s. 288.<\/p>\n

75\u00a0 A.g.e<\/em>., s. 316-7.<\/p>\n

76\u00a0 Hennry Morgenthau, Ambassador Morgenthau\u2019s Story<\/em>, s. 323.<\/p>\n

77\u00a0 Halil Mente\u015fe\u2019nin Cumhuriyet<\/em> gazetesi\u2019nde yay\u0131mlanan an\u0131lar\u0131ndan aktaran, (9 Kas\u0131m 1946, Hat\u0131ra 24), Y.H. Bayur, T\u00fcrk \u0130nkilab\u0131 Tarihi<\/em>, Cilt II, K\u0131s\u0131m IV, s. 654-5.<\/p>\n

78\u00a0 Hasan Fehmi Bey\u2019in, 17 Te\u015frinievvel (Ekim) 1336 (1920)\u2019de TBMM\u2019nin Gizli Oturumunda yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmadan, TBMM Gizli Celse Zab\u0131talar\u0131<\/em>, Cilt I, s. 177, Ankara 1985.<\/p>\n

http:\/\/www.birikimdergisi.com\/birikim\/dergiyazi.aspx?did=1&dsid=67&dyid=1761&yazi=H%FDzla+T%FCrkle%FEiyoruz<\/em><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Taner Ak\u00e7am Bu yaz\u0131 birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z iki ayr\u0131 yaz\u0131n\u0131n koalisyonundan olu\u015fmaktad\u0131r. Birincisi, T\u00fcrkiye\u2019de \u015fu anda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u201cetnikle\u015fme\u201d, \u201chomojenle\u015fme\u201d s\u00fcrecine ili\u015fkindir. \u201cT\u00fcrkle\u015fme\u201d yolunda ikinci ad\u0131m olarak da niteleyebiliriz bunu. \u0130kinci Yaz\u0131 T\u00fcrkle\u015fme\u2019nin ilk evresinden bir kesittir. Birinci \u201chomojenle\u015fmeyi\u201d nas\u0131l ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z; Anadolu\u2019da y\u00fczde 90\u2019\u0131 M\u00fcsl\u00fcman bir topluluk yaratmay\u0131 nas\u0131l ba\u015fard\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fczerine ufak bir anekdot olarak da anlayabilirsiniz […]<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,70],"tags":[],"class_list":["post-19367","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-haberler","category-makaleler"],"yoast_head":"\nH\u0131zla T\u00fcrkle\u015fiyoruz - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"H\u0131zla T\u00fcrkle\u015fiyoruz - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Taner Ak\u00e7am Bu yaz\u0131 birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z iki ayr\u0131 yaz\u0131n\u0131n koalisyonundan olu\u015fmaktad\u0131r. Birincisi, T\u00fcrkiye\u2019de \u015fu anda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u201cetnikle\u015fme\u201d, \u201chomojenle\u015fme\u201d s\u00fcrecine ili\u015fkindir. \u201cT\u00fcrkle\u015fme\u201d yolunda ikinci ad\u0131m olarak da niteleyebiliriz bunu. \u0130kinci Yaz\u0131 T\u00fcrkle\u015fme\u2019nin ilk evresinden bir kesittir. Birinci \u201chomojenle\u015fmeyi\u201d nas\u0131l ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z; Anadolu\u2019da y\u00fczde 90\u2019\u0131 M\u00fcsl\u00fcman bir topluluk yaratmay\u0131 nas\u0131l ba\u015fard\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fczerine ufak bir anekdot olarak da anlayabilirsiniz […]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2012-10-20T06:46:41+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2012-10-20T06:48:56+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"admin\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"admin\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"54 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=19367#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=19367\"},\"author\":{\"name\":\"admin\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\"},\"headline\":\"H\u0131zla T\u00fcrkle\u015fiyoruz\",\"datePublished\":\"2012-10-20T06:46:41+00:00\",\"dateModified\":\"2012-10-20T06:48:56+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=19367\"},\"wordCount\":10726,\"commentCount\":0,\"articleSection\":[\"Haberler\",\"Makaleler\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=19367#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=19367\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=19367\",\"name\":\"H\u0131zla T\u00fcrkle\u015fiyoruz - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#website\"},\"datePublished\":\"2012-10-20T06:46:41+00:00\",\"dateModified\":\"2012-10-20T06:48:56+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=19367#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=19367\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?p=19367#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"H\u0131zla T\u00fcrkle\u015fiyoruz\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/\",\"name\":\"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e\",\"name\":\"admin\",\"url\":\"https:\\\/\\\/akunq.net\\\/tr\\\/?author=7\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"H\u0131zla T\u00fcrkle\u015fiyoruz - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"H\u0131zla T\u00fcrkle\u015fiyoruz - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","og_description":"Taner Ak\u00e7am Bu yaz\u0131 birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z iki ayr\u0131 yaz\u0131n\u0131n koalisyonundan olu\u015fmaktad\u0131r. Birincisi, T\u00fcrkiye\u2019de \u015fu anda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u201cetnikle\u015fme\u201d, \u201chomojenle\u015fme\u201d s\u00fcrecine ili\u015fkindir. \u201cT\u00fcrkle\u015fme\u201d yolunda ikinci ad\u0131m olarak da niteleyebiliriz bunu. \u0130kinci Yaz\u0131 T\u00fcrkle\u015fme\u2019nin ilk evresinden bir kesittir. Birinci \u201chomojenle\u015fmeyi\u201d nas\u0131l ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z; Anadolu\u2019da y\u00fczde 90\u2019\u0131 M\u00fcsl\u00fcman bir topluluk yaratmay\u0131 nas\u0131l ba\u015fard\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fczerine ufak bir anekdot olarak da anlayabilirsiniz […]","og_url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367","og_site_name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","article_published_time":"2012-10-20T06:46:41+00:00","article_modified_time":"2012-10-20T06:48:56+00:00","author":"admin","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"admin","Est. reading time":"54 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367"},"author":{"name":"admin","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e"},"headline":"H\u0131zla T\u00fcrkle\u015fiyoruz","datePublished":"2012-10-20T06:46:41+00:00","dateModified":"2012-10-20T06:48:56+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367"},"wordCount":10726,"commentCount":0,"articleSection":["Haberler","Makaleler"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367","name":"H\u0131zla T\u00fcrkle\u015fiyoruz - Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website"},"datePublished":"2012-10-20T06:46:41+00:00","dateModified":"2012-10-20T06:48:56+00:00","author":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?p=19367#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/akunq.net\/tr"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"H\u0131zla T\u00fcrkle\u015fiyoruz"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#website","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/","name":"Bati Ermenistan Ve Bati Ermenileri Sorunlari Ara\u015ftirmalar Merkezi","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/akunq.net\/tr\/#\/schema\/person\/096f1d38a12cce57fb855b485ed24c9e","name":"admin","url":"https:\/\/akunq.net\/tr\/?author=7"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19367","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=19367"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19367\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":19372,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/19367\/revisions\/19372"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=19367"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=19367"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/akunq.net\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=19367"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}