Bingöl’ün Adaklı ilçe merkezinde, bugün cemaatin namaz kıldığı Merkez Camii ve çocukların eğitim gördüğü Kur’an kursunun hemen altında, erken Hristiyanlık dönemine ait anıtsal bir tarih gizleniyor. Tarihi kayıtlarda “Dördüncü Armenia” olarak geçen bölgenin en önemli inanç merkezlerinden biri olan Surp Kevork Kilisesi, üzerine inşa edilen modern yapılar ve depo olarak kullanılan beşik tonozlu odasıyla zamana direnmeye çalışıyor.
İra Tzourou
ADAKLI / BİNGÖL — Anadolu coğrafyasının katmanlı tarihi, Bingöl’ün Adaklı ilçesinde ezber bozan bir mimari dönüşümle yeniden gün yüzüne çıkıyor. Tarihi kayıtlarda dağ eteğine kurulu köklü bir yerleşim olarak tasvir edilen; serin pınarları, ormanları, Surp Sarkis Kilisesi ve yakınındaki Surp Giragos Manastırı ile anılan tarihi Yukarı Kiğı (Geği) bölgesinin kalbi Adaklı, bugün sarsıcı bir idari ve mimari asimilasyonun izlerini taşıyor. İlçenin tam merkezinde yükselen Adaklı Merkez Camii, sıradan bir ibadethane olmanın ötesinde, altında yatan bin yıllık bir Hristiyanlık mirasını perdeliyor.
Yegane Örnek Sanılıyordu: Hatay Yoğunoluk’tan Bingöl Adaklı’ya Aynı Kader
Bingöl Adaklı’da karşılaştığımız bu sarsıcı tablo, Türkiye’deki “altı kilise üstü cami” formunun aslında tek bir coğrafyaya sıkışmadığını gösteriyor. Yakın zamana kadar, alt katı orijinal taş kilise (1633-1646) olan ve üzerine 1940 yılında betonarme bir cami inşa edilen Hatay Samandağ’daki Yoğunoluk Köyü Camii, bu hibrit ve dönüştürülmüş mimari tarzın Türkiye’deki yegane örneği olarak kabul ediliyordu. Ancak Adaklı Merkez Camii’nin altından çıkan erken Hristiyanlık mirası Surp Kevork Kilisesi, Yoğunoluk’taki yapının tek olmadığını; benzer bir asimilasyon, hafıza perdirme ve mekansal dönüşüm pratiğinin Bingöl dağlarında da birebir uygulandığını çıplak bir gözle ortaya koyuyor.
TANRIÇA ASTARTE’DEN CUMHURİYETE: ASDĞAPERT
Tarihsel coğrafya ve etimoloji kayıtlarına bakıldığında, Adaklı köyünün Ermenice orijinal adının Asdğapert veya Asdğpert (Աստղաբերդ, Աստղբերդ) olduğu görülmektedir. Bu isim rastgele seçilmemiş olup; antik dönemin meşhur bereket, aşk ve savaş tanrıçası Asdğik’ye (anlamı “yıldız”, özellikle Venüs ya da Ülker yıldızı) dayanmaktadır. Tarihte bu mitolojik ve kutsal adı taşıyan birkaç kraliçenin de bulunduğu bilinmektedir. Nitekim yerel halkın anlatımına göre köyün karşı yakasında, Oror Irmağı’nın ötesinde parıldayan o yarı yıkık kalesinin de adını bu kökenden alan Kral Asdğ (Yıldız) adlı bir hükümdara ait olduğu rivayet edilmektedir. (Benzer ada sahip bir başka tarihi Asdğapert Kalesi ise Muş yakınlarında yer almaktadır).
ARŞİV BELGELERİNDE DEMOGRAFİK DÖNÜŞÜM
Bölgenin nüfus yapısındaki keskin değişim, tarihi raporlarda da açıkça belgelenmiştir. 1872 Yılı Raporu’na göre köyde 79 hane Ermeni ve 29 hane Kürt nüfus bir arada yaşamaktaydı. Ermeni tarihçi Sukias Eprigyan’ın aktardığı verilere göre ise, 20. yüzyılın başlarına gelindiğinde köyün nüfusu 300 haneye ulaşmış ve bu nüfusun yarısını Ermeniler oluşturmaktaydı. İşte bu zengin kültürel dönemin en önemli inanç merkezi, köyün hemen yakınında yer alan ve gür, lezzetli pınarlarıyla bilinen tarihi Surp Kevork Manastırı/Kilisesi yerleşkesiydi.
KİLİSENİN ÜZERİNE DOĞRUDAN CAMİ VE KUR’AN KURSU İNŞA EDİLDİ
Fiziki ve mimari veriler, günümüzdeki Adaklı Merkez Camii ve bitişiğindeki Kur’an kursunun, söz konusu tarihi Surp Kevork Kilisesi’nin büyük kısmının yıkılmasıyla doğrudan bu kalıntıların üzerine inşa edildiğini gösteriyor. Cadde üzerinden bakıldığında, altta düzgün kesme taşlardan örülmüş devasa bir Orta Çağ istinat duvarı yükselirken, bu anıtsal temelin üzerinde briket, beton ve sıva ile yükseltilmiş modern cami gövdesi ve ona eklenen taş minare, yapının geçirdiği sert dönüşümü çıplak bir gözle ortaya koyuyor.
KUTSAL AYAZMANIN ÜZERİNDE BİR İLÇE ÇEŞMESİ
Günümüzde yol seviyesinde yer alan ve ilçe halkının su ihtiyacını karşılayan tarihi üç kemerli Adaklı Çeşmesi, aslında sıradan bir su kaynağı değildir. Kilise mimarisine ait tonozlu odanın hemen altından kaynayan bu su, Hristiyanlık inancında yüzyıllarca şifa dağıttığına inanılan eski bir kutsal su kaynağı (ayazma) olarak bilinmektedir. Kilisenin yıkılmasına rağmen, altındaki kutsal pınar bugün hâlâ çeşme kemerlerinden akmaya devam ederek mekânın bin yıllık hafızasını diri tutmaktadır.
DEFİNECİLERİN HEDEFİNDEKİ MUCİZEVİ RÖLYEF: EJDERHAYI MIZRAKLAYAN SURP KEVORK
Caminin alt zemininde, kiliseden sağlam kalmayı başarabilmiş tek bölüm bulunuyor: Düzgün kesme taş işçiliğiyle yapılmış, Doğu Roma ve Orta Çağ mimarisinin tipik örneği olan beşik tonozlu bir oda.
Bu odanın girişinde yer alan taş ise bölge tarihi açısından adeta bir başyapıt niteliğindedir. Taşın üzerinde; at üstündeki Surp Kevork’un (Aziz George) bir ejderhayı mızraklamasını tasvir eden nadide bir rölyef (kabartma) yer almaktadır. Erken Hristiyanlık ikonografisinin bölgedeki en önemli ve en canlı belgelerinden biri olan bu kabartma, Hristiyan sanatının Adaklı’daki açık hava mührü olarak varlığını sürdürmektedir.
TARİHİ KUTSAL ODA ŞİMDİ KÖMÜRLÜK VE DEPO OLARAK KULLANILIYOR
Ne var ki, bu muazzam tarihsel miras hak ettiği korumadan tamamen yoksundur. İçeriden çekilen fotoğraflar acı bir gerçeği gözler önüne seriyor: Erken Hristiyanlık döneminin kutsal odası, bugün caminin ve Kur’an kursunun moloz çuvalları, eski koliler, hurda eşyalar ve yatakların istiflendiği loş bir kömürlük ve depo alanı olarak kullanılmaktadır.
Resmi kurumların ve yasal koruma statülerinin uğramadığı bu tarihi oda, hiçbir konservasyon çalışması yapılmadığı gibi, aynı zamanda bölgeyi mesken tutan definecilerin acımasız tahribatıyla karşı karşıyadır. Girişindeki paha biçilemez kabartma ve beşik tonozlu tavan yapısı, acil bir koruma şemsiyesi altına alınmazsa yakın zamanda tamamen yok olma riski taşımaktadır.
Leave a Reply