Bursa’nın Orhangazi ilçesine 12 kilometre uzaklıktaki tarihi Yenigürle Mahallesi’nde yer alan anıtsal Surp Kevork Ermeni Kilisesi, Cumhuriyet dönemi boyunca maruz kaldığı ihmal ve tahribatın ardından, bugün çevresini saran betonarme konutlar ve barakalarla kelimenin tam anlamıyla iç içe geçmiş halde yok oluşa direniyor.
Altın Çağdan Dernek Hafızasına: 19. Yüzyıl Kayıtları
Tarihçi S. Eprigyan’ın dönemin cemaat ve piskoposluk arşivlerine dayanan kayıtları, Gürle’nin yakın geçmişteki sosyo-kültürel zenginliğini açıkça ortaya koymaktadır. Eprigyan’ın aktardığı belgelere göre Gürle; “Bursa vilayeti ve Bursa Murahhasalığı dahilinde Ermenilerle meskun bir köy” olarak geçmektedir. Yerleşkenin kalbinde ise o dönem “yeni inşa edilmiş, içiyle dışıyla enfes S. Kevork adlı kümbetli bir kilise” yükselmektedir. İnanç merkezinin hemen yanı başında, köy çocuklarının modern eğitim aldığı Ğevondyants adlı karma ilkokul faaliyet göstermektedir. Dönemin sivil örgütlenme bilincini gösteren en önemli detay ise, hem Surp Kevork Kilisesi’nin hem de Ğevondyants Okulu’nun tüm maddi ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla köy halkı tarafından kurulan, 20 kişiden müteşekkil Hokesirats (İhtimamperverler) adlı hayırseverlik derneğidir.
Cumhuriyet Döneminde Günbegün Yok Oluş
1915 tehcir süreci ve ardından 1916 yılında köye Müslüman nüfusun yerleştirilmesiyle başlayan mekânsal kırılma, Cumhuriyet döneminde korumasız bırakılan anıtsal yerleşkenin kaderini tamamen tayin etmiştir. Devlet eliyle veya yerel yönetimlerce koruma altına alınmayan tarihi kompleks, Cumhuriyet yılları boyunca günbegün eritilmiştir. İlk olarak cemaatin eğitim hafızası olan tarihi Ğevondyants Okulu binası tamamen yıkılarak yeryüzünden silinmiştir. Ardından anıtsal kilisenin kubbesi ve çatısı çökmüş, batı duvarı tamamen yerle bir olmuş, kuzey ve güney cepheleri ise taşlarının sökülmesiyle büyük ölçüde ortadan kaldırılmıştır. Bir dönem yerel tarıma katkı sunması (!) amacıyla ahır olarak kullanılan ve içi yabani otlar ile incir ağaçlarının istilasına uğrayan mabet, zamana ve insana karşı korumasız bırakılarak açık bir enkaz alanına dönüştürülmüştür.
Sit Alanı Dışında Bırakılan Yaratıcı Tahribat
Bursa Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 24 Haziran 2020 tarihli resmi tescil kararıyla ancak çok geç bir tarihte koruma altına alınabilen Surp Kevork Kilisesi kalıntısı, her nasılsa mevcut sit alanı sınırlarının tamamen dışında bırakılmıştır. Sit alanı dışındaki bu statü boşluğu, mahalle sakinlerinin kaçak kentsel hamlelerine zemin hazırlamıştır. Günümüzde Orhangazi Belediyesi mülkiyetindeki parsellerle çevrili olan metruk yapının etrafına betonarme konutlar, kiremit çatılı sivil meskenler ve doğrudan kutsal duvarlara yapışan barakalar inşa edilmiştir. Doğu cephesinde ayakta kalmayı başaran koca apsis duvarı, bugün bitişikte yükselen kırmızı tuğlalı sivil konutun arka bahçe sınırına dönüşmüş ve üst kattaki evin sakinleri için adeta manzaralı bir balkon korkuluğu haline getirilmiştir.
İra Tzourou
Leave a Reply