Surmalu, Surb (Aziz) Mari, Surmari, Sürmeli. Ayrarat Eyaleti’nin Çakatk bölgesinde, Yeraskh ve Vardamark nehirlerinin karıştığı yerin yakınında, Khaçasar Dağı eteklerinde bulunan Kale-şehri.
Tarihçi Tovma Medsopetsi, Surmalu kalesinin Bagratuniler tarafından inşa edildiğini belirtmektedir. Tarihçi Aristakes Lastivertsi’ye göre, Vest Sargis, diğer kaleler arasında Surmalu’yu da Ermeni kralı Hovhannes-Sımbat’tan (1020–41) ele geçirmiştir.
Surmalu, Alpaslan tarafından işgal edilip garnizona dönüştürülmüş, XIII. yüzyıl başlarında Zakaryanlar tarafından kurtarılmış, Lenktimur’un çapulcuları tarafından 1387 yılında işgal edilip yıkılmıştır.
İspanyol seyyah Klavikhon’unun Surmalu’yu XV. yüzyıl başında sağlam bir kale-şehri olarak anlatmasından, daha sonraları tekrar inşa edildiği anlaşılmaktadır.
XVI.-XVIII. yüzyıllarında Pers egemenliği altında, daha sonra ise Yerevan Hanlığı’nın aynı isimle anılan bölgesinin merkezi olmuştur. Yabancı hâkimiyet altında bulunması olumsuz etki yaratmış ve bir zamanların yoğun nüfuslu kale-şehri eski canlılığını kaybederek nüfusu azalmıştır.
1828’de Rusya’ya ait olup 1917 yılına kadar Yerevan Eyaleti’nin Surmalu bölgesini oluşturmaktaydı. 1918–20 yıllarında Ermenistan Cumhuriyeti bünyesindeydi. 1920 yılında, bölgeyle birlikte Surmalu şehri de Kemalistler tarafından zapt edilmiş, 35 bine yakın bölge sakini Ermeni, Ermenistan’a sığınmıştır.
Küçük Ermeni Ansiklopedisi, IV. cilt. Yerevan, 2003.
Leave a Reply