Երկու աշուղ` Նամի և Սերվերի

Անատոլիայի ֆոլկլորում որպես «աշուղական գրականություն» հայտնի ճյուղը, որը կազմում է ավանդական խոսքի արվեստների հիմքը, միայն մուսուլման անատոլիացիների առանձնահատկությունը չէ: Աշուղական գրականության ճյուղում կային բազմաթիվ ստեղծագործող ոչ մուսուլմաններ: Հեջեով և արուզով դիվաններ, դեստաններ (էպիկական պատում) արտասանող այս արվեստագետների մեծամասնության վրա, ցավոք, պատմության ընթացքում ստվեր է ընկել: Սակայն կարողանում ենք տեղեկություն ստանալ այն ստեղծագործություններից, որոնք կարողացել են…

Փոքր Հայք

Հայաստանի արեւմտյան փոքր տարածքի եւ նրանում ձեւավորված թագավորության անվանումը `ի տարբերություն Մեծ Հայքի. Փոքր Հայքը եղել է հայ ժողովրդի ձեւավորման հնագույն շրջաններից. Մ.թ.ա. IX-VI դդ. Փոքր Հայքի արեւելյան շրջանները միավորվել են Ուրարտուին. Մ.թ.ա. VI դ. սկզբին Փոքր Հայքը մտել է Երվանդունիների թագավորության մեջ. Մ.թ.ա. VI դ. վերջից ընկել է Աքեմենյան Պարսկաստանի գերիշխանության ներքո. Ալեքսանդր Մակեդոնացու…

Հայկական բնաշխարհը

Հայկական լեռնաշխարհը: Այն տարածքը, որտեղ կազմավորվել եւ իր պատմական ուղին է անցել հայ ժողովուրդը, կոչվել է Հայաստան (Հայք): Հարեւան ժողովուրդների կողմից այն անվանվել է Արմենիա, Սոմխեթի եւ այլն: Հայկական լեռնաշխարհը հայտնի է բազմաթիվ լեռնաշղթաներով ու սարահարթերով: Այն գտնվում է Փոքր Ասիայի եւ Իրանի բարձրավանդակների միջեւ: Հայկական լեռնաշխարհն ունի ծովի մակերեւույթից 1500-1800 մետր միջին բարձրություն եւ…

Աղձնիք

Աղձնիքը, ըստ Մովսես Խորենացու (ըստ այլ ուսումնասիրողների, Անանիա Շիրակացու) «Աշխարհացոյց», հանդիսանում էր Մեծ Հայքի երրորդ նահանգը. Ասուրաբաբելական արձանագրություններում հիշատակվում է Ալզի, ուրարտական սեպագիր արձանագրություններում, Ալզինի ձեւով. Ըստ Բ.Հ. Հարությունյանի ուսումնասիրությունների `նահանգի սահմաններն արեւմուտքում տարածվում էին մինչեւ Եփրատ, եւ գավառացանկից բացակայում է Քաղ (Քղիմար) գավառը, նույնանալով Անգեղ Տուն գավառին: Տարբերություններ կան նաեւ լեռնային գավառների տեղադրություններում: Աղձնիքը…

Այրարատ

  Այրարատ. Մեծ Հայքի կենտրոնական նահանգ։ Պատմական բոլոր ժամանակաշրջաններում եղել է Հայաստանի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կենտրոնը։ Տարածվում էր Արաքսի միջին և Արածանիի վերին ավազաններում։ Հյուսիսից սահմանակից էր Գուգարքին, արևմուտքից՝ Բարձր Հայքին ու Տայքին, արևելքից՝ Սյունիքին և հարավից՝ Տուրուբերանին ու Վասպուրականին։ Այրարատում կային ոսկու, պղնձի, երկաթի հանքավայրեր, հարուստ աղահանքեր, շինանյութեր և հանքային ջրեր։ Այրարատը հնուց…

Արցախ

   Արցախ (նաև՝ Արձախ, Արցախամայր). Մեծ Հայքի տասներորդ նահանգը, տարածված էր Փոքր Կովկասի արևելյան և Հայկական Լեռնաշխարհի հյուսիսարևելյան մասում։ Ընդգրկում էր այժմյան Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը՝ հարակից ազատագրված տարածքներով, և ձգվում էր մինչև Իջևանի շրջանը։ Հյուսիս-արևելքից և արևելքից սահմանակցում էր Ուտիք նահանգին, արմուտքից, Աղավնո գետակով՝ Սյունիքին։ Հյուսիս-արևմուտքում Արցախի սահմանները ձգվում էին Սևանա լճի արևելյան ափով, հարավից՝…

Բարձր Հայք

   Բարձր Հայք. Մեծ Հայքի առաջին նահանգը։ Բաղկացած էր հետևյալ ինը գավառներից՝ Դարանաղի, Աղիվն, Մուզուր, Եկեղյաց, Մանանաղի, Դերջան, Սպեր, Շաղագոմ և Կարին։   Իր տարածքով Բարձր Հայքը համապատասխանում է այժմյան Էրզրումի վիլայեթի հիմնական մասին։ Ուներ ընդարձակ սարահարթեր և դաշտեր։ Ձմռանը լինում են խիստ ցրտեր, տեղում է առատ ձյուն, մթնոլորտային տեղումները բավարար են։ Գլխավոր գետը Եփրատն է,…

Գուգարք

  Գուգարք. Մեծ Հայքի տասներեքերորդ նահանգը։ Հույն պատմիչները հիշատակում են Գոգարենե անվանաձևով։ Ունի էթնիկական ծագում։ Արևելքից սահմանակից է եղել Ուտիք, հարավից՝ Այրարատ, արևմուտքից՝ Տայք նահանգներին, հյուսիսից՝ Վիրքին։ Գուգարքը մ.թ.ա. VIII դ. մտել է Ուրարտական, մ.թ.ա. IV-IIդդ.՝ Երվանդունիների հայկական պետության կազմի մեջ։ Արտաշեսյան և Արշակունի թագավորների ժամանակ Գուգարքը Մեծ Հայքի չորս սահմանապահ բդեշխություններից մեկն էր։ 387…

Ծոփք

   Մ.թ.ա. II հազարամյակում Ծոփքի տարածքում ձևավորվել են առաջին ցեղային միավորումները։ Խեթական թագավոր Սուպիլուլիումա I–ի արձանագրություններում արդեն հիշատակվում է Ծոփքի միասնական իշխանության մասին, որը ընդդիմացել է խեթական հզոր պետության և ապաստան տվել խեթացի դժգոհ տարրերին։ Մ.թ.ա. XIII–IXդդ. պարբերաբար ենթարկվելով Ասորեստանի կողոպտչական արշավանքներին՝ կասեցվել է Ծոփքի զարգացումը։ Մ.թ.ա. IXդ. վերջին քարորդից Ծոփքը, ընդգրկելով Ուրարտու թագավորության կազմում,…

Կորճայք

   Կորճայք. Մեծ Հայքի վեցերորդ նահանգը, Արևելյան Խաբուր և Մեծ Զավ գետերի վերին հոսանքների շրջանում։ Արևելքից ձգվում էր մինչև Զագրոսի լեռնաշղթան, արևմուտքից՝ Տիգրիս գետը։ Հարավից սահմանակից էր Ադիբենեին (Ասորեստան), արևմուտքից՝ Հայոց Միջագետք, հյուսիս–արևմուտքից՝ Աղձնիք, հյուսիսից՝ Մոկք և Վասպուրական, արևելքից՝ Նոր Շիրական (Պարսկահայք) նահանգներին։ Ըստ VIIդ. հայկական «Աշխարհացույց»–ի, Կորճայքը բաղկացած էր 11 գավառից։ Աղբյուրներում Կորճայքը հաճախ…