ԶԱՐԻՇԱՏ

Հիշատակվում է նաև անվան Սարիսա և Սարասա տարբերակներով։ Հավանաբար գտնվում էր Ալի կամ Աղի կրոնական կենտրոնի տեղում, որի անունով գավառը կոչվեց Աղիհովիտ, իսկ Ալի ավանն էլ Զարիշատ կամ Զարիաշատ՝ Արտաշես 1–ինի հոր՝ Զարեհի անունով։ Հին Հայաստանի հայտնի քաղաքներից էր, իսկ ուշ միջնադարում՝ Թովմա Մեծոփեցին հիշատակում է իբրև գյուղաքաղաք։ Մտնում էր Մեծ Հայքի Տուրուբերան աշխարհի Աղիհովիտ…

ԶԱՐԻՇԱՏ

Հիշատակվում է նաև Զարեհաշատ, Զաբոլշատ և թուրքական Արփաչայ անուններով։ Տուրուբերան աշխարհի Աղիհովիտ գավառի Զարիշատից տարբերելու համար Մովսես Խորենացին այս Զարիշատը հիշատակում է «Զարիշատ Վանանդայ» ձևով։ Ըստ Ղ. Ալիշանի, Զարիշատը Արտաշեսյանների օրոք եղել է արքայական ամուր դաստակերտ, որ կառուցվել էր Արտաշես Ա–ի օրոք և նրա հոր՝ Զարեհի անունով կոչվել Զարեհաշատ, իսկ հետագայում ձևափոխվելով դարձել Զարիշատ։ Ուշ…

ԻԳԴԻՐ

Իգդիր գյուղաքաղաքը, որ հիշատակվում է նաև իբրև սովորական ավան և գյուղ, ամենայն հավանականությամբ համապատասխանում է միջին դարերի Ցոլակերտին։ Սկզբնաղբյուրներում կոչված է նաև Արդյանք, Իգդիր։ Գտնվում է Մասիսից հյուսիսարևմուտք, Արարատյան դաշտի հարավային մասում, Արաքսի աջ կողմում, Երևանից մոտ 40 կմ հարավարևմուտք։ Տեղանքը հարթավայրային է։ Գյուղաքաղաքը շրջապատված է այգիներով ու բարդու պուրակներով։ Կլիման շոգ է, չոր ու…

ԽԱՐԲԵՐԴ

 Հիշատակվում է անվան մի շարք տարբերակներով և բազմաթիվ ուրիշ անուններով Քարբերդ, Քարփութ։ Ստեփանոս Ասողիկը կոչում է Կարբերդ, բյուզանդական պատմագիր Կեդրենոսը հիշատակում է Քարպոտե ձևով, արաբ հեղինակները՝ Հիսն Զիադ, իսկ թուրքերը կոչել են Մամուրեթ-ուլ-Ազիզ, Էլյազըզ, Էլյազըգ։ Սովորաբար նույնացնում են հին Հորեբերդի հետ։ Անվան ծագման ու իմաստի մասին կան մի քանի կարծիքներ։ Դրանցից մեկի համաձայն Քարբերդ է…

ԽԼԱԹ

Իր մեծությամբ Խլաթը Վանա լճի եզերքին գտնվող քաղաքների մեջ զիջում էր միայն Վանին։ Այն գտնվում է լճի արևմտյան ափին, բարձրադիր հարթավայրում, որի արևելյան ու արևմտյան մասերով սրընթաց դեպի Վանա լիճ են հոսում մի քանի գետակներ և առվակներ։ Գեղատեսիլ է նրա դիրքը։ Հարավում քաղաքի համայնապատկերն ակնահաճո է դարձնում Վանա լիճը (որ կոչվել է նաև Խլաթի լիճ),…

ԽՆՈԻՍ

 Այս ոչ մեծ բերդաքաղաքը, որ երբեմն հիշատակվում է Խնուն ձևով, իսկ թուրքերը կոչում են Խնըս-կալե, համարվել է նաև ուղղակի ավան կամ բերդ։ Գտնվում է Արածանիի (Արևելյան Եփրատ) աջակողմյան վտակ Խնուս գետի ափին, Բյուրակնյան լեռների արևելյան ստորոտում, հյուսիսից և հարավից աղեղնաձև ձգվող լեռնագյուղերով սահմանափակված՝ Խնուսի գոգավորության արևմտյան մասում, ձորահովտում, որի կենտրոնում բարձրանում է քարքարոտ, խիստ զառիվեր…

ԽՈԶԱԹ

 Հնում կոչվել է Խոզան։ Թուրքերը գրում են Գոզաթ և Գյուզա ձևերով, իսկ արևմտահայ գրականության մեջ սովորաբար հիշատակվում է Խոզադ տարբերակով։ Ոմանց մոտ համարվել է ավան, գյուղաքաղաք, իսկ ոմանց մոտ էլ քաղաք։ Գտնվում է Դերսիմի արևմտյան մասում, Արածանիի աջակողմյան վտակներիի աջ օժանդակներից մեկի ակունքի շրջանում, Խարբերդից մոտ 42 կմ հյուսիս, ջրառատ ու բարձրադիր սարավանդի վրա։ Շրջապատված…

ԽՈՅ

  Հնում սովորաբար կոչվել է Հեր, իսկ պարսկերեն՝ Խուվաի։ Հիշատակվում է իբրև բերդ, ավան, բերդաքաղաք, քաղաք։ Գտնվում է Ուրմիա լճից հյուսիս, Կոտուր գետի միջին հոսանքի ձախ կողմում, Խոյի այգեվետ և բարեբեր դաշտում։ Մի ժամանակ առանձին խանության, ներկայումս Խոյ համանուն գավառի (մահալի) կենտրոնն է։ Իսկ Խոյ գավառը XIX դարի վերջերին ուներ 8 հայաբնակ գյուղ 308 տնտեսություններով…

ԿԱՂԶՎԱՆ

Կաղզվանը երբեմն հիշատակվել և քարտեզների վրա նշանակվել է Կաղըզվան ու Կաղզման ձևերով։ Վրացական աղբյուրներում սովորաբար կոչված է Աղզևանի։ Հայտնի է նաև Երասխաձորի բերդ անունով։ Ենթադրվում է, որ այն սկզբում հավանաբար կոչվել է Կաղզովան։ Կաղզվանը մերթ հիշատակվում է իբրև գյուղ, ավան, մերթ իբրև բերդ, բերդավան, մերթ էլ գյուղաքաղաք կամ քաղաք։ Գտնվում է Անիի ավերակներից մոտ 22…

ԿԱՄԱԽ

Արևմտյան Հայաստանի այս փոքրիկ գյուղաքաղաքը հնում ամրոց էր Անի անունով, հիշատակվում է նաև իբրև բերդ, բերդաքաղաք, ավան։ Անի ամրոցն ավելի ճիշտ գտնվում էր նրա մոտակայքում։ Անի անունը կապում են հնագույն մի ցեղի հետ, որը դեռ վաղ ժամանակներից Ատրպատականից անցել է Հայաստան և բնակություն հաստատել նրա տարբեր մասերում։ Ոմանք էլ այդ անունը ծագած են համարում Անահիտ…