ՀԵՄՇԻԼՆԵՐ. Ինքնության որոնում

 Հայկազուն Ալվրցյան

Վերջին օրերին հայկական լրատվամիջոցների ուշադրությունը բևեռվել է Միջին Ասիայում բնակվող հեմշիլների (բռնի իսլամացված համշենահայերի) խնդիրների վրա: 1980-ականների վերջերին Ֆերգանայի ողբերգական դեպքերի պատճառով նրանց մի մասը ստիպված գաղթեց Ռուսաստանի հարավային շրջաններ: 2004թ.առիթ ունեցա հանդիպել այս մարդկանց հետ, ծանոթանալ նրանց դժվարին կյանքին ու բարդ խնդիրներին: Ներկայացվող ակնարկը լույս տեսավ 2004թ. «Երկիր», «Ձայն Համշենական» և «Երկրամաս» թերթերում: Երեք տարի անց նորից եղա նույն համայնքում, հանդիպեցի նույն մարդկանց հետ… խնդիրները նույնն էին մնացել և չլուծված: Այսօր էլ դրանք արդիական են:

***

Իսլամացած համշենահայերի մասին լսել էի դեռ մանկությանս տարիներին, սակայն դա ինձ համար մի հեռավոր, գրեթե պատմական անցյալի մեջ անհայտացած աշխարհ էր՝ անտեսանելի, անըմբռնելի: 90-ականներին Աբխազիայում առիթ ունեցա ծանոթանալու մի քանի տրապիզոնցիների հետ… Եւ ահա 10 տարի անց նման մի առիթ է ներկայացել ծանոթանալու բռնի իսլամացած համշենահայերի մի մեծ համայնքի՝ հեմշիլների հետ:

Գիշերն անցկացնում եմ անհանգիստ: Պայմանավորված ժամից շուտ դուրս եմ գալիս Կրասնոդարի «Կովկաս» հյուրանոցից եւ շտապում «Երկրամաս» թերթի խմբագրատուն, ուր ինձ սպասում են գլխավոր խմբագիրը՝ Տիգրան Թավադյանը, եւ «Համշեն» գիտալրատվական կենտրոնի տնօրեն Արտավազդ Թուլումջյանը: Ամիսներ շարունակ սպասել եմ այս հանդիպմանը, եւ ահա վերջապես մեքենան սեպտեմբերյան լուսաբացի խոնավ մշուշի միջով մեզ տանում է Ապշերոնսկ: Ճանապարհը երկար է: Տիգրանն ու Արտավազդը, իրար լրացնելով, պատմում են արտառոց ճակատագրի տեր այս մարդկանց ոդիսականը: Ես անհամբեր եմ: Րոպե առաջ ուզում եմ հանդիպել հեմշիլներին, բայց եւ անհանգիստ եմ: Կորցրած հարազատին գտնողի անհանգստություն է՝ միախառնված անորոշության ու տագնապի զգացումի հետ:

Ու նորից եմ վերհիշում նրանց պատմության ճակատագրական դրվագները: Այս մարդկանց քաջ եւ ազատատենչ նախնիները ունեցել են Համշենի (Համամաշենի) հզոր իշխանությունը, որի դեմ մի քանի դար շարունակ կռվեց Օսմանյան պետությունը եւ նրանցից շատերին բռնի կերպով պարտադրեց իսլամը: Նույնիսկ դրանից հետո նրանք իրենց թուրք չհամարեցին: Երբեք: Թուրքիայում բնակվող իսլամացած համշենահայերն իրենց անվանում են հեմշինլի (համշենցի), իսկ Միջին Ասիայում եւ Ռուսաստանում բնակվողները՝ հեմշիլ (ռուսական արտասանությամբ՝ խեմշիլ): 1921թ. Կարսի պայմանագրով Խոփայի շրջանից իսլամ համշենահայերով բնակեցված մի քանի գյուղ կցվեց Աջարիային…

1944թ. Ստալինը սրանց, որպես անվստահելի տարրերի, աքսորեց Ղազախստան ու Ղրղզստան: Պետական-պաշտոնական փաստաթղթերում այս մարդիկ հաշվառվեցին որպես հեմշիլներ: Ըստ էության այդ թղթերով ձեւավորվեց մի նոր ազգություն՝ հեմշիլ:

Մտքերից սթափվում եմ ծառերով շրջապատված գյուղական մի տան առաջ: Արտավազդը համշենի բարբառով դիմում է բակում իր գործերով տարված տանտիկնոջը.

-Հասան հորեղբայրը տա՞նն է:

Քիչ անց կնոջ եւ որդու օգնությամբ տանից դուրս է գալիս Հասանը: Դժվարությամբ է քայլում. հոդացավ ունի: Արտավազդը նրան զգուշացրել էր Հայաստանից եկած հյուրի մասին: Չեմ հիշում, թե ինձ երբեւէ որեւէ անծանոթ այդքան ջերմությամբ ընդունած լինի: 73-ամյա ծերունին երկար ժամանակ ինձ բաց չէր թողնում ամուր ձեռքերի օղակից: Համշենի բարբառով ամենատարբեր հարցեր էինք տալիս իրար՝ անգամ չսպասելով պատասխանի: Ճանապարհի լարվածությունից հետք անգամ չմնաց:

Սալիխ Հասանը հեմշիլների համայնքի ղեկավարն է, բոլորի կողմից հարգված եւ անառարկելի հեղինակություն: Բացի Համշենի բարբառից՝ տիրապետում է ռուսերենին, վրացերենին, ղրղզերենին, ղազախերենին: Աջարիայի Գոնիո գյուղից աքսորվելիս 13 տարեկան էր. շատ բան է հիշում:

– Մենք չենք մոռացել մեր երկիրը, մեր տները: Հետագայում ես այցելեցի իմ ծննդավայր, եղա մեր տանը, ուր այժմ ապրում է աջար ընտանիք: Պետական պատկան մարմիններից ստացա գրավոր պաշտոնական հաստատումներ՝ մեր տան նկատմամբ մեր իրավունքների մասին, սակայն այդ թղթերին ոչ ոք նայել չցանկացավ: 1968թ. մի պատվիրակությամբ հասանք նույնիսկ Կրեմլ, բայց դարձյալ՝ ապարդյուն: Մեր վիճակը լավ է արտահայտում հետեւյալ առածը. «Քեզ շատ եմ սիրում. երբ տեսնում եմ, միտս ես գալիս»: Ես շատ բան եմ տեսել, շատ բան հասկացել, բայց չհասկացա, թե մենք ինչու՞, ի՞նչ հանցանքի համար ենք տուժել ու տառապել:

Թերթում էի խնամքով պահպանված փաստաթղթերը. վկայություններ, մեծամեծ պաշտոնյանների հաստատումներ՝ ստորագրություններով ու ազդեցիկ կնիքներով, բայց դրանցից յուրաքանչյուրի վրա ամենաընդգծվածը չգրված «ինչու՞՚ բառն էր, Սալիխ Հասանին եւ բոլոր հեմշիլներին ժառանգություն մնացած միակ անկապտելի սեփականությունը:

– Ես Միջին Ասիայում տաքսու վարորդ էի: Գործիս բերումով շփվում էի ամենատարբեր մարդկանց հետ, հասկանում էի բոլորի լեզուն: 80-ականներին արդեն զգում էի գալիք վտանգը. ազգայնամոլությունը թունավորել էր մարդկանց ուղեղները: Մենք Միջին Ասիայում ապրեցինք 40 տարի, տեղացիների հետ հավատակիցներ էինք: Տեղական իշխանությունները, մեր կամքին հակառակ, մեր անձնագրերում վերջին տարիներին ազգության դիմաց նշում էին ՙթուրք՚: Սակայն մենք նրանց օտար էինք: Մեր՝ մոտ հինգհազարանոց համայնքի կեսը մնաց Օշում, Ջալալաբադում, Չիմքենդում:

1988-ի հունվարին մեր համայնքի առաջին ընտանիքները տեղափոխվեցին Ռուսաստան: Մյուսները հույս ունեին, թե ամեն ինչ բարեհաջող կավարտվի, բայց 1989-ին Ֆերգանայի դեպքերը ողբերգական ավարտ ունեցան շատերի համար:

Լսում էի ու նայում այդ բարի ծերունու թախծոտ աչքերին, հայկական ընդգծված դիմագծերին, վերհիշում Սումգայիթը, Բաքուն… 1915 թվականը… Իսկ նա վրդովված շարունակում է.

– Ես կարդում եմ Ղուրան եւ Աստվածաշունչ, երկուսն էլ արգելում են մարդասպանությունը: Մարդիկ չեն հավատում դժոխքի գոյությանը, թեեւ կյանքը վերածել են դժոխքի: Եթե անգամ Հայաստանի խորհրդարանում են մարդ սպանում, ուրեմն շա՛տ բան է փոխվել դեպի վատը:

Մեր զրույցն ընդհատում է տանտիրոջ որդին. համայնքի խորհուրդը հավաքվել եւ մեզ է սպասում: Այս խորհուրդը կազմված է տոհմերի երեցներից եւ տնօրինում է համայնքի բոլոր գործերը: Ուղեւորվում ենք դեպի այն տունը, ուր նախատեսված է հանդիպումը խորհրդի անդամների հետ:

Տան ընդարձակ բակում մեզ դիմավորում են տանտերը եւ մի քանի միջին տարիքի մարդիկ: Սրանք իրավունք չունեն մասնակցելու երեցների հավաքին: Բակը մարդաշատ է. կանայք սեղան են պատրաստում: «Սեղանները» գետնից կես մետր բարձրությամբ տախտակամածներ են՝ ծածկված գորգերով եւ կարպետներով, որոնց վրա նստում ենք ծալապատիկ ու շրջանաձեւ: Տանտերը, ի պատասխան հարցական հայացքիս, բացատրում է.

– Սեղանի այս ձեւը մերը չէ. սա վերցրել ենք միջինասիացիներից:

Հյուրասիրության ընթացքում մեր սեղանակիցները ներկայացնում են կուրմանջի քրդերի համայնքի ղեկավարներին: Նրանք հեմշիլների հետ միասին Աջարիայից աքսորվել են Միջին Ասիա եւ այժմ էլ ապրում են հարեւանությամբ: Լավ փոխհարաբերությունների մեջ են:

Ճաշից հետո մեզ ուղեկցում են երկհարկանի բավականին մեծ տան ամենաընդարձակ սենյակը, ուր ծաղկազարդ գորգերի վրա ծալապատիկ նստած են երեցները՝ ըստ կարգի շարված պատերի երկայնքով: Նոր են ավարտել նամազը եւ սպասում են մեզ: Սալիխ Հասանին հարցնում եմ, թե արդյոք ուժե՞ղ է նրանց մեջ կրոնական զգացումը:

– Մզկիթ չունենք, աղոթքի համար առանձնացրել ենք մի տուն, ուր ուրբաթ օրերը հավաքվում են տարեցները՝ 40-50 մարդ եւ աղոթում: Միջին տարիքի մարդիկ ու երիտասարդները չեն գալիս աղոթատուն:

Այստեղ ավելի շատ զրուցում ենք համայնքի հոգսերից: Միջին Ասիայից 80-ականներին Հյուսիսային Կովկաս են եկել 15 000 մեսխեթցի թուրքեր, որոնց ռուսական իշխանությունները քաղաքացիություն չեն տալիս: Հեմշիլներին նույնպես երկար ժամանակ քաղաքացիություն չեն տվել՝ նույնացնելով թուրքերի հետ: Սակայն Սալիխ Հասանը գրավոր հարցում է անում Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ազգագրության ինստիտուտ եւ ստանում պաշտոնական պատասխան, որ հեմշիլները թուրքեր չեն, այլ՝ բռնի կերպով իսլամացած հայեր, որից հետո վերաբերմունքը փոխվում է:

– Ես իմ ազգանվան օղլի մասնիկից հրաժարվել եմ,- ասում է Սալիխ Հասանը եւ դիմում երեցներին,- բոլորդ պետք է հրաժարվեք դրանից: Դա մեզ ոչինչ չի տալիս: Եվ ուշացնելն էլ սխալ է. վաղը կարող է ուշ լինել:

Աստիճանաբար զրույցն ընդունում է մտերմական բնույթ: Համշենի բարբառից հաճախ են անցումներ լինում ռուսերենին եւ՝ հակառակը: Խնդրում եմ երգել մի քանի մանիներ՝ համշենի բարբառով: Պարզվեց, որ համշենի բարբառի այս խոսվածքում մանիին ասում են «գարճ» (կարճ), իսկ մանի երգելուն՝ «գոնչուշ» (կանչել):

Մթնոլորտն անսպասելիորեն աշխուժացավ: Լուրջ եւ պատկառելի այս ծերունազարդ մարդիկ մանկական չարաճճիությամբ սկսեցին «մատնել» միմյանց, թե ով գիտի երգել: Վերջապես համարձակ մեկը գտնվեց, եւ այնուհետ ձայնագրիչն սկսեց անցնել ձեռքից ձեռք:

Իմ վերջին հարցը, թե իրենք ի՞նչ ազգի ներկայացուցիչ են համարում իրենց, բոլորի համար անսպասելի էր: Թեեւ հեմշիլները գիտակցում են իրենց հայկական ծագումը, բայց այդ մասին գոնե ուրիշների հետ չեն խոսում:

Մի քանիսը փորձեցին կաշկանդված բացատրություններ տալ իրենց հեմշիլ լինելու մասին: Նկատեցի, որ բոլորը հայացքները փախցնում են ինձանից եւ պահը որսալով՝ նայում Սալիխ Հասանին՝ ակնկալելով օգնություն:

Ուժեղ եւ բազում փորձությունների միջով անցած մարդիկ այս հարցից թուլացան, անզորացան…

Սալիխ Հասանը հասկացավ՝ ինչ է կատարվում, եւ ընդհատեց խոսողներին:

– Ոչ մեկիս չի հաջողվի խուսափել այս հարցից: Հեմշիլը տեղանվան՝ Համշենի ցուցիչն է եւ ոչ ազգության: Հանքը շահագործելուց առաջ բազմաթիվ ուսումնասիրություններ ու հետազոտություններ են կատարում: Այդ հարցի պատասխանը նույնպես լուրջ հետազոտություններ է պահանջում: Եվ մենք մի օր պետք է տանք դրա պատասխանը:

Երեկոյան մենք հրավիրվեցինք հարսանիքի: Հավաքվել էր գրեթե ողջ համայնքը (մինչեւ 15 տարեկաններին արգելվում է հարսանիքի մասնակցելը): Եվ այն, ինչ չէին կարողանում կամ դեռ պատրաստ չէին ասելու խորհրդի երեցները, ասում էին հայկական մեղեդիներն ու ազգագրական պարերը: Հատկապես տպավորիչ էին տղամարդկանց եւ կանանց շուրջպարերը: Հարսանեկան հսկայական վրանի տակ՝ 100-150 հոգի շուրջպար բռնած… աննախադեպ տեսարան: Կանանց մեղմ ու նազանի, տղամարդկանց խրոխտ ու ռազմաշունչ շուրջպարերը՝ հայկական ժողովրդական հինավուրց ու հարազատ մեղեդիների ուղեկցությամբ, կարծես հոգեւոր ինքնության ամրոցներ էին, որոնց պարիսպներից ներս չէր թափանցել ոչ մի օտար ու խորթ շարժում եւ մեղեդի: Պարողներից մեկին հարցրի, թե դրանք ինչ պարեր են: Պատասխանեց.

-Մեր պարերն են: Սրանք պարել են դեռ մեր ապուպապերը:

Հարսանիքի ղեկավարը՝ Քամիլ Թաթարօղլին, ուսուցիչ է, բոլորի կողմից հարգված, համայնքում կշիռ ունեցող մարդ: Մեզ ճանապարհելիս նկատեցի, թե նոր միջավայրում հեմշիլներն արդեն հարմարվել են, ինքնավստահ են զգում: Մի պահ լռեց, ապա նայելով անորոշ ուղղությամբ՝ ասաց.

– Ժողովրդի հետ, այո’, հարմարվել ենք: Բայց բազմաթիվ հարցերում թույլ ենք ու անպաշտպան:

-Ի՞նչ հարցերում:

-Գիտեք, Հայաստանի նախագահի յուրաքանչյուր այցից հետո հայերն ավելի ուժեղ ու ինքնավստահ են զգում: Մանավանդ Կրասնոդարի մարզ կատարած այցից հետո: Մենք միայնակ ենք, թիկունք չունենք:

Տարիներ առաջ՝ 1984թ., ապա՝ 1987-ին, հայագետ Սերգեյ Վարդանյանը ոչ միայն առաջինը մեզանում ուշադրություն դարձրեց հեմշիլների խնդրին, այլեւ դիմեց Ս. Խանզադյանի օգնությանը՝ մեր միջինասիացի հայրենակիցների՝ Հայաստան տեղափոխվելու խնդրանքին լուծում տալու համար: Կոմունիստական վարչակարգը մերժեց այս խնդրանքը, թիկունք դարձրեց նրանց:

Արդյո՞ք Քամիլի ազնիվ հոգում մերժված եղբոր անթեղված վիրավորանքը չէր բողոքում. «Թիկունք չունենք…»: Ակամայից հիշեցի Հայաստանի նախկին իշխանությունների ուրացումը: Չգիտեմ՝ մթության մեջ Քամիլը տեսա՞վ ամոթի շիկնանքը իմ երեսին, որը, չգիտեի, թե ուր թեքեմ:

Խնդրեցի հարսանիքի տեսագրության ժապավենի կրկնօրինակը: Խոստացավ տալ: Երկրորդ օրը երեկոյան ընկերներիս հետ գնացի Քամիլի տուն: Նստեցինք բակում, թեյ խմեցինք եւ շարունակեցինք նախորդ օրվա զրույցը: Ուշադիր նայում էի Քամիլի նոր կառուցվող տանը:

– Միջին Ասիայի տունս շատ լավն էր: Մերոնք ընդհանրապես լավ տներ են կառուցում: Այնտեղ տեղացիներին էլ սովորեցրինք տուն կառուցել, բայց վերջում ստիպված մեր տներն էլ թողեցինք նրանց…

Արդեն բավական հեռացել էինք Քամիլի տնից, երբ Արտավազդի հեռախոսը զնգաց. ժապավենը մոռացել ենք վերցնել: Վերադարձանք: Քամիլը հեռախոս չուներ, իրողությունը պարզելուց հետո կեսգիշերին անցել էր տնից տուն, ճարել բջջային հեռախոս եւ զանգահարել… Անհանգիստ էր. գուցե ժապավենը չե՞նք ուզում տանել, փոշմանե՞լ ենք:

– Դա ձեզ համար եմ արել, որ տանեք Հայաստան: Վերադարձնել պետք չէ,¬ կարծես համոզում էր:

Կտանեմ, սիրելի’ Քամիլ, նաեւ կտանեմ դեռեւս ձեւ ու արտահայտություն չգտած խռովքս, որի կրկնօրինակը թողնում եմ ձեզ…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *