ԱՐԴԱՀԱՆ. գավառ

ԱՐԴԱՀԱՆ, Արտահան, Արտահանք, Արտան(ի). գավառ (օկրուգ, շրջան) Մեծ Հայքի Գուգարք աշխարհում, Կուր գետի վերին հոսանքի ավազանում, նույնանուն քաղաքի շրջանում: Արշակունիների թագավորության անկումից հետո (428) մե՛րթ մտել է Հայաստանի, մե՛րթ Վրաստանի կազմի մեջ: Ըստ վբաց աղբյուրների` Արդահանի սահմաններն Էին՝ հարավից Էրուշեթ, արմևմուտքից՝ Շավշեթ, արևելքից` Չուխուրեթի և Ջավախք: Ընդգրկում էր Գչոլեի (պատմական Կող) ընդարձակ սարահարթը, որտեղ Կուրի ակունքներն են: Վերջինս հոսելով այդ սարահարթով՝ անցնում է ամբողջ գավառը հարավ-արևմուտք—հյուսիս արրևելքուղղությամբ և դուրս է գալիս Ախալքալաքի սահմանները: Ըստ թուրքական 14–16-րդ դդ. աղբյուրների՝ Արդահանը թուրքական վարչական բաժանմամբ եղել է Չըլդըրի նահանգի գավառներից մեկը:

Այնուհետև` մինչև 1829 թ, մտել է Ախալցխայի փաշայության մեջ՝ բաժանվելով երկու մասի՝ Մեծ և Փոքր Արդահան: 1878—1918 թթ. մտնելով ռուսական կայսրութեան մեջ` կազմում էր Կարսի մարզի Արդահանի օկրուգը: Վերջինիս տարածռւթյունը նախկին գավառի համեմատությամր ավելի ընդարձակ էր: 1918 թ. մարտի 3-ին կնքված Բբեստի պայմանագրով Արդահանն անցնում է Թուրքիային: Արդահանի տարածքում են գանվում Խոզապինի և Չըլղըրի լճերը:

Թեև Արդահանի տարածքը (5700 կմ2) հիմնականում հարթավայրային է, բայց բարձրաղիր է (2000 — 2500 մ), իսկ լեռների զգալի մասը լերկ է, քչերն են անտաոածածկ: Ձմռան երկարության և խիստ կլիմայի պատճառով խոտային բոււսականությունը ևս նվազ է: Կուրի ճահճային ափերը անասունների փարթամ արոտավյայրեր են:

Արդահանի բնակչության մասին կան հակասական տեղեկռւթյռւններ: 1828թ. ռուս-թուրքական պատերազմից առաջ շեն գավառ էր և ուներ ավելի քան 178144 բնակիչ, որից 11828-ը` հայեր: Պատերազմի ժամանակ Արդահանի շատ գյուղեր ամայացան: Հետագայում այն վերաշինվեց և 19-րդ դ. վերջերին բավականին բարգավաճել էր: 1897 թ. ուներ մոտ 66000 բնակիչ, որից մոտ 13000-ը` քրիստոնյաներ: 1912–ին ռուսական վիճակագրական տվյալներտվ Արդահանն ուներ 88887 բնակիչ, որից 2488-ը` հայեր:

Բնակչության հիմնական զբաղմունքը անասնապահությունն էր: 1914—15 թթ. կոտորածների հեաևանքռվ գավառի բնակչությռւնը խիստ նվազեց, գավառական հայ բնակչությռւնը իսպառ վերացավ:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *