ԽԱՐԲԵՐԴ. գավառ

ԽԱՐԲԵՐԴԻ գավառ. գավառ, (սանջակ) Արևմտյան Հայաստանում` Խարբերդի նահանգում (վիլայեթում), նրա կենտրոնական մասում, Արածանիի ստորին հոսանքի հովտում: Արևմուտքից և հարավից սահմանակից է նույն նահանգի Մալաթիայի գավառին, հյուսիսից՝ Սեբաստիայի (Սվազի) նահանգին, արևելքից՝ նույն նահանգի Դերսիմի գավառին, հարավարևելքից` Դիարբեքիրի նահանգին: Համապատասխանում է Մեծ Հայքի Չորրորդ Հայք աշխարհի Անձիտ գավառին: Կենտրոնն էր Խարբերդ քաղաքը: 16—17–րդ դդ. օսմանյան տիրապետության շրջանում համարվել է կայսերական գավառ և անվանվել է Խարփութ: Ըստ այդ շրջանի թուրքական աղբյուրների` մտնում էր Դիարբեքիրի նահանգի մեջ: Նոր ժամանակներում (20-րդ դ.) նահանգի և գավառի նոր կենտրոնի անունով կոչվել է Մեմուրեթ-ուլ-Ազիզ:

Գավառի տարածքով հոսում են Արևմտյան Եփրատ և Արածանի գետերը, որոնք կազմում են Եփրատ գետը: Գավառի մեծ մասը դաշտային է: 19-րդ դ. վերջերին բաժանված էր երեք գավառակների՝ Արաբկիրի, Ակնի (Էկինի), Քեբանմադենի (Կապան-մադենի): Վերջինիս տարածքը համապատասխանում էր նախկին Խարբերդի գավառակին: Ունի նպաստավոր և առողջարար կլիմա, առատ և սառնորակ ջրեր: Մարդիկ երկարակյաց էին. կային 100—120 տարի ապրողներ:

19-րդ դ. վերջին տասնամյակների վիճակագրությամբ գավառն ուներ 68—80 գյուղ, որոնցից մոտ 60-ը հայաբնակ շեն գյուղեր էին: Հայ մամուլի («Արաքս», 1888, գիրք Բ, էջ 21– 42) տվյալներով 1888-ին գավառն ուներ 68 գյուղ՝ 70000 բնակչով: 1892 թ. պաշտոնական վիճակագրությամբ ուներ 25340 հայ, 2265 այլազգի (թուրք, քուրդ, մասամբ՝ ասորի) բնակիչ: Ս. Էփրիկյանի տվյալներով 1903 թ. ուներ 40000 հայ և 16418 այլազգի բնակիչ: 1915 թ. բռնագաղթի նախօրեին հայության թիվը մոտ 65000 էր:

Խարբերդի գավառի բերրի տարածություններում աճում էին ցորեն, գարի, եգիպտացորեն, բրինձ, բամբակ, ծխախոտ, խաղող և այլն: Հայտնի էր իր մրգերով` թութ, ծիրան, տանձ, խնձոր, սև սալոր: Տարածված էր չրի արտահանությունը: Ուներ պղնձի 3 հանք, քարհանք, քարածուխ: Կապված էր 5 նավահանգիստների հետ. Սև ծովի ափին՝ Սամսոն, Տրապիզոն, Օրդու, Կերասոն, Միջերկրականի ափին՝ Իսքենդերուն: 1885 թ. գավառից արտահանվում էր հաշիշ, որ մուտք էր գործել 1876 թվականից, մորթեղեն, բուրդ, գորգեր, մետաքսեղեն, կաշի, օճառ, մեղր և այլ ապրանքներ: Ներմուծում էր կտավ, գոմեշի կաշի, շաքար, թուղթ, սուրճ, երկաթ, նավթ, ներկ և այլն:

Գործում էին մի քանի վարժարաններ, ուներ Աբդլմսեհի, ս. Հովհաննու, ս. Գևորգի (Գուլե գյուղի մոտ), ս. Գևորգի (Սյուրսյուրու գյուղի մոտ) վանքերը:

1880-ական թթ. մոտ 1000 հայ գաղթել են Ամերիկա, 1895 թ. կոտորածի ժամանակ 53 հայաբնակ գյուղերի հայությունը մասամբ կոտորվել է, մասամբ հավատափոխ արվել, կողոպտվել է 6023 ընտանիք, այրվել` 1861 տուն: Ըստ թուրքական աղբյուրների` 1915 թ. այստեղից տարագրվել է 50024 հայ: Սրանց մի մասը բնակություն է հաստատել Արևելյան Հայաստանում:

Գավառի հայաբնակ գյուղերից էին՝ Ալ Մեզիրե, Ախոռ, Աղնցիք, Աստղիկ, Արփավոտ, Բազմաշեն, Բարջանճ, Գեղվանք, Գոմք, Երդմնիկ, Իչմե, Խոխ, Խուլագյուղ, Խույլու (Թլկատին), Ծովք, Կարմրի, Հաբուսի, Հին Ագարակ, Հյուսեյնիկ, Հնձվոր, Հողե, Մանազուր, Մեզիրե (հետո քաղաք` Եղեգի, Սուրսուրի, Քեսիրիկ նախկին գյուղ-արվարձաններով), Մորենիկ, Մուզուր Օղլու, Մուսե, Շամուշի, Շեյխ Հաջի, Շենթիլ, Չորգեղ, Վարդաթիլ, Վերին Մեզիրե, Քեորբե և այլն:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *