ԽԻԶԱՆ. գավառ

ԽԻԶԱՆ, Հիզան. գավառ Արևմտյան Հայաստանի Բիթլիս նահանգում, Կեցան գետի միջին հոսանքի աջափնյա (Բուն Խիզան) և ձախափնյա (Շենաձոր) ձորահովիտներում: Հյուսիսից սահմանակից էր Կարճկան, Կեցան, արևելքից և հարավից` Սպարկետ, Շիրվան, արևմուտքից` Տատիկ գավառներին: Կլիման բարեխառն և առողջարար է: Տարածքը (հարավում և արևմուտքում)` հիմնականում տափարակ: Հյուսիսում ձգվում են Շատախի լեռները: Նշանավոր լեռնագագաթները` Պանոր և Բայաղջուր (Պալաժուր): Կա երկաթ (Շենաձոր):

Խիզանի տարածքը մտել է Մեծ Հայքի Մոկք նահանգի մեջ: XVIդ. կեսին ընկել է թուրքական տիրապետության տակ, մտցվել նաև Վանի (մինչև XIXդ. 70-ական թթ. վերջը), այնուհետև Դիարբեքիրի, 1880թ.՝ Բիթլիսի նահանգների կազմի մեջ: Միջին դարերում եղել է զուտ հայաբնակ, ստվար բնակչությամբ գավառ` համանուն կենտրոնով: Խիզանում գործել են հայ գրչության և մշակույթի մի շարք կենտրոններ, որոնցից նշանավոր էին Ս.Խաչ (Ս.Տիկնանց), Բարեձոր (Յոթն խորան), Ս. Գամաղիել վանքերը:

XV-XVIIդդ. թուրք-պարսկական երկարատև պատերազմները, քրդական ցեղերի խուժումը, մեծ թվով հայերի արտագաղթը զգալիորեն փոխել են գավառի էթնիկական դիմագիծը, սակայն մինչև XIXդ. 70-ական թթ. վերջը հայերն այնտեղ մեծամասնություն են կազմել: Նրանց թիվը խիստ նվազել է 1877-78թթ. Ջալալեդդինի արշավանքների և, հատկապես, 1894-96թթ. հայկական կոտորածների հետևանքով: Բազմաթիվ հայ ընտանիքներ գավառից հեռացել են 1880-ական թթ. ծավալված սովի ժամանակ:

XXդ. սկզբին Խիզան գավառակի (1880թ. ընդրգկել է նաև Ներքին Կարկառը, Սամռտանքը, Նըզարը և Սպարկերտը, կենտրոնը` Ստորին Կարասու) մոտ 30 հայաբնակ գյուղերն ունեցել են ավելի քան 4 հազար բնակիչ: Հայաշատ էին Անդենց, Բրունց, Դարոնց, Խակև, Խարխոց, Վերին Կարասու, Ստորին Կարասու, Շեն, Տի գյուղերը: Հայկական անվանումները պահպանել էին քրդաբնակ շատ գյուղեր (Ազգոր, Բեսոյենց, Բռնաշեն, Խուլփիկ, Խաչուկանց, Խորորս, Կաքվանիս, Ճամեձոր և այլն):

Հայերն զբաղվում էին երկրագործությամբ, գինեգործությամբ, ծխախոտագործությամբ, մեղվաբուծությամբ, մասամբ` դարբնությամբ (Շենաձորում): Խիզանի հայերի մեծ մասը զոհվել է 1915թ. Մեծ եղեռնի ժամանակ: Փրկվածներն ապաստանել են Արևելյան Հայաստանում:

Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 2, Երևան, 1995:

Leave a Reply

Your email address will not be published.