ՄՈՏԿԱՆ. գավառակ

ՄՈՏԿԱՆ, Մոտըկան, Մոտկի, Մուտկի. գավառակ Արևմտյան Հայաստանում: Օսմանյան վարչական բաժանունով մտնում էր Բիթլիս նահանգի համանուն գավառի մեջ` ներառելով նաև Խութը (Խութ-Բռնաշեն): Որոշ աղբյուրներում Մոտկանի մեջ հիշվում է Բիթլիսի արևմտյան Փարխանդի գյուղախումբը: Հյուսիսից սահմանակից է Մուշին, արևելքից` Բիթլիսին, հարավից` Շիրվանին և Խարզանին, արևմուտքից` Սասունին (Հազզո): XXդ. սկզբին բուն Մոտկանը ուներ ավելի քան 70 բնակավայր: Կենտրոնը` գ.Դատվան:

Մոտկանն ընդգրկել է Հայկական Տավրոսի համակարգի Սասնա և Սալնա (Մոտկանի) լեռնաշղթայի միջև ընկած տարածքը: Գլխավոր լեռնագագաթերն են Արծվիքը (Արծիվ), Մեղվաքարը (Մեղքար), Շնազը, Փորակը, արևմտյան սահմանագլխին` Մարութասարը (Մարաթուկ, 2967մ): Հարավային` Խարզանին հարող հատվածն ավելի տափարակ է, պատված է ընկուզենու և կաղնու կուսական անտառներով, մշտադալար թփուտներով: Մոտկանի տարածքով հոսում է Արևմտյան Տիգրիսի ձախափնյա Սալնագետ կամ Արզան (այժմ` Խարզանասու), վտակը (այդ թվում` Արփի, քրդական Ռո, նաև` Մեյդանի գետ): Բնակիչները զբաղվել են անասնապահությամբ, այգեգործությամբ, մեղվաբուծությամբ (հայտնի էր Մոտկանի մեղրը), արհեստագործությամբ:

Մոտկանը համապատասխանում է Մեծ Հայքի Աղձնիք նահանգի Գզեղխ (նաև` Գզեկ) և Սալնաձոր (ավելի ուշ` Բողնարդու երկիր, Բողնատ կամ Բողնուտ) գավառներին, որոնց XIVդ. տիրել է Հյուսիսային Իրաքից Հայկական լեռնաշխարհ տեղափոխված մոտիկի (մուդաքի) քրդական ցեղը և կազմել իշխանություն` տալով Մոտկան անունը: Մշտական միջցեղային ընդհարումները, բախումները թուրքական իշխանությունների հետ աղետալի հետևանքներ են ունեցել տեղի հայերի համար, որոնք, խուսափելով բռնություններից, ստիպված արտագաղթել են: Մասնավորապես 1870-80 և 1895-96-ական թթ. կրել է զանգվածային բնույթ: Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Մոտկանի 30 գյուղերում ապրել է ավելի քան 6,5 հազար հայ:

Գավառակի հնագույն հայկական բնակավայրերից էր Գզեխ (Նիզեն) գյուղը` համանուն գավառի կենտրոնը Սալնագետի ձախափնյակում: Պահպանվել էր նաև պատմական Սալնոձորի կենտրոնը, որը XXդ. սկզբին հայ-քրդական խառը բնակչությամբ փոքրիկ գյուղ էր (հայտնի էր Սընձոր կամ Սրաձոր անունով): Տարբեր ժամանակներում հայ մատենագրության մեջ հիշատակվում են Արծվիք, Բողնարդ (XXդ. սկզբին`Բողնուտ կամ Բոկնոտ), Մարգորգ, Մեծձոր, Մզոնք (XXդ. սկզբին` Մզուկ), Որձենք, Տանձիկ բնակավայրերը: Մոտկանի Նիչ գյուղում է ծնվել XIII-XIVդդ. նշանավոր մանկավարժ և քերական, Գլաձորի համալսարանի հիմնադիր Եսայի Նչեցին: XXդ. սկզբին աչքի ընկնող գյուղերից էր Ասպնջերը (Վերին և Ներքին Աշըբներ), Արփին, Կնծուն (Գնձու), Կրխուն, Շենը (Ծենըկ), Սղունդը (Սըլնդ), Քաշախը: Մոտկանի տարածքում, այդ թվում` քրդաբնակ գյուղերում, պահպանվել էին հայկական ճարտարապետության բազմաթի հուշարձաններ [(Ս.Լուսավորիչ, Նչի, Գզեխի, Մցուի վանքերը): XXդ. սկզբին` լքված և կիսավեր Բողնուտի (Բողնարդ), Կալհոկա, Կարբի (Քերփու), Մեղվաքարի (Մեղքարի) բերդերը]:

1915թ. Մոտկանի հայերը ենթարկվել են կոտորածի, մի մասը (ավելի քան 2000 մարդ) փրկվել է և տեղափոխվել Արևելյան Հայաստան: Նրանց սերունդներն ապրում են ՀՀ Արագածոտնի մարզի տարածքում:

Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 3, Երևան, 1999:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *