ՆՈՐԴՈՒԶ. գավառակ

ՆՈՐԴՈՒԶ, Նորտուզ, Քարպահ. գավառակ Վանի նահանգի համանուն գավառում, Արևելյան Տիգրիսի (Ջերմ, այժմ` Բոհտանսու) գետի վերին հոսանքի շրջանում: 1914թ. ուներ ավելի քան 80 բնակավայր: Կենտրոնը` գ.Մարվանա (Մարվանան, Մարվինա):

Հարուստ է գիհու թավ անտառներով: Տարածքում հանդիպում է քարածուխ: Բնակչությունն զբաղվել է անասնապահությամբ, հողագործությամբ, արհեստներով:

Նորդուզը համապատասխանում է Վասպուրականի Անձևացիք գավառին: Ենթադրվում է, որ վերջինիս Նորբերդ ամրոցի օտար՝ «Նորդուզ» հորջոջումից էլ առաջացել է գավառակի անվանումը: Ուշ միջնադարում Նորդուզի տարածքում գոյություն է ունեցել 2 առանձին վարչամիավոր` բուն Նորդուզ կամ Մարվանա (հարավում) և Գավառկանք կամ Կավռկանք (հյուսիսում):

XIV դ. մտել է Մահմուդիի կամ Խոշաբի (հայկական աղբյուրներում՝ Մահմդանք) քրդական իշխանապետության մեջ, որը XVI դ. ընդունել է օսմանյան գերիշխանություն: XIXդ. կեսից մե’րթ Վանի, մե’րթ Հաքքարի գավառների կազմում էր, 1891-1913թթ. գյուղախումբ էր Վանի գավառի Շատախ գավառակում, 1913թ.` կրկին գավառակ (վերանվանվել է Մամուրեթ ուր Րեշատ):

Քրդական ցեղերի ներթափանցումը շարունակվել է մինչև XXդ. սկիզբը, որի հետևանքով լքվել են տասնյակ հայկական բնակավայրեր, որոնց մի մասում հաստատվել են քրդեր:

Գավառակի համար ողբերգական են եղել 1880-ական թթ. սովը և 1894-96թթ. համիդյան կոտորածները: Հայերը զանգվածաբար գաղթել են Վանի նահանգի այլ գավառակներ [միայն Բերկրու մասը կազմող Աբաղայում վերահայացրել են տասնյակ գյուղեր]:

Մեծ եղեռնի նախօրյակին Նորդուզում ապրել է ավելի քան 3 հազար հայ: Աչքի ընկնող հայաբնակ գյուղերից էին Դիմը, Կողանը, Հոսթայանը (Հոստան), Շամանցը (Շամանիս), Սքունիքը (Սքունըս Վերին և Ներքին), Փիրբադալանը: Գավառակի շատ քրդաբնակ գյուղեր պահպանել էին հայեցի անվանումները, հանդիպում էին հայկական վանքերի և եկեղեցիների ավերակներ, գերեզմանոցներ: Նորդուզի պատմական ճարտարապետական հուշարձաններից էին Հոգյաց, Ալականի կամ Ալեգանի և Առազի Ս. Հովհաննես վանքերը, Փիրբադալանի Ս.Սարգիս, Հոսթայանի Ս. Ստեփանոս, Մարվանայի Ս.Շմավոն, Օլամանի (պատմական Ալաման) Ս.Աստվածածին եկեղեցիները (վերջին 2-ը՝ ասորական):

1915թ. Նորդուզի հայ և ասորի բնակչությունը բնաջնջվել է, փրկվածներն հիմնականում ապաստանել են Արևելյան Հայաստանում: Ներկայում Նորդուզը մտնում է Վանի իլի Գյուրփընար գավառակի մեջ:

Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 4, Երևան, 2003:

Leave a Reply

Your email address will not be published.