Ստամբուլում հոսող միակ հայկական աղբյուրը և «Գրիգոր պապը»

Արիս Նալջը

Եկեղեցի Բոյաջըքյոյում՝ Սուրբ Երից Մանկանց անվամբ, եկեղեցու փողոցում՝ աղբյուր։

Սա այն շատրվանն է, որ 1843 թ․ կառուցել է Մահմուդ Բ-ի լումայափոխ, հարկահավաք Միսակ Ամիրա Միսակյանն ի հիշատակ իր հոր՝ Պետրոսի։

Այսօր ձեզ կպատմեմ Ստամբուլի փողոցներով հոսող միակ հայկական աղբյուրի պատմությունը։

Դա եկեղեցու ներսի աղբյուրը չէ։ Ոչ էլ սուրբ աղբյուր է։ Դա Ենիքյոյի եկեղեցու հետևի փողոցով հոսող աղբյուր է, որ ծառայում է հանրությանը…

Աղբյուր, որին 2000 թ․ եկեղեցու հիմնադրամի ղեկավար դարձած Նազարեթ Օզսահակյանը աչքի լույսի պես խնամեց և 14 տարվա պայքարից հետո կարողացավ ստանալ դրա սեփականության վկայականը…

Ստամբուլում ես և իմ հասակակիցները մանկության տարիներին շատ ենք այցելել այս եկեղեցին, որին կից էր «Սայաթ Նովա» երգչախումբը։ Վերջինիս անդամն էի նաև ես, թե՛ նրա մեծ այգու, և թե՛ հորս հետ կապված հիշողությունների պատճառով։ Այս եկեղեցու բակում ծանոթացանք բազմաթիվ հայ արվեստագետների, այդ թվում՝ հայտնի դուդուկահար Ջիվան Գասպարյանի և Արա Դինքջյանի հետ։

Այնտեղ ծանոթացանք եղբայր Նազարեթի հետ, ով իր լայնախոհությամբ բազմաթիվ նախագծեր է ստորագրել և եկեղեցական խորհրդի հետ միասին ոտքի է կանգնեցրել այդ եկեղեցին։

Ամեն այցելության ժամանակ մեր ուշադրությունը գրավում էր ետևի փողոցի աղբյուրը, որի վրա արձանագրություն կար։

90-ականներից 2000-ականներ՝ ամեն նոր այցիս այն ավելի էր աղտոտված լինում: Երբեմն վրան գրված հայհոյանքներ էինք գտնում։ Երբեմն թաղեցիները աղբը նետում էին ավազանը։

Նույնիսկ եթե փորձեք մաքրել մարմարը, նման սպիտակեցնող նյութով այն չերևալու չափ չէր մաքրվի:

Այդ շատրվանը տարիներ շարունակ եղել է այն բանի արտահայտիչը, թե ինչ կարող է պատահել հայի հետ հասարակական վայրում։ Լռելով՝ կեղտոտվում է, աղբը թափվում վրան, չպայքարելով՝ փշրվում ու մաշվում․..

Այսօր այս շատրվանը վերականգնված վիճակում ծառայում է ստամբուլցիներին, հատկապես ենիքոյցիներին։ 14 տարվա պայքարի արդյունքում ձեռք բերված սեփականության վկայականի շնորհիվ այս աղբյուրը, որը պատկանում է եկեղեցու հիմնադրամին, թեև գտնվում է եկեղեցու տարածքից դուրս, առաջինն է Ստամբուլում և նույնիսկ Թուրքիայում։

Ուրիշ հայկական հանրային աղբյուր չեք գտնի…

Այն բանից հետո, երբ Բոյաջըքյոյի Երից Մանկանց հայկական եկեղեցու հետևում գտնվող ցայտաղբյուրը, որի սեփականության վկայականը 1949 թ․ կադաստրի ուսումնասիրությամբ փոխանցվել էր Սարըյերի համայնքապետարանին, ավերվել է անուշադրության պատճառով, եկեղեցու հիմնադրամը 2000-ականներին փորձեց վերանորոգել և պաշտպանել աղբյուրը։

Հայ Եկեղեցու հիմնադրամը հույսեր էր փայփայում Փոքրամասնությունների հիմնադրամներին պատկանող անշարժ գույքի վերադարձման կանոնակարգի իրականացմամբ, սակայն առաջին փուլում հաղթելու էր բյուրոկրատիան։

Սարըյերի համայնքապետարանի խորհուրդը առաջին փուլում հայտարարեց, որ աղբյուրը պատմական է, ուստի չի կարող հետ վերադարձվել։

Սակայն նրանք այն վերականգնելու մտադրություն չունեին։

Նազարեթ Օզսահակյանը պահանջեց աղբյուրը «վաճառել» հիմնադրամին։ Բայց դա նույնպես ապարդյուն էր․ այս անգամ Սարըյերի համայնքապետարանի խորհուրդն ու նախագահությունն ասացին՝ «Վաճառելու փոխարեն կվերականգնենք»։ Արդյունքում պարտքերի մեջ թաղված համայնքապետարանը ոչ կարողացավ վերանորոգել աղբյուրը, ոչ էլ վաճառել։

Օզսահակյանը անդադրում շարունակեց պայքարել բյուրոկրատական ​​համակարգում։

Հուշարձանների խորհրդից սկսած, մշակութային հիմնադրամով, համայնաքապետարաններով, նախարարություններով և նույնիսկ քաղաքական կուսակցությունների ներկայացուցիչներով՝ բոլորի հետ գնաց բանակցելու այս աղբյուրի համար։

Հիմնադրամների գլխավոր վարչությունը վերջապես թիվ 5737 օրենքի ժամանակավոր 11-րդ հոդվածով հավելեց, որ այս շատրվանը հատկացվի եկեղեցու հիմնադրամին։ Բայց դա էլ՝ նախապայմանով։ «1936 թ հռչակագրի գոյությամբ»։

Նազարեթ Օզսահակյանն այն ժամանակ հայտարարել էր.

«Ներեցեք, մեր ղեկավարները 1936 թ․ այս շատրվանի ջո՞ւրն են վաճառել, որ հայտարարագրի վրա գրվի որպես անշարժ գույք»։

Ճիշտ էր։

Ինչպես նաև չիմանալով, թե ինչ է պատահելու 1936 թ․, հիմնադրամի ղեկավարները չէին մտածում, որ աղբյուրին ինչ-որ բան կպատահի, ուստի այն ավելացրել են ցուցակում։ Շատ լավ էլ գիտենք, որ 1936 թ․ հայտարարագրի ցուցակի գրեթե ամբողջ գույքը բռնագրավվել է։ Ահա թե ինչու չգրանցված շատ գույք կա:

2000-ականների վերջին սկսված այդ գույքի վերադարձման գործընթացը վերսկսվում է: Հիշում եք, անցյալ շաբաթ գրեցի, որ Մարդինում և նրա շրջակայքում արգելված է գույքի վաճառքը «օտարներին» (գուցե նկատի ունենալով ասորիներին):

Երբ գործընթացը սկսվեց, նոր համայնքապետը ստանձնել էր պաշտոնը։ ԺՀԿ-ից։ Նոր ղեկավարությունը բարեհամբույր չվերաբերվեց աղբյուրի վերադարձին։ Հուշարձանների խորհրդում բոլոր տեսակի դժվարություններին առերեսվելուց հետո Օզսահակյանին խոստանում են շարունակել բյուրոկրատական ​​ընթացակարգերը, եթե համայնքապետարանի միջոցով վաճառքի վերաբերյալ միջնորդություն ուղարկվի վարչություն։ Երկար մաքառումից հետո այդ կծիկը քանդվեց ԺՀԿ-ի Ստամբուլի նահանգային կազմակերպության այն ժամանակվա նախագահ Գյուրսել Թեքինի շնորհիվ։ Այսպիսով արդեն վեցերորդ անգամ դիմում է արվում հուշարձանների խորհրդին, և կայացվում է որոշում. «Քանի որ տվյալ գույքը հանրային սեփականություն է, վաճառքը մերժվում է․ եթե հիմնադրամը ցանկանում է վերանորոգել այն՝ թույլատրվում է…»:

Դարձյալ հիասթափություն։ Վերադարձ չկա: Բացահայտ ասված է՝ «Նյութական միջոց չունենք, դուք վերանորոգեք»…

Հիմնադրամների գլխավոր խորհրդի Փոքրամասնությունների հիմնադրամների այդ ժամանակվա ներկայացուցիչ Լաքի Վինգասն ավետում է, որ սեփականության իրավունքի վկայագիրը կարելի է ձեռք բերել այդ ժամանակ… Բայց նորից հիասթափություն… Այս անգամ էլ Սարըյերի համայնքապետարանի ՍԱՀ-ի պարտքերի պատճառով արգելանքի տակ լինելու հետևանքով սեփականության վկայականը չի կարող վերցվել։ Ի վերջո, ՍԱՀ-ից, համայնքապետարանից, ԱԶԿ-ի նահանգային նախագահությունից, շրջանի նախագահությունից, նահանգապետությունից, այստեղից, այնտեղից հետո՝ 2013 թ․ հունվարի 30-ին սեփականության վկայականը վերջնականապես տրվում է եկեղեցու հիմնադրամին…

Ինչպիսի՜ արկածներ, չէ՞։

Այս արկածների մեջ Օզսահակյանի հիշողության մեջ կուտակվում են փոքրիկ, սակայն կարևոր պատմություններ։

Թե որքանո՞վ կարող են Թուրքիայի բյուրոկրատիան և բյուրոկրատիայի մեջ արմատացած տարբեր քաղաքական ու ազգային խմբերը խոչընդոտել ժողովրդավարության գործունեությանը՝ եկեք բացատրենք անեկդոտով։ Նախկինում մասնավոր նամակագրությունից բացի այլ տեղ չասվածներից մեկը… Գնացեք Անկարայում հուշարձանների խորհուրդ։ Այնտեղ հանդիպում կա զեկուցողի հետ, ով դեմ է այս աղբյուրի վերադարձին։ Նազարեթ Օզսահակյանին անընդհատ ոչ այնքան հաճելի հարցումներ են անում. «Ի՞նչ եք պատրաստվում անել այդ վկայականը ստանալով»: Ի վերջո հոր  սեփականությունը չէ, բայց հիշատակ է։ Ավելի նպատակահարմար է վերականգնել և օգուտ տալ բոլորին, քան անտեսման պատճառով ոչնչացնել այն։

Օզսահակյանը չկարողացավ համոզել զեկուցողին։ Երբ նա հասկանում է, որ չի կարող համոզել, ասում է. «Ուզում եմ հանդիպել տնօրենիդ հետ»:

Ի վերջո, Օզսահակյանը տնօրենի հետ իր հանդիպումը այսպես է բնութագրում. «Տնօրենը վառ դեմքով, նշաձև բեղերով մեկն է։ Արյունս եռում է, ներս եմ մտնում, մարդուն ասում եմ «Սալամալեյքում», և նա սկսում է ուսումնասիրել թղթապանակը։ Բայց ինչ-որ անսպասելի ձևով նա զեկուցողին լուծումներ է առաջարկում, օրինակ՝ «Կարծես կլինի, եթե այսպես անենք»: Բայց տիկինը կրկին «Ո՛չ» է ասում։ Ինձ մուսուլմանի տեղ էր դրել, ուստի կարծում էի, որ կանի գործս: Տնօրենը դառնում է զեկուցողին և ասում. «Լավ, դու կարող ես գնալ»…

Երբ դուռը փակվում է, Օզսահակյանը ահով է համակվում։ Վախենում է, որ գործը չի ստացվի։ Մի կողմից էլ բարկանում է, որ ներս մտնելիս «Բարի լույս» չի ասել: Կմտածեն, որ պատկանում է հակառակորդ թիմերից մեկին, և հիմնադրամի գործերը թարս կգնան…

Դուռը փակվելուց հետո տնօրենը սկսում է պատմել իր պատմությունը։

Պատմում է, որ երբ ոչ-ոք չունեցող մայրը Կրետեից 13 տարեկանում եկել է Անկարա, Գրիգոր և Մարիամ Իսպիրները խնամել են մորը, որ նրան մեծացրել են ոչ թե որպես աղախին, այլ որպես իրենց դուստր, և երբ հասել է ամուսնության տարիքին, ասել են՝ «Ի՞նչ ենք անելու, երբ մեր աղջիկը հեռու գնա», և նույն փողոցում տուն են գնել։ Ապա տնօրենը հավելում է, որ մոր 3 երեխաներին (որոնցից մեկն էլ ինքը՝ տնօրենն է) այնպես են պահել, կարծես իրենց թոռները լինեին, և երբ ծնողները որևէ տեղ են գնացել, իրենք Գրիգոր պապիկենց մոտ են գնացել։

«Թղթապանակում տեսա, որ անունդ Նազար է, բայց մի պահ այնպես զգացի, կարծես դիմացս Գրիգոր պապս լիներ։ Ներսիս ձայնն ինձ ասում է՝ «Երախտահատո՛ւյց եղիր»։ Մեր բյուրոկրատական ​​համակարգում այս հարցը դժվար է լուծել։ Բայց այս խնդրագիրը գրեք»,-ասելով նորից դիմում է գրում համայնքապետարանին։

Հիմա չգիտենք՝  Գրիգոր պապի հանդեպ երախտահատույց լինելու համար ստացվեց, թե ոչ, ամեն դեպքում 2013 թ․ սեփականության իրավունքը ինչ-որ կերպ վերջնականապես տրվեց հիմնադրամին։

Սարըյերի համայնքապետարանի Ապասեփականացման բաժնում աշխատող քաղծառայողը վերջնական դիմումի ժամանակ Օզսահակյանին ասել է՝ «10 տարի այստեղ եմ, գնալու եմ թոշակի, դեռ գնում-գալիս ես»։ Իմաստը որն է, չէ՞։ Այս երկրում աղբյուրը չի կարող վերականգնվել, քանի դեռ պաշտոնյան թոշակի չի անցել…

Նազարեթ ախպարիկն էլ մեր աղբյուրի գործին այնքան ծառայեց, որ թոշակի անցավ… Սակայն նոր հիմնադրամները կրկին մասնակցում են ընտրական կանոնակարգի շրջանակներում այս շաբաթ կայանալիք ընտրություններին։

Ոչ թե աթոռի հանդեպ սիրուց, այլ՝ անհրաժեշտությունից դրդված։ Քանզի Ենիքոյում շատ ընտրողներ չունենք։

Միայն պայքար կա այնտեղ…

https://artigercek.com/makale/istanbulda-akan-tek-ermeni-cesmesi-ve-krikor-dede-229831

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

Akunq.net/am

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *