Հայաստանն իմ մի մասն է դարձել․ իտալացի լուսանկարչի նախագիծը նոր լույսի ներքո կներկայացնի Հայոց ցեղասպանությունն ու դրա հետևանքները

Երբեմն լուսանկարները կարող են պատմել ավելին, քան սովորական բառերը։ Երբեմն լուսանկարների միջոցով ներկայացված իրականության մեջ բացահայտվում են այնպիսի  խորքեր ու մինչ այդ անհայտ շերտեր, որոնք այդ իրականության մեջ ապրող մարդիկ հաճախ դժվարանում են նկատել։

Իտալացի լուսանկարիչ Յակոպո Սանտինին կյանքի մեծ մասն անց է կացրել լուսանկարչական տեսախցիկը ձեռքին՝ փորձելով վավերագրել մարդկանց պատմությունները, ցույց տալ կյանքի անտեսանելի կողմը։

Ֆլորենցիայում ապրող և աշխատող լուսանկարչի համար տարիներ առաջ Լիբանան կատարած այցը շրջադարձային եղավ՝ սկսելու մի նախագիծ, որը հետագա տարիներին դառնալու էր նրա կյանքն ու առօրյան կազմող անբաժան բաղադրիչը։ «Արմենպրես»-ի հետ զրույցում Յակոբո Սանտինին պատմել է իր նախագծի մասին, որը վերաբերում է Հայոց ցեղասպանության հիշողության ու այդ հիշողության ոչնչացման հետևանքների ազդեցությանը հայկական ու թուրքական հասարակայնությունների ձևավորման վրա։ Հայաստանի հանդեպ անսահման սիրով լցված լուսանկարիչը կիսվել է մեր երկրում անցկացրած օրերից մնացած հիշողություններով ու տպավորություններով, պատմել նախագծի առաջացման պատմությունը և հետաքրքիր դրվագներ ներկայացրել այն իրականացնելու ընթացքից։

Ինչպես սկիզբ առավ նախագիծը

2012 թվականին Բեյրութում էի՝ իրականացնելու նախագիծ Մերձավոր Արևելքի քրիստոնեական փոքրամասնությունների աստիճանական անհետացման վերաբերյալ։ Հին հայկական թաղամասում էի՝ Բուրջ Համուդում, նայում էի մի շենքի, որի վրայի փամփուշտների հետքերը լուռ հիշեցումն էին 1975-1991 թվականների երկար ու արյունալի պատերազմի մասին, որն այս քաղաքը վերածել էր իսկական մարտադաշտի։ Ինձ պատմեցին, որ այդտեղի շենքերից մեկը մանկատուն է եղել, որը հիմնադրել է Մերձավոր Արևելքի նպաստամատույց կոմիտեն։ Դա ամերիկյան կազմակերպություն էր, որի նպատակն էր օգնել Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին (ու նաև դրանից հետո) Օսմանյան կայսրությունում երիտթուրքերի կողմից կազմակերպված ու իրականացված ցեղասպանության վերապրածներին։ Ինձ պատմեցին, որ իմ ժամանումից կարճ ժամանակ առաջ հենց այդ մանկատանը մահացել էր վերջինը կուրացած այն որբ երեխաներից, որ մահվան չվերջացող երթերի ժամանակ աչքի վարակ էին ստացել։ Եվ ես պատկերացրի այդ չարագործության հարյուրամյա վերապրածին, ով շուրջ մեկ դար ապրել էր՝ ի զորու չլինելով ջնջել այն սարսափելի տեսողական հիշողությունները, որոնք անմիջապես նախորդել էին կուրությանը։

Հենց այս տեսարանն էր, որ ինձ ստիպեց ավելի ու ավելի շատ կարդալ ու ուսումնասիրել Մեծ եղեռնի թեման։ Իսկ թեմային որոշակիորեն (ավելի քիչ) ծանոթ էի դպրոցից և (ավելի շատ) հորիցս։ Վերընթերցեցի Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան 40 օրը» վեպը, Իվ Տերնոնի, Բենի Մորիսի, Թաներ Աքչամի և շատ ուրիշ հետազոտողների գրքեր։

Ինձ համար տարօրինակ համընկնում կար 301 թվի հետ կապված․ հենց այդ թվականին էր Հայաստանն ընդունել քրիստոնեությունը՝ որպես պետական կրոն, և հենց այդ թվով էր սահմանվում Թուրքիայի քրեական օրենսգրքի այն հոդվածը, որ մինչ օրս ազատազրկում է սահմանում ցանկացածի համար, ով կվիրավորի թուրքական ինքնությունը, հոդված, որը հաճախ է օգտագործվել լռեցնելու նրանց, ովքեր փորձել են խոսել թուրքական պատմությունից ջնջված այս խորը թեմայի մասին, որն իր հետքը թողել է թուրքական ինքնության ձևավորման գործում։ Ու ես այդ պահին ինքս իմ մեջ հասկացա, որ կա պատրաստի վերնագիրն ու թեմատիկ ուղղվածությունն այն ամենի, ինչով ուզում եմ զբաղվել։ Եվ 2018 թվականի ամռանը ես դասախոսական դրամաշնորհի համար դիմեցի Ֆլորենցիայում գործող ամերիկյան SACI (Studio Arts College International) արվեստների քոլեջ, որտեղ այն ժամանակ դասավանդում էի։ Հենց այստեղից էլ ամեն բան սկսվեց։

Նախագծի կենտրոնում Հայաստանն ու Թուրքիան են

Նախագծի շրջանակում տարբեր տեղերում եղա։ Իհարկե, հիմնակետս միշտ էլ Երևանն էր։ Այն իր հերթին ասես յուրահատուկ հայելի լինի, որն արտացոլում է մեր օրերի Հայաստանի տարբեր ասպեկտները՝ անցյալից մինչև ներկա:

Նախագիծը վերաբերում է Հայաստանին և Թուրքիային, դրա նպատակն է ցույց տալ, թե ինչպես են ցեղասպանության հիշողությունն ու այդ հիշողության ոչնչացումը վճռականորեն ազդել երկու երկրների ինքնության ձևավորման վրա։ Նպատակներից մեկն էր ուսումնասիրել Հայաստանի և նրա  նկատմամբ թշնամական տրամադրված հարևաններ Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև սահմանները՝ որքան էլ որ դրանք անհասանելի էին թվում։ Առաջին ուղղությունների շարքում էին Գյումրին և թուրքական տարածքում դրա «երկվորյակը» համարվող Կարսը, ինչպես նաև Անին՝ Բագրատունիների հնագույն մայրաքաղաքը, որը դատապարտված է աքսորված մնալ հողում, որը մերժում է դրա հայկական ծագումը (ուշագրավ է, որ ի հեճուկս պատմական ու ճարտարապետական ապացույցների՝ Անիում և ոչ մի գրություն մեզ չէր հիշեցնում, որ երբեմնի այդ հզոր քաղաքը մի ժամանակ Հայոց թագավորության մայրաքաղաքն է եղել)։ Ես փորձեցի դիտարկել սահմանը՝ հակառակ տեսանկյուններից՝ նախագծի վերջնական տարբերակում իրար կապելով մասնատված պատկերները։ Գյումրին՝ նախկին Ալեքսանդրապոլը, հայտնի է որպես որբերի քաղաք։ Իտալիայի պատվո հյուպատոս Անտոնիո Մոնտալտոյի օգնությամբ ես այցելեցի «Կազաչի պոստ» զորակայան, որը ժամանակին ընդունման կենտրոն ու մանկատուն էր այն երեխաների համար, ովքեր կարողացել էին ողջ մնալ մահվան երթերում ու փրկվել էին իսլամացումից։

ՔՈԱՖ-ի շնորհիվ մի քանի անգամ լուսանկարեցի Լոռիում, հասա Արագած և որոշեցի պատմել եզդիական համայնքի պատմությունը՝ որպես ապացույց, թե ինչպես են հետապնդման ենթարկված հայերը դաս քաղել ու արդեն իրենք են ապաստան տրամադրել Սիրիայում և Իրաքում ցեղասպանության ռիսկի տակ հայտնված փոքրամասնությանը։ Սյունիքում Ֆրանսիայի հայկական հիմնադրամի աջակցությամբ եղա Ադրբեջանի հետ անապահով ու փխրուն սահմանագծերում՝ վավերագրելով մի շարք սահմանային գյուղեր, խոսելով դրանց բնակիչների, ակտիվիստների, կամավորների, երիտասարդների ու տարեցների հետ։ Ի վերջո, ամեն ինչից առաջ՝ ես միշտ եղել եմ մարդկանց լուսանկարիչ։ Եվ չկա ոչինչ ավելի հետաքրքիր ու հարուստ, որքան մարդու դեմքն ուսումնասիրելն է։  

Ամեն անգամ, երբ ինչ-որ բան ինձ անհասկանալի է լինում, ես դիմում եմ դրա ծագումնաբանությանը։ Անգլերեն «face»(«դեմք») բառը գալիս է լատիներեն «facies» բառից, որի իմաստների շարքում պահպանվել է «գրքի էջ» իմաստը։ Հետաքրքիր է՝ դեմքը միևնույն ժամանակ այն էջն է, որի վրա գրվում է կյանքը, և ես երբեք չեմ մոռանա ղարաբաղյան առաջին պատերազմի կամավոր Սուրիկի դեմքը, ով Գորիսից մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա՝ Ադրբեջանի ներկայիս սահմանի տակ գտնվող կիրճում ստեղծել էր մի անսովոր դրախտ՝ շրջապատված բարձր լեռների պատերով։ Կենտրոնում փոքրիկ լճակ է՝ մոտակա գյուղի տղաների ու սահմանին ծառայող զինվորների համար։ Հայաստանն իսկապես անիրական գեղեցկության երկիր է և հույս է առաջարկում այնտեղ, որտեղ թվում է՝ այն ամենաշատն է պակասում։

2019 թվականին Արցախում էի։ Այնտեղ անցկացրած մի քանի օրն այնքան լի էր իրադարձություններով և բացահայտումներով՝ նաև ի շնորհիվ մեր ուղեկցորդ Էմմայի, ով հետո դարձավ մեր լավ ընկերը։ Ցավով եմ մտածում իմ տեսած ու լուսանկարահանած այն տարածքների մասին, որոնք ինձ համար հայկական են, սակայն այժմ կորուսյալ են։ Ավելի մեծ տխրությամբ մտածում եմ զոհերի մասին, նրանց, ովքեր հավատացին Եվրոպայի համերաշխությանը և դավաճանվեցին նրա կողմից, մտածում եմ այն փխրուն հրադադարի մասին, որը չի կարող մոլորեցնել նրանց, ովքեր որոշել են մնալ։ Ես վախենում եմ ապագայից։ Ես փորձեցի վերադառնալ այդ վայրեր, սակայն այդ ամենն ապարդյուն էր։

Չեմ մոռանում Տավուշը՝ Ադրբեջանի հետ ոլորապտույտ սահմաններով, ինչն այդ հատվածների բնակիչներին դարձնում է հրետակոծությունների, դիպուկահարների թիրախ։ Ես հիշում եմ ու անպայման վերադառնալու եմ Կոթի, Այգեհովիտ, որոնք լուսանկարել եմ աշնանային անպատկերելի գույներով։ Դեռ մտքումս է տխուր պատկերը տարրական դպրոցի, որի պատուհաններն աղյուսներով փակել էին՝ պաշտպանելու երեխաներին ու ուսուցիչներին ադրբեջանական կրակոցներից։

Նախագծի թուրքական մասի իրականացումը հեշտ չէր

Կորոնավիրուսի համավարակի պատճառով ես ստիպված էի հետաձգել իմ ճանապարհորդություններն ու աշխատել նկարները, տեքստերը խմբագրելու վրա։ Այդ քաոտիկ աշխատանքը դեռ ընթացքի մեջ է։ Հատկապես հեշտ չէր նախագծի թուրքական մասի իրականացումը։ Ինչպես կարող եք հստակորեն պատկերացնել, լուսանկարահանումը Թուրքիայում և մասնավորապես այն շրջաններում (Արևմտյան Հայաստանում կամ ինչպես ասում են՝ Անատոլիա), որտեղ տեղի էր ունեցել Ցեղասպանությունը, այն էլ այնպիսի նպատակով, ինչպիսին ունեի ես, հեշտ չէ։ Չես կարող քեզ հանգիստ ու հարմարավետ զգալ, երբ առնչվում ես մի հարցի, որի մեջբերումն անգամ այդ երկրում արգելված է և պատժվում է քրեական օրենսգրքի 301-րդ հոդվածով։ Հենց այդպես էլ ես անվանել եմ նախագիծս՝ «Հոդված 301» («Article 301»)։ Ու միևնույն ժամանակ անգամ Թուրքիայում, թուրքական Քուրդիստանում (?!-Ակունքի խմբ․), ինչպես նաև Ստամբուլում ես գտա մարդկանց՝ ոչ բոլորը հայկական ծագմամբ, ովքեր պատրաստակամ էին համագործակցել։

Ցուցադրություններ Իտալիայում

Նախագծից տարբեր դրվագներ արդեն 4 անգամ ցուցադրվել են Իտալիայում՝ Վենետիկում, Ֆլորենցիայում և Լոմբարդիայում։ Այն ներկայացվել է Վենետիկի համալսարանում, ես խոսել եմ դրա մասին (և ապագայում ևս խոսելու եմ) Ֆլորենցիայի համալսարանում դասախոսության ժամանակ։ Դասախոսությանը շատերն էին ներկա, և ես թեմայի մասին խոսելու ընթացքում հասկացա, որ այն նոր է կամ առնվազն շատերի համար մասամբ անհայտ։ Թեպետ շատերը գիտեին Ցեղասպանության մասին, նրանց զգալի մասը տեղյակ չէ ներկայիս Հայաստանի մասին՝ իրավիճակի ողջ բարդությամբ։ Ես մեծ հետաքրքրություն նկատեցի երկրի ներկայիս մշակույթի ու ճակատագրի, եվրոպական էկումենայի հետ կապերի հանդեպ։ Ես կուզեի, որ նման հետաքրքրությունը նաև արտացոլվի տարբերվող, ավելի քիչ ցինիկ քաղաքական վերաբերմունքում։

Բարդ է պատասխանել հարցին, թե երբ վերջնական կամփոփեմ նախագիծը։ Ես ինքս ինձ համար վերջնաժամկետ եմ սահմանել 2023 թվականը։ Դեռ առնվազն պետք է 2 անգամ այցելեմ Թուրքիա՝ 2023 թվականի գարնանն ու ամռանը, հուսով եմ՝ ևս մեկ անգամ Հայաստան․ այստեղ ամեն պարագայում ու անկախ այս նախագծից վերադառնալու եմ։ Այս երկիրը դարձել է իմ մի մասը։ Եվ ես ինձ դրա մասն  եմ համարում։ Երբ իմանում եմ, որ այն նոր խնդրի մեջ է հայտնվել, առաջին միտքս այդտեղ լինելն է։  

Հայաստանի ու Արցախի անջնջելի հիշողությունները

Ես Հայաստանում եղել եմ վեց անգամ, ընդ որում՝ նախավերջին այցելությանս ժամանակ այստեղ մնացի մեկ ամիս։ Հայաստանը հնագույն երկիր է և ունի շատ բարձր մշակույթի պատմություն, խորը արմատներ, իսկ այստեղի մարդիկ դարեր ի վեր ունեն այնպիսի մեծ դիմադրողականություն աշխարհագրական, քաղաքական ու ռազմավարական խոչընդոտների հանդեպ, որպիսին շատ դժվար կլինի գտնել մեկ այլ վայրում։ Այս մարդիկ ամեն օր ստիպված են գործ ունենալ իրական երկընտրանքների հետ, որոնք կարող են անմիջական հետևանքներ ունենալ։ Ինձ ամենաշատը տպավորել է, անկախ ամեն ինչից, հույս ունենալու կարողությունը, չդադարող աշխատասիրությունը, կարողությունը՝ մի կողմ թողնել տրտնջալու մարդկային հակումը՝ մի նոր բան կառուցելու համար։ Այստեղ այնքան բացառիկ գեղեցկություն կա, որը դժվար է հանդիպել մեկ այլ վայրում։ Այստեղ ես ընկալեցի կապը գեղեցկության ու փխրունության միջև։ Երբեմն մտաբերում եմ մեծն իտալացի արվեստի պատմաբան Չեզարե Բրանդիի  խոսքերը հայկական եկեղեցիների մասին, որոնց անվանել էր «բյուրեղյա եկեղեցիներ»։ Այս փոխաբերությունը լավագույնս համապատասխանում է այս երկրին։

Ես անմոռանալի պահեր եմ ապրել։ Հիշում եմ Արցախում անցկացրածս օրերից մեկը. սահմանից ոչ հեռու ճանապարհով երկար գնալուց հետո կանգնեցինք մի փոքր գյուղի մոտ (կարծում եմ՝ Նոր Մարաղան էր) և օրվա մեծ մասն անցկացրինք ճանապարհին մոտ մի փոքր խանութում մի քանի կանանց հետ․ ես հիացմունքով լսում էի, թե ինչպես էր նրանցից մեկը երգում ինձ համար, ընդունեցի նրանցից մյուսի՝ Սվետլանայի ճաշելու հրավերը և լսեցի նրա պատմությունը՝ թթի ջեմից սևացած մատներով ու այդ տարածաշրջանի գինուց մուգ կարմիր դարձած շուրթերով։ Հիշում եմ Սուրիկ պապիկին՝ Գորիսից դուրս գտնվող իր կախարդական կիրճում, Ֆրանսիայի հայկական հիմնադրամի կամավոր Արամին, Արագածին նայող եզդիական գյուղից Միշային ու բեղերի տակից երևացող նրա ժպիտը։ Ամեն ինչից վեր հիշում եմ Երևանի Զինվորի տունը, տնօրենին, վիրաբույժին ու նրա սևեռուն հայացքը, նրա խոսքերը, նրա պացիենտներին՝ շատ երիտասարդ տղաների, ովքեր 2020 թվականի հակամարտությունից վերադառնում էին հաճախ շատ լուրջ վնասվածքներով։ Դեռ հիշում եմ 19-ամյա Լեոնին, ով մեծ սեր ուներ գրելու ու քանդակագործության հանդեպ։  Նա այդտեղ էր եկել «բեկորներով լի» մարմնով։ Մեր հանդիպումից օրեր անց պետք է դուրս գար կլինիկայից։

Ես հիշում եմ Աննային՝ երիտասարդ բժշկի այրուն, ով պատերազմ էր գնացել որպես կամավորական, հիշում եմ նրա սերն ու քնքշությունը երկու փոքր երեխաների հանդեպ, ինչպես նաև նրա իրական ազնվական կարողությունը՝ չտարածելու իր մեծ ցավը երեխաների վրա․․․ Ես չեմ մոռանա նրան։ Ես ոչ մի բան չեմ մոռանա։ Ես չեմ մոռանա ոչ մեկին։ Երևի հենց դրա համար էլ ես լուսանկարիչ եմ։

Արաքս Կասյան

https://armenpress.am/arm/news/1096875.html

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *