Արցախ` հայկական ինքնութեան պաշտպանութեան միջնաբերդ. Մելիքներէն նամակներ եւ դիմում ռուսական իշխանութիւններուն` արցախցիներու իրաւունքներու վերահաստատման խնդրանքով

Մեհտի Ղուլի` Ղարաբաղի խան

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Մեհտի Ղուլի խան

Ղարաբաղի Իպրահիմ Խալիլ խանի սպանութեան հարցով մելիք Ջումշուդ նամակ գրեց զօրավար Նեսվետաեւի, ուր կ՛ըսէր.

«Իպրահիմ խանը ճանապարհէն դուրս եկաւ եւ մեծի կայսերական ծառայութիւնը խափանեց, պարսկական զօրքը բերաւ մօտեցուց, որ ինքն ալ երթայ անոնց միանայ: Խանը իր բերդէն դուրս ելաւ: Գիշերը խառնակութիւն եղած ժամանակ խանը սպաննուեցաւ: Այժմ պարսիկ ղզըլպաշ զօրքը Ղարաբաղի մէջ է: Շահզատան (Աբաս Միրզա) մեծ զօրքով կու գայ, եւ մեզի ռուսական զօրք չի հասնիր»:

Մելիք Ջումշուդ ռուսական բանակին իր մատուցած ծառայութիւններուն համար պոլկովնիկի աստիճան ստացաւ:

Շուշիի ռուսական զօրքի հրամանատար փոխ գնդապետ Դմիտրի Լիսանեւիչ որեւէ հիմնաւորում չտուաւ Իպրահիմ Խալիլ խանի սպանութեան հարցով: Այդ պատճառով ալ ան ծառայութեան այլ վայր տեղափոխուեցաւ: Հետագային, 1810-ին ան կարեւոր դերակատարութիւն ունեցաւ Իմերեթիոյ նուաճման մէջ, Ախալքալաքի գրաւման հերոսը հռչակուեցաւ եւ զօրավարի աստիճանին բարձրացաւ: Կովկասեան լեռնականներու դէմ կռիւներուն ժամանակ ան ծանրօրէն վիրաւորուեցաւ եւ սպաննուեցաւ 1825-ին: Կինը` Եկատերինա Սեմիոնովնա Իվանովա հայուհի էր:

***

Վարանդայի մելիք Ջումշուդ, Ջրաբերդի մելիք Հաթամ, Գիւլիստանի մելիք Աբով եւ մելիք Բաղիր, Խաչենի մելիք Ալլահվերդի եւ Դիզակի մելիք Ղահրաման 1806-ին, Իպրահիմ Խալիլ խանի սպանութեան օրերուն նամակ գրեցին Մինաս աղա Լազարեանին եւ ուղարկեցին Պետերբուրգ:

«Դուք կ՛ըսէք, թէ կ՛ափսոսաք եւ միանգամայն կը զարմանաք, որ մեր անունները եւ մեր մատուցած ծառայութիւնները ոչ մէկ տեղ կը յիշատակուին, եւ թէ մեր աշխատութիւնները ի զուր կը կորչին: Այդ հարցին մենք կը պատասխանենք, եւ ահա ճիշդ ատոր մէջն է մեր ցաւն ու դժբախտութիւնը: Որովհետեւ մենք մեր արեան վերջին կաթիլը չենք խնայած մեր անձը ռուսաց հայրենիքի համար եւ միշտ աշխատած ենք, որ մեր ամենահաւատարիմ հպատակութեան զգացումները հասնէին մինչեւ նորին կայսերական մեծութեան ամենաողորմած գահը: Բայց ի՜նչ օգուտ, որ այդ բոլորը կը մնայ ծածկուած վարագոյրի տակ»:

Սօս Մարտունիի շրջանին մէջ, Լուսաւորչի լերան արեւմտեան լանջին, Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եւ Սուրբ Գէորգ եկեղեցիներով. մօտը` Ամարասի վանքը:

Մելիքները կը խնդրէին: Ա) Թոյլ տրուի իրենց զանազան երկիրներու մէջ ցրուած ժողովուրդը հաւաքել Ղարաբաղի մէջ, իրենց` մելիքներու կառավարութեան ներքեւ: Բ) Ղարաբաղի խանական իշխանութիւնը վերցնել, եւ խանի փոխարէն ռուս աստիճանաւոր մը նշանակել: Հայոց ժողովուրդը բաժնուած ըլլայ թուրքերէն եւ Ղարաբաղի լեռնային մասը ինքնավար կարգավիճակով դնել Ռուսաստանի գերիշխանութեան տակ: Գ) Մելիքներուն տրուի, ինչպէս սկիզբէն խոստացուած էր անոնց, նոյնպիսի ամենաողորմած արտօնութիւններ, ինչպիսին կը վայելեն Նոր Նախիջեւանի հայերը. այսինքն անոնց օրէնքները եւ դատարանները հիմնուած ըլլան իրենց վաղեմի սովորութիւններուն եւ աւանդութիւններուն վրայ, եւ երկրի կառավարման մէջ լայն կիրառութիւն ստանայ հայոց լեզուն:

Մելիքները կը խոստանային, որ եթէ իրենց այսպիսի արտօնութիւններ տրուին, կրնան կազմել աւելի կանոնաւոր զօրքեր, օգնելու համար ռուսերուն: Իբրեւ հպատակութեան նշան, մելիքները պարտաւորութիւն կը ստանձնէին ցարին տուրք վճարել ամէն տարի չորս հազար չետվերտ ցորեն եւ չորս հազար ոսկի դրամ: Կը նախատեսուէր, բնակչութեան աճին զուգահեռ, շատցնել տուրքերուն քանակը:

Մելիքները կ՛եզրափակէին ըսելով. «Եթէ մեզի տրուած ըլլայ այսպիսի արտօնութիւն, այն ժամանակ կը տեսնէք թէ ինչի ընդունակ ենք»:

Լազարեան տոհմի ներկայացուցիչները կը գտնէին, որ հայկական պետականութիւնը հնարաւոր էր վերականգնել, եթէ կարելի ըլլար փրկել կենսունակ մնացած Արցախի մելիքական կարգը:

***

Իպրահիմ Խալիլ խանի սպանութենէն ետք, Կովկասի ռուսական զօրքերու հրամանատար կոմս Իվան Վասիլեւիչ Գուդովիչ խանի որդիներէն Մեհտի Ղուլի Ջաւանշիրը 13 սեպտեմբեր 1806-ին Ղարաբաղի խան հռչակեց:

Մեհտի Ղուլի խան ծնած էր 1763-ին, Շուշի: Մայրը` Խուրշիտ Պեկում Գանձակի Շահվերտի խանին դուստրն էր: Մեհտի Ղուլի ունէր երկու քոյր` Թուպի Պեկում եւ Սղապէյիմ Աղա (որ բանաստեղծուհի էր եւ Թեհրան տարուած ու Ֆաթհ Ալի շահին կնութեան տրուած էր): Մեհտի Ղուլի իր քիթին կէսը կորսնցուցած էր Ղաջարներուն դէմ կռիւի մը ընթացքին:

Մեհտի Ղուլի խան 11 նոյեմբեր 1806-ին Թիֆլիսի մէջ կոմս Գուդովիչի ներկայութեան Ալեքսանդր Ա. կայսրին հաւատարմութեան երդում տուաւ:

Արտաքին գործոց նախարար Անդրէաս Էպերհարտ ֆոն Պուտպէրկի կարգադրութեամբ, Մեհտի Ղուլի խան 7 յունուար 1807-ին Գուդովիչէն արքայական պատուանշան ստացաւ:

***

Մելիք Ջումշուդ Մելիք Շահնազարեան 2 դեկտեմբեր 1906-ին առանձին նամակ գրեց Մինաս աղա Լազարեանին:

«Թէեւ ասկէ առաջ քանի մը անգամ պատասխանած եմ ձեր նամակներուն, բայց որովհետեւ չեմ գիտեր թէ արդեօք անոնք կը հասնի՞ն ձեր ձեռքը, այդ պատճառով հարկաւոր կը նկատեմ նորէն պատասխանել ձեր բոլոր հարցերուն:

Նախ, դուք դժգոհ էք, որ ինչո՞ւ մեր (մելիքներուն) անունները չեն յիշուիր վրաց ազնուականներու անուններու շարքին, որոնք նշանաւոր գտնուած են զանազան կռիւներու մէջ:

Այս մասին թէեւ ես վշտացած եմ, բայց դարձեալ կ՛ըսեմ, որ մենք` Խամսայի մելիքներս, աւելի, քան վրաց իշխանները գերազանցած ենք պատերազմներու մէջ եւ արժանի պէտք է ըլլանք աւելի բարձր պարգեւներու եւ շնորհներու, բայց հանգուցեալ իշխան Ցիցիանովի սրտին մէջ արմատացած ատելութիւնը դէպի հայոց ժողովուրդը թոյլ չէր տար անոր տեղեկութիւն հասցնել ամենաողորմած թագաւորին մեր կատարած ամենադժուարին ծառայութիւնները, եւ այն քաջութիւնները, որ մենք ցոյց տուինք Գանձակի գրաւման ժամանակ, այլեւ Շիրվանի ու Երեւանի արշաւանքներու ընթացքին: Ցիցիանով տեսնելով զիս իմ գեղեցիկ կերպով կազմակերպած զօրքերուն հետ, որ կը ծառայէ ռուսաց կառավարութեան առանց որեւէ շահի, ձրի, առանց ռոճիկ ստանալու, խոստացաւ աղերսամատոյց ըլլալ ինծի համար կայսրէն դրօշակ բերել տալու:

Իշխան Ցիցիանովի մահէն ետք ես գտնուեցայ Թիֆլիս եւ տեղեակ ըլլալով պարսիկներու բոլոր չար դիտաւորութիւններուն, եւ որպէսզի կարելի ըլլայ Ռուսաստանի տիրապետութիւնը հաստատել Ղարաբաղի նոր գրաւուած երկրին վրայ, գրաւոր կերպով բացատրեցի իմ խորհրդածութիւններս զօրավար Նեսվետաեւին, իսկ ես ինքս անձամբ գացի Շուշի բերդը եւ միացայ ռուսական զօրքերուն:

Քիրսաւան Շուշիի շրջանին մէջ, Փոքր Քիրս լերան ստորոտը, դէպի արեւելք Մեծ Քիրսն է:

Երբ որ պարսիկները լսեցին իշխան Ցիցիանովի մահուան լուրը, իսկոյն Պապա խանի (Ֆաթհ Ալի շահի) որդի Աբաս Միրզայի առաջնորդութեամբ, անոնց բազմաթիւ զօրքերը թափեցան Ղարաբաղի վրայ, եւ միանալով տեղացի թաթարներուն, կ՛ուզէին կոտորել ռուսական ամբողջ զօրքը եւ այն բոլոր հայերը, որոնք կը գտնուէին (Շուշիի) բերդին մէջ: Այդ միտքին հետ համաձայն էր եւ Շուշիի տիրապետող Իպրահիմ խանը եւ այդ պատճառով ալ ստացաւ իր արժանի պատիժը:

Միեւնոյն ժամանակ զօրավար Նեսվետաեւին հաճելի թուեցան իմ գրաւոր առաջադրութիւնները, եւ ան իմ խորհուրդով Տրոիցկի գունդը ուղարկեց Ղարաբաղ, իբրեւ օգնութիւն հոն գտնուող ռուսական զօրքերուն: Յիշեալ զօրագունդը, Գանձակէն անցնելու միջոցին իր հետ առաւ պոլկովնիկ Կարեագինը անոր զօրքերուն հետ, եւ շտապեց մեզի օգնութիւն հասցնելու: Բայց դեռ ճանապարհի վրայ գտնուած ժամանակ, անոնք ինծի գրեցին, որ իմ ձիաւորներու խումբով դուրս գամ անոնց առջեւ: Իմ զօրքերէն բաւականաչափ թիւով ձգելով (Շուշիի) պահպանութեան համար, ես առի իմ ձիաւորներուն մէկ մասը եւ գացի միացայ անոնց, իսկ երեք օր ետք մենք բոլորս միասին կը կռուէինք, եւ Ամենաբարձրեալի օգնութեամբ կատարելապէս յաղթեցինք մեր թշնամիներուն (պարսիկներուն) եւ զանոնք հալածեցինք այնպիսի արագութեամբ, որ (Աբաս Միրզայի) քսան հազարնոց հեծելազօրքը սարսափելի երկիւղով անցաւ Երասխի միւս կողմը:

Զօրավար Նեբոլսին եւ պոլկովնիկ Կարեագին տեսան զիս կռուելու ժամանակ, տեսան իմ եւ իմ զօրքերու քաջութիւնները, վերջապէս տեսան իմ հաւատարմութիւնը, – որովհետեւ հացի պակասութեան ժամանակ ես մատակարարեցի պաշար ռուսական զօրքերուն եւ անոնց ցոյց տուի բազմաթիւ ծառայութիւններ, – այդ բոլորը խիստ հաճելի թուեցան անոնց, եւ այդ պատճառով, հաղորդելով իմ մատուցած ծառայութիւններու մասին, անոնք խնդրեցին զօրավար Նեսվետաեւէն, որ ան տեղեկութիւն հասցնէ մեր ամենաողորմած թագաւորին: Բայց դժբախտաբար ինծի անյայտ պատճառներով ան չներկայացուց:

Իսկ երբ ես հոս (Թիֆլիս) եկայ, այն ժամանակ խնդիր մատուցանեցի նորին պայծառափայլութիւն կոմս Գուդովիչի, որ, յոյս ունիմ, այն սիրոյ համար, որ ունի ձեզի հանդէպ եւ դէպի մեր ժողովուրդը, կը վարձատրէ զիս այն ամէն բանի համար, ինչ որ ես մինչեւ այսօր կատարած եմ, ի հարկէ, ես զրկուած չեմ ըլլար այդ պարագային Ամենաբարձրեալի օգնութենէն եւ ձեր ողորմածութենէն:

Երկրորդ, դուք կը գրէք, թէ ինչո՞ւ կանոնաւոր զօրագունդեր չենք կազմակերպեր: Դուք հաւատացէք, որ մենք դիւրութեամբ կրնայինք ատիկա ընել, եւ առանց ուրիշի օգնութեան, եթէ մենք այժմ տէր ըլլայինք մեր առաջուայ հարստութեան եւ ժողովուրդին, որ սովի եւ ժանտախտի պատճառով ցրուեցաւ դէպի Շիրվան եւ Վրաստան: Իմ հայրը (մելիք Շահնազար) եւ մեր նախնիք միշտ իրենց մօտ կը պահէին այնպիսի զօրագունդեր, որոնց կազմակերպելը ինձմէ կը պահանջէք: Բայց այն ժամանակ անոնք կը տիրէին ամբողջ Ղարաբաղի վրայ, եւ բոլոր հայերը ու թուրքերը անոնց հպատակներն էին: Ուրեմն, եթէ դուք կը ցանկաք, որ հայոց ժողովուրդը ազատէր բարբարոսներու բռնակալութենէն, եթէ կը ցանկաք, որ բոլորը կրկին վերադառնային իրենց հայրենիքը, պահպանեն կանոնաւոր զօրագունդեր եւ լաւ ծառայութիւններ մատուցեն մեր ամենաողորմած թագաւորին, պէտք է որ դուք միջնորդէք:

Ա) Հրամայուի մեր ցրուած ամբողջ ժողովուրդը, որ կը գտնուի Շիրվանի եւ Վրաստանի մէջ, կրկին վերադառնան իրենց հայրենիքը` Ղարաբաղ:

Բ) Անոնք ազատ ըլլան բոլոր տուրքերէն երեք տարի:

Գ) Մեր հայերը չըլլան թուրքի իշխանութեան տակ, որովհետեւ անոնք չեն կրնար միշտ հաւատարիմ մնալ մեր քրիստոսապսակ թագաւորի կառավարութեան, այլ ընդհակառակը, կ՛աշխատին օրըստօրէ ուժաթափ ընել հայոց ժողովուրդը, որպէսզի դիւրութեամբ կարենան կատարել իրենց չար դիտաւորութիւնները:

Դ) Մեզի համար գումար նշանակեն, որպէսզի մենք կարենանք պատրաստել պէտք եղած զէնքերը այն զօրագունդերուն համար, որ պէտք է կազմակերպել, որպէսզի միշտ առանց որեւէ պակասութեան պատրաստ ըլլան պատերազմի երթալու ռուսական զօրքերուն հետ»:

***

Կոմս Իվան Գուդովիչ, որ Ցիցիանովի սպանութենէն ետք Վրաստանի եւ Կովկասի կառավարչապետ դարձած էր, սկսաւ իր սեփական քաղաքականութիւնը զարգացնել, որ ընդհանուր առմամբ ժխտումն էր Ցիցիանովի քաղաքականութեան: Մինչ Ցիցիանով կ՛աշխատէր որքան կարելի է արագ ռուսացնել նուաճուած երկրամասերը, ընդհակառակը Գուդովիչ աշխատեցաւ զօրացնել տեղացի իշխողները:

Գուդովիչ տաղստանցի խաներուն կայսերական բարձր ընծաներ բերել տուաւ եւ անոնց զօրավարի աստիճան շնորհեց, իսկ Ղարաբաղի Մեհտի Ղուլի խանին լայն իրաւասութիւններ տուաւ:

Aztagdaily.com

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *