Երգի մը պատմութիւնը. Հայաշունչ «Մո՛ւրճ կամ զնդան պիտի լինիս» ստեղծագործութեան մարգարէական պատգամը

ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ

Հայ երգարուեստին մէջ յաճախ կը հանդիպինք բանաստեղծական երգերու` քերթուածներու տաղանդաւոր բանաստեղծներու, որոնք ներշնչուած օրուան իրադարձութիւններէն, դէպքերէն կամ այդ իրողութիւններէն` ծնունդ առած հերոսական կեցուածքներ ունեցող անձնաւորութիւններու մասին գրած են ոտանաւորներ:

Սակայն այդ քերթուածները իրենց հզօրութեան, ազդու ու մանաւանդ բոլոր ժամանակներու մէջ այժմէական ըլլալուն համար տասնեակ տարիներ ետք երգիչ-մեկնաբաններու կողմէ հարկ զգացուած է երգի վերածել:

Այսպիսով, տուեալ բանաստեղծութեան առաւել եւս կեանք տրուած է երաժշտութեամբ ու մեկնաբանութեամբ եւ ներառուած` երգարուեստի բնագաւառին մէջ:

Վերոնշեալ բանաստեղծութիւններէն կը յամարուի հայոց անհուն վրդովմունքին եւ ցայտող զայրոյթին սրտայոյզ երգիչ, Վարպետ Աւետիք Իսահակեանի «Եղբայրութեան կամ թէ սիրոյ» մարգարէաշունչ ստեղծագործութիւնը, որուն ծնունդէն աւելի քան մէկ դար յետոյ` 2008-ին, ազգային եւ յեղափոխական երգերու սփիւռքահայ տաղանդաւոր մեկնաբան Գառնիկ Սարգիսեանի կողմէ պիտի վերամարմնաւորուէր երգի ձեւաչափով:

Այս աշխատութիւնը կը նպատակադրէ լուսարձակի տակ առնել «Եղբայրութեան կամ թէ սիրոյ» երգի պատմութիւնը իր բոլոր կողմերով: Նախ` ի՞նչ էր պատճառը Վարպետին, որ ծնունդ պիտի տար «Եղբայրութեան կամ թէ սիրոյ» բանաստեղծութեան: Ապա երգ ըլլալու շարժառիթը, եւ անշուշտ, բնականաբար,  Աւետիք Իսահակեանի, երաժշտութեան հեղինակին եւ Գառնիկ Սարգիսեանի մասին համառօտ տեղկութիւններ:

«Եղբայրութեան կամ թէ սիրոյ» բանաստեղծութեան իբրեւ խորագիր Գառնիկ Սարգիսեան իր երգացանկին մէջ ընտրած է «Ճշմարտութիւն» բառը, իսկ այլ տեղեր յաճախ աւելի ցայտուն է «Մուրճ կամ զնդան» կամ «Մո՛ւրճ կամ զնդա՛ն պիտի լինիս» տողը ամբողջութեամբ:

Նկատի առնելով Իսահակեանի այս բանաստեղծութեան տարողութիւնը եւ հաստատելով, որ քաղաքական ներազդակներու տակ ստեղծագործուած է եւ բացառապէս քաղաքական երանգ ունի, իսկ միւս կողմէ ալ իր գրական, մշակութային եւ երգարուեստի բնագաւառներուն հետ առնչակից ըլլալով` խիստ կարեւոր կը նկատենք, որ մեր ուսումնասիրական այս աշխատութիւնը իր ամբողջական վիճակին մէջ ներկայացնենք, այդ իսկ պատճառով ալ լուսարձակի տակ կ՛առնենք անոր առնչուած բոլոր բաղադրիչները առանձին-առանձին ու կարկինը լայն բանալով` կը վերլուծենք անոր խորքն ու հիմքերը ամենայն մանրամասնութեամբ:

Այստեղ նախ ուշադրութեան կը յանձնենք բանաստեղծութեան մէջ օգտագործուած զնդան բառը, որ յատկապէս երգի վերածուելէ ետք, կարգ մը երգիչներ կամ յօդուածագիրներ բառը աղաւաղելով` ԶՆՏԱՆ կ՛երգեն կամ կը գրեն: Զնտանը բառարանային իմաստով կը նշանակէ անձուկ` խաւար բանտ, իսկ փոխաբերական իմաստով` բռնութեան վայր, բռնութեան վրայ հիմնուած կեանք: Անշուշտ այս բառը կապ չունի մեր նիւթին հետ:

Բացատրենք հոն օգտագործուած զնդանը, թէ ի՛նչ նշանակութեամբ նկատի առնուած է:

Զնդան (անգլ.` Anvil, Արաբ.` Աս-սնտան), դարբինի հիմքային գործիք է, որուն վրայ ճկուն ձեւափոխուած ոճով մետաղները պաղ եւ ջերմային մշակման կ՛ենթարկեն: Սփիւռքի հայ արհեստաւորներու մօտ աւելի ճանչցուած է թրքերէն անուանումով` էօրս (Örs): Ան դարբինի հիմնական գործիքներէն մէկն է: Զնդանը կը ներկայանայ կոշտ ու հարթ մակերեսով մետաղեայ կոճղ, որուն վրայ այլ առարկայ մը կը հարուածեն: Քանի որ զնդանը բաւականին ծաւալուն գործիք է, ան սովորաբար անշարժ կը տեղադրուի եւ կը ձգուի փայտէ կոճղի վրայ:

Արդարեւ, Իսահակեանի իւրաքանչիւր բանաստեղծութիւն ինչպէս խոհափիլիսոփայական աշխարհ մըն է, այդպէս ալ «Եղբայրութեան կամ թէ սիրոյ» քերթուածը աշխարհ մըն է` կերտուած բանաստեղծական հանճարի բացառիկ ուժով:

Այստեղ համառօտ ներկայացնենք Աւետիք Իսահակեանի կենսագրութիւնը:

Բանաստեղծ եւ արձակագիր, Հայկական ԽՍՀ Գիտութիւններու ակադեմիայի ակադեմիկոս, ԽՍՀՄ պետական մրցանակի դափնեկիր Աւետիք Իսահակեանի ստեղծագործութիւնը  ժողովրդական իտէալներու եւ ձգտումներու բանաստեղծութիւն է` դրոշմուած ազգային աշխարհափիլիսոփայութեամբ, վարքով ու արժանապատուութեամբ:

Աւետիք Իսահակեան ծնած է 1875-ին, Ալեքսանդրապոլ: Ան ուսանած է Ս. Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանին մէջ:

1893-ին կ՛ընդունուի Գերմանիոյ Լայփցիկի համալսարանը, ուր ուսանած շրջանին աշխուժ մասնակցութիւն կը բերէ Եւրոպայի հայ ուսանողական շարժումներուն` մօտենալով յատկապէս «Դրօշակ»-ին եւ Դաշնակցութեան:

1895-ին կը վերադառնայ իր ծննդավայրը, ուր կ՛անդամագրուի ՀՅ Դաշնակցութեան եւ կ՛ընտրուի Ալեքսանդրապոլի ՀՅԴ կոմիտէի անդամ:

Հայ  ազգային-ազատագրական պայքարին մասնակցելու համար 1896-ին կը ձերբակալուի եւ մէկ տարիով կը բանտարկուի Երեւանի բանտին մէջ:

Հազիւ ազատ կ՛արձակուի բանտէն` 1897-ին Իսահակեան լոյս կ՛ընծայէ իր բանաստեղծութեանց առաջին հատորը` «Երգեր ու վէրքեր» անունով: Բայց ցարական իշխանութիւնը 1898-ին դարձեալ կը ձերբակալէ երիտասարդ ազգայնաշունչ բանաստեղծը` իբրեւ «ցարական միապետութեան դէմ պայքարող «ընդյատակեայ յեղափոխական կազմակերպութիւնների անդամ» եւ կ՛աքսորուի Օտեսա:

1900-ին աքսորավայրէն կրկին կը մեկնի Եւրոպա եւ կը հաստատուի Զուիցերիա, ուր զիւրիխի համալսարանին մէջ կը հետեւի գրականութեան եւ փիլիսոփայութեան պատմութեան դասընթացքներու:

1901 սեպտեմբերին կը վերադառնայ հայրենիք:

1902-ին կը հաստատուի Թիֆլիս, ուր մինչեւ 1906 թուականը կը ծաւալէ գրական ստեղծագործական եւ ազգային-հասարակական եռուն գործունէութիւն: Հայ ազգային-ազատագրական պայքարին նուիրուած իր ստեղծագործութեանց կողքին, Իսահակեան կարեւոր ներդրում կ՛ունենայ Յովհաննէս Թումանեանի կազմած «Վերնատուն» գրական-մշակութային շարժման բեղմնաւորման մէջ:

1908-ին, երրորդ անգամ ըլլալով, կը ձերբակալուի ցարական իշխանութեանց կողմէ, որոնք Դաշնակցութեան դէմ իրենց ձեռնարկած հալածանքի շրջագիծէն ներս, ատենի 158 հայ յառաջադէմ մտաւորականներու շարքին կը ձերբակալեն նաեւ Աւետիք Իսահակեանը եւ զինք եւս կը դատեն ու կը դատապարտեն «Դաշնակցութեան գործով»: Կը ստանայ բանտարկութեան վճիռ եւ կը նետուի Թիֆլիսի Մետեխի բանտը, ուր բանտակից ընկերներն էին Յովհաննէս Թումանեանը, Աւետիս Ահարոնեանը եւ մեր ժողովուրդի մտաւորական-յեղափոխական անուանի դէմքեր: Շուրջ վեց ամիս կը մնայ բանտի մէջ եւ շատերու նման ինք եւս փրկագինով ազատ կ՛արձակուի: Կովկասի մէջ մնալը անհնար էր եւ 1911-ին Իսահակեան իր կարգին կ՛անցնի Կոստանդնուպոլիս:

Օսմանեան սահմանադրական շարժման տարիներուն Աւետիք Իսահակեան առաջին իսկ օրէն երբեք չի հաւատար Երիտասարդ թուրքերու շռայլած խոստումներուն` Արեւմտեան Հայաստանի բարեկարգումներուն վերաբերեալ: Կը զգայ հայ ժողովուրդին եւ Հայաստանին սպառնացող համաթրքական վտանգը եւ կը լծուի քաղաքական եռուն աշխատանքի` կանխելու համար կայսերական Գերմանիոյ եւ Թուրքիոյ միջեւ պատերազմական դաշինքի կնքումը:

1912-1926 թուականներուն Իսահակեան կ՛ապրի Գերմանիոյ, Զուիցերիոյ եւ Իտալիոյ մէջ:

Հայ մեծ գրող, մտաւորական, մեծ հայրենասէր ու մեծ հայ Աւետիք Իսահակեանը, երկար տարիներ ապրելով Հայաստանէն հեռու, այդպէս ալ չդադրեցաւ մտածել հայերէն, հայերու ու հայրենիքի մասին:

Պերլինի մէջ շարք մը գերմանացի մտաւորականներու հետ կը մասնակցի Գերմանահայկական ընկերութեան ստեղծումին, միաժամանակ կը խմբագրէ ընկերութեան «Մեսրոպ» հանդէսը:

Ա. Աշխարհամարտը եւ հայ ժողովուրդին դէմ Թուրքիոյ պետականօրէն գործադրած ցեղասպանութիւնը կը հաստատեն Իսահակեանի ամենամռայլ կանխատեսումները երիտթուրքերու հայաջինջ քաղաքականութեան վերաբերեալ:

Մեծ եղեռնի ժամանակաշրջանը իր ամբողջ ահաւորութեամբ կ՛արտացոլայ Իսահակեանի այդ տարիներու գրականութեան մէջ: Հայ ժողովուրդի ողբերգական ճակատագիրն ու հերոսական ազատամարտը իրենց խռովայոյզ արձագանգը կը գտնեն Իսահակեանի «Ձիւնն է եկել ծածկել հիմա…», «Հայաստանին», «Ահա նորէն գարուն եկաւ» եւ այլ բանաստեղծութեանց մէջ:

Իսահակեան նաեւ հանդէս կու գայ հրապարակախօսական յօդուածներով, որոնց առանցքը կ՛ըլլան Հայկական հարցը, Հայաստանի վերամիաւորման խնդիրը եւ հայկական պետականութեան վերականգնումը: Այդ նիւթերով կը կազմուի իր «Յիշատակարան»-ը…

19-րդ դարավերջի եւ 20-րդ դարասկիզբի հայ քաղաքական կեանքի եւ Հայկական հարցի իւրայատուկ համապատկերը եղաւ «Հայրենիք» ամսագիրի էջերուն 1920-ականներուն լոյս տեսած Իսահակեանի «Ուստա Կարօ»-ն մեծածաւալ վէպը: Հայ արձակի լաւագոյն գործերէն է «Ուստա Կարօ» անաւարտ վէպը, որ հետագային (2006 թուական) լոյս տեսաւ. ան օսմանեան լուծէն Հայաստանի ազատագրումին ձօնուած երկ է, ուր հեղինակը ներկայացուցած է հայ մարդու հոգեբանութեան եւ բնաւորութեան ճշմարիտ ու ամբողջական պատկերը:

Աւետիք Իսահակեան իւրայատուկ մօտեցում կ՛ունենայ Հայաստանի պարտադրուած խորհրդային լուծին: Սկզբնապէս ուժգնօրէն կը դատապարտէ Հայաստանի անկախութեան կործանումը, բայց հետագային` 1926 թուականին, այցելելով Խորհրդային Հայաստան, վերատեսութեան կ՛ենթարկէ իր դիրքորոշումը: Երեւան գտնուած շրջանին կը հրատարակէ նոր բանաստեղծութիւններու եւ պատմուածքներու շարք մը` «Համբերութեան չիբուխը» (1928) եւ այլն: 1930-ին կը վերադառնայ արտասահման, ուր կը սկսի հրապարակ գալ Խորհրդային Հայաստանի ջատագովի դիրքերէն, իսկ 1936-ին վերջնականապէս կը վերադառնայ ու կը հաստատուի Երեւան:

Իսահակեան զերծ մնաց ստալինեան հալածանքներէն, ստեղծագործելու լայն հնարաւութիւններ ունեցաւ, իսկ 1946-ին ընտրուեցաւ Հայաստանի Գրողներու միութեան նախագահ եւ այդ պաշտօնին վրայ մնաց մինչեւ իր վախճանը` 17 հոկտեմբեր 1957-ին:

Աւետիք Իսահակեան քնարերգական իր մեծ տաղանդով դարձաւ հայոց անհուն խռովքին եւ ժայթքող ցասումին սրտայոյզ երգիչը եւ արժանացաւ հայ բանաստեղծներու Վարպետի տիտղոսին:

Խիստ կարեւոր է ընդգծել, որ Իսահակեան յանձնառու իր մասնակցութիւնը բերած է հայ ազգային-ազատագրական շարժման 19-րդ դարավերջի շղթայազերծումին` նախ Հայ Գուսան գրչանունով ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի էջերուն «Հայդուկի երգեր» բանաստեղծական շարքը ստեղծելով եւ ոգեւորելով պայքարի դաշտ նետուած հայ երիտասարդութիւնը, ապա եւ մանաւանդ` պատասխանատու դեր ստանձնելով իբրեւ ՀՅԴ Ալեքսանդրապոլի կոմիտէի անդամ, դէպի երկիր ֆետայի գործիչներու անցքը, զէնք եւ զինամթերքի տեղափոխութիւնը կազմակերպելու աշխատանքին մէջ:

«Եղբայրութեան կամ թէ սիրոյ» բանաստեղծութեան հիմնական պատճառը ի՞նչ էր, որ պիտի մղէր Աւետիք Իսահակեանը զայն ստեղծագործելու:

1905-1907 թուականներուն ռուսական առաջին յեղափոխութիւնը յատկանշական հետք ձգեց Իսահակեանի վրայ:

Այդ շրջանի անոր բանաստեղծութիւնները ուշադրութիւն գրաւեցին յատկապէս ընկերային հնչեղութեամբ. բանաստեղծի սիրտին ու երգին մէջ հեծեծող համաշխարհային զգացական վիշտը ձեռք կը բերէր նոր որակ ու բովանդակութիւն: Հոն ակնյայտ է անյոյս կարիքի ու զրկանքի մատնուած մարդու եւ մարդկութեան տառապանքը: Բանաստեղծի հոգեկանը առաջ կը մղէ աղքատի կողոպտուած հացն ու անիրաւուած քրտինքը: Կեղեքողի եւ կեղեքուողի իրավիճակը:

Յեղափոխութեան նախորդող տարիներուն եւ յատկապէս անոր վերելքի ընթացքին, արձանագրելով ալեկոծուող իրականութիւնը, Իսահակեանի գրիչը կեանք տուած է շարք մը խոհափիլիսոփայական բանաստեղծութիւններու. յեղափոխական-ազատագրական նիւթով 1905-1907 թուականներուն ստեղծագործած է «Արծուամանուկ», «Հին ամրոցը», «Լեռների հսկան» գործերը:

Այդ միջազգային խլրտումներուն դէմ յանդիման` յառաջդիմութեան եւ իրաւունքի ճամբուն մէջ կը գտնուին, սակայն հայ ժողովուրդէն անհատներ, եւ բարեբախտաբար անոնք աննշան բացառութիւն կը կազմեն` համեմատելով հայ յեղափոխական ուժեղ տարրին հետ. այդ մարդիկ կը մեղադրէին հայ յեղափոխականները եւ զանոնք պատճառ կը գտնէին հայոց տառապանքին:

Անոնք կը մոռնան, որ հայ յեղափոխութիւնը ստեղծողը հայ յեղափոխականները չէին, այլ` դարուն ոգին, ժամանակը, եւ ինչ որ ամենակարեւորն է` դէպքերը, այսինքն Արեւմտահայաստանի մէջ կատարուող վայրագ բարբարոսութիւնները եւ բռնակալութեան տարապայման ճնշումը` հայ ժողովուրդին վրայ, բան մը, որ հետագային պիտի վիճակուէր նաեւ կովկասահայութեան մէջ:

Իսահակեանը յեղափոխական պայքարի բանաստեղծութիւն կը բերէր մինչ այդ անյայտ բանաստեղծական չխամրող պատկերներ:

Յեղափոխական սկզբունքի մէջ անգամ Իսահակեանը կը մնայ որպէս մարգարէ եւ իր անսահման հոգիի խռովքն ու ոգիի ընդվզումը կ՛արտայայտէ մարգարէաշունչ հզօր բառերով:

Այսպիսի դառն, դաժան օրերու մէջ բանաստեղծ մարգարէն դէպի վեհն ու գեղեցիկը ձգտող իր ոգին ընծայ կը բերէ ժողովուրդի տառապանքին եւ կը հաւատայ, որ այդ ազնիւ գործին համար մաքառողը ժողովուրդը կը վարձատրէ օր մը:

Ինքը` Իսահակեանը, 1905-1907 թուականներուն մասնակցած է ցարիզմի դէմ ուղղուած գաղտնի խորհրդակցութիւններու եւ ենթարկուած,  ցարական գաղտնի ոստիկանութեան հետապնդման ու լրտեսման,  այսուամենայնիւ, ընկերային հակընդդէմ խաւերու պայքարը երբեմն անոր կը ներկայանար իբրեւ գոյամարտ, կենսաբանական գոյութեան կռիւ, ամէնուն կռիւը` ընդդէմ ամէնուն:

Յեղափոխական ու ազատասիրական նիւթերու հետ մէկտեղ Իսահակեանը յուզած է մարդոց ու ազգերու եղբայրութեան գաղափարը:

1905-ին, հակառակ բանաստեղծին քարոզած Կովկասի սուրբ եղբայրութեան, ցարական կառավարութիւնը Անդրկովկասի մէջ կը հրահրէ հայ-թաթարական (այժմ` ազերիներ-թուրքեր) ազգամիջեան ջարդեր` յեղափոխութեան աշխատաւորական դասակարգի (proletariat) վերելքը կասեցնելու եւ ազգային-ազատագրական պայքարը ջլատելու համար: Արիւնալի մղձաւանջի լուրը արագ կը տարածուի Ռուսիոյ եւ արտասահմանի մէջ: Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւն կուսակցութիւնը, որ ստեղծուած էր արեւմտահայութեան ինքնապաշտպանութեան համար, 20-րդ դարու սկիզբը պիտի ստանձնէր,  զուգահեռաբար արեւմտահայ դատին, արեւելահայութեան ինքնապաշտպանութիւնը եւս: ՀՅԴ-ը` իբրեւ ազգային ազատագրական պայքարին մէջ նշմարուող նոր, առողջ ու կենսունակ գաղափարական հոսանք, գերիշխող դարձաւ 1905-1906 թուականներուն հայ-թաթարական ընդհարումներու ժամանակահատուածին: Մամուլի մէջ կ՛երեւային լուրեր, որոնց պատճառով ֆրանսացի գրողներու խումբ մը, Անատոլ Ֆրանսի գլխաւորութեամբ, կը շտապէ Անդրկովկաս եւ Հայաստան` արիւնալի դէպքերու հանգամանքներուն ուղղակի տեղւոյն վրայ վերահասու ըլլալու համար: Նոյն օրերուն հրապարակագիր եւ թարգմանիչ Իսահակ Յարութիւնեան, նկարագրելով Երեւանի մէջ տեղի ունեցած ազգամիջեան ընդհարումները, այն միտքը կը յայտնէր, որ ազգերու պառակտման մեծապետական ճիգերը իրենց նպատակին չէին հասներ, եթէ ըլլային հասարակ ամբոխի մէջ տիրող խաւարն ու տգիտութիւնը եւ օգտագործելով գերմանացի Եոհան Վոլֆկանկ վոն Կէօթէի (Johann Wolfgang Goethe, 1749-1832) վերջին խօսքերը` կը բացագանչէ գերմաներէն.

«Mehr licht! – Լո՜յս, աւելի լոյս» (1):

Աւետիք Իսահակեանը, ուրիշներու նման, ամէն ջանք կը թափէր ազգասպան ընդհարումներուն առաջքը առնելու համար, ակնյայտ կը տեսնէր, թէ ի՛նչ գին ունէր մարդոց եւ ազգերու եղբայրութեան գաղափարը հասարակակարգի մը մէջ, ուր բոլորը կը յօշոտեն զիրար, ուր ընկերային ճնշումը կը հասցնէ ազգային աղէտի. ի՞նչ արժէք ունէր եղբայրութեան եւ սիրոյ քարոզը այն հասարակութեան մէջ, որ կ՛ապրէր «Մարդը մարդուն գայլ է» հին հռոմէական սկզբունքով:

Ստորեւ կը ներկայացնենք Իսահակեանի անվերնագիր «Եղբայրութեան կամ թէ սիրոյ» քերթուածին բնագիրը` 4 տուներէ բաղկացած: Վարպետը այս քերթուածը գրած է 1905-ին, Ալեքսանդրապոլի մէջ եւ առաջին անգամ լոյս ընծայուած է Թիֆլիս հրատարակուող «Մուրճ» պարբերականին մէջ:

Եղբայրութեան կամ թէ սիրոյ
Խօսքը ես ձեզ չեմ աւետում,
Պատգամները չարի, բարւոյ
Ձեր ոտների տակն եմ նետում:

Կեանքն է պայքա՛ր` գո՛ռ ու դաժա՛ն,
Ճզմի՛ր մարդուն եւ թռի՛ր վեր.
Իրաւունքը ուժն է միայն.
Վա՛յ յաղթուածին, հազա՛ր վայեր:
Տէր կամ ըստրուկ պիտի լինիս,
Ճշմարտութի՛ւն չը կայ ուրիշ:

Չես սպաննի, քեզ կը սպաննեն.
Դու սպաննի՛ր, քեզ չսպաննեն.
Լուծ կամ լծկան պիտի լինիս,
Ճշմարտութի՛ւն չը կայ ուրիշ:

Անիծուի՛ս, մարդ, որ յոյսդ է մարդ.
Բախտըդ կռուով կռի՛ր ինքդ:
Մո՛ւրճ կամ զնդա՛ն պիտի լինիս.
Ճշմարտութի՛ւն չը կայ ուրիշ (2)…

Իսահակեանի, քերթուածին մէջ ցայտուն կը դառնայ կռանն ու սալը տարբերակուած են` իբրեւ հակոտնեաներ, հասարակութեան հակադիր խաւեր` տիրապետող ուժը եւ հնազանդուող զանգուածը:

(Շար. 1)

(1).- «Տարազ» 1905, թիւ 6, էջ 83:
(2).- «Մուրճ», Գրական, հասարակական եւ քաղաքական ամսագիր, թիւ 11-12, տպարան «Հերմէս», Թիֆլիս, 1905, էջ 207:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *