Ծպտեալ հայերու քաղաքական ձգտումները- Ա․

Կարէն Խանլարեան

Վերջերս լայն շրջանառութիւն գտաւ մի ցաւալի տեղեկութիւն, համաձայն որի Հայաստանի անվտանգութեան մարմինները Թուրքիայի ՄԻԹ-ին են յանձնել «Քրտական աշխատաւորական կուսակցութեան» (PKK) անդամ երկու զինեալի։ Սոյն տեղեկութիւնը տարատեսակ հակազդեցութիւններ է առաջացրել հայ եւ օտար լայն հանրայնութեան մէջ։

Արեւմտեան Հայաստանում բազմահազար ծպտեալ հայերն արդեօք ի՞նչպէս են վերաբերւում այս տեղեկութեան հետ․․․ անշուշտ կը գայ օրը, երբ կ՝իմանանք այդ մասին․․․

Մինչ այդ, սակայն, չորս մասից բաղկացած սոյն գրառումը նուիրւում է յատկապէս Թուրքիայի կողմից բռնագրաւուած հայապատկան տարածքներում գոյատեւող ծպտեալ հայերի քաղաքական ձգտումների հիմնահարցին, որը կազմուել է երեք տասնամեակում հաւաքագրուած տուեալների հէնքի վրայ։

Նոյն ուղղութեամբ չափազանց արժէքաւոր դաշտային եւ տեղեկութաբանական հետազօտութիւններ են կատարել նաեւ պարոնայք՝ Հայկազուն Ալվրցեանը, Hamo Haroutioun Moskofian-ը, Melkonyan Ruben-ը, Տիրան Լոքմագյոզյանը եւ տիկնայք՝ Լուսինէ Սահակեանը, Մելինէ Անումեանը, Նայիրի Մկրտիչեանը եւ այլոք։

* * *

Ամենահամեստ հաշուարկներով այսօր Արեւմտեան Հայաստանի տարածքում ապրում է աւելի քան 700 հազար իսլամացած, ծպտեալ հայ` չհաշուած համշէնահայութեան եւ պոնտահայութեան բազմահազարանոց տոհմական խումբերը, որոնց քանակը կը գերազանցէ երկու միլիոնը։ Չափազանց բարդ է համապարփակ կերպով ամփոփել ծպտեալ հայերու քաղաքական, մտածողութեան եւ կողմնորոշումներու հոլովոյթը, անոնց հանդէպ ցուցաբերուած հալածանքը, խտրականութիւնը, անարդարութիւնը եւ, ի հարկէ, նրանց մաքառումները:

Թուրքիայի հանրապետութեան կեդրոնական իշխանութեան եւ ծպտեալ հայութեան միջեւ, թերեւս, առաջին խոշոր ընդհարումը կարելի է համարել 1926թ. Սղերդի եւ Ռադուանի հայ-եզտիական խառը բնակչութեան ընդվզումը, ընդ որում` 10,000 հայ եւ եզտի զինեալները պարտութեան մատնեցին Բաղեշի երեսուն հազարանոց պետական զօրքին:

Շէյխ Սայիտ փաշայի 1925թ. գլխաւորած զինուած ընդվզման հետքերով ընթացող 1930-1931թթ․ Արարատեան ապստամբութեան` երեք գլխաւոր ղեկավարներն էին Իպրահիմ Հըսգէ Թելի փաշան, Իհսան Նուրի փաշան եւ Զիլան բէյը (նոյն ինքը` Խնուսի Հարամիկ գիւղից, դաշնակցական գործիչ Արտաշէս Մուրատեանը)։ Արտաշէս Մուրատեանից բացի, սահմանափակ որոշ տեղեկութիւնների հիման վրայ, եւս գիտենք ՀՅԴ մարտական գործիչ՝ Վարդան Շահբազի (Մինաս Տօնիկեան) ակտիւ մասնակցութեան մասին։

Քեմալական իշխանութիւնների համոզմամբ, արարատեան շարժման մղիչ ուժն ու ոգեշնչողը հայութիւնն էր` իր վերապրող զանգուածներով։ Հետեւաբար, այս անգամ էլ իշխանութիւնները հարցի լուծման բանալին համարում էին հայութեան տեղահանումը, որը պէտք է իրականացուէր առաւելաբար կենցաղային անտանելի պայմանների ստեղծմամբ։ «Տիգրանակերտի քաղաքային խորհուրդը,- գրում է «Հայրենիք» ամսագիրը 1931թ.,- ընդունել է հետեւեալ որոշումները. հայերի հետ առեւտուր չանել, հայ գործաւորներ բացարձակապէս չգործածել, բռնի կերպով հայերից փողեր գանձել, նրանց գոյքն առգրաւել եւ այլն։

Պատմական մի վկայութեան համաձայն, 1929-30 թթ. միայն Խարբերդից, Տիգրանակերտից եւ Մարդինից տեղահանուել է շուրջ 30 հազար հայ։ Փրոֆ. Շաւարշ Թորիկեանն այս տեղահանութեան կապակցութեամբ մի իրաւական մանրամասնութիւն է հաղորդում, ըստ որի` բռնագաղթի ենթարկուած հայերի թրքական անցագրերում դրուել է «Թուրքիա վերադարձն արտօնուած չէ» գրութեամբ կնիք։ Աւելացնենք նաեւ, որ Թուրքիայից անվերադարձ հեռանալու պարտադրանքը չի վերաբերուել միայն 1929թ. բռնագաղթին։ «Դրօշակ»-ի ընթերցումներից պարզւում է, որ դեռեւս 1924թ. Սեբաստիայի առաջնորդ Սարգիս վարդապետը եպիսկոպոսական տիտղոս ստանալու նպատակով Էջմիածին մեկնելուց յետոյ զրկուել է Թուրքիա վերադառնալու իրաւունքից։

Քեմալի իշխանութեան վերջին տարիներին, Տերսիմի զազա-ալեւիական ապստամբութիւնների մէջ գործուն դեր է ունեցել Տերսիմի հայութիւնը։ «Հիմնուելով իրադրութեան ռազմական մանրամասն ուսումնասիրութիւնների վրայ,- գրում է հոլանտացի արեւելագէտ Մարթին Վան Պրոյնէսէնը,- տերսիմահայերը, որոնք վերապրել էին հայոց ջարդերը եւ ապրում էին Սիրիայում, քուրտ ազգայնականների հետ վերադարձան տարածաշրջան եւ տեղի ցեղախմբերին յաջողութեամբ հրահրեցին ապստամբութեան»: Տերսիմի ապստամբութեան կազմակերպման համատեքստում, կարելի է յիշատակել Տերսիմ նահանգի Չմշկածագի Ձոր գիւղի բնակիչ, ՀՅԴ մարտական գործիչ՝ Մովսէս (Ներսէս) Փոթողլեանի նահատակութեանը, որը տեղի ունեցաւ Տերսիմի շրջակայ քարայրներում, 1936թ.:

Իսմեթ Ինոնիուի գլխաւորած իշխանութիւնների յատուկ որոշմամբ, 1942թ. Նոյեմբերի 11-ին, էթնոկրօնական փոքրամասնութիւնների համար ճշտուեց «վարլըկ վերգիսի կանունու» կոչուող հարկային մի օրէնք (բառացիօրէն` «ունեւորութեան հարկ»): «Թուրք առեւտրականը,- գրում են հետազօտողները,- պէտք է վճարեր իր տարեկան եկամտի մօտ 5 տոկոսը, յոյնը` 150, հրէան` 179, իսկ հայը` 232 տոկոսը»։ Իրանական «Իրանէ մա» թերթը 1946թ. թողարկումներից մէկում շեշտում էր. «Թուրքիայում ապրող բոլոր փոքրամասնութիւնների մէջ ամէնից ծանր վիճակում են հայերը»։

Հարկային այս անհեթեթ օրէնքի դաժան գործադրմամբ, բռնի կրօնափոխութեան նոր ալիք առաջացաւ, որի մասին Արսլան Գոթան անունով խարբերդցի ծպտեալ հայը, 1981թ. Օգոստոսին, «Ճումհուրիեթ»-ի թղթակցին պատմում է, թէ ինչպէս իր ընտանիքից պահանջում էին վճարել հազար ոսկիանոց «ունեւորութեան տուրք»։ Իսկ նրա հայրը, որ չէր կարողացել ամբողջ ունեցուածքը ծախելով հանդերձ վճարել տուրքը, ստիպուած ընտանյոք իսլամ էր ընդունել։

Թուրքահայ գրող Մկրտիչ Մարկոսեանն իր գիւղագրական վէպերում նկարագրում է Տիգրանակերտի հայութեան կեանքը 1940-ականներին` եկեղեցական արարողութիւններ, հարսանեաց հանդէսներ եւ այլն։ Նա ասում է, որ. «Հայերը միայն արհեստաւոր էին, որովհետեւ անելու այլ գործ չէր մնացել: Նրանք կորցրել էին իրենց հողամասերը եւ պաշտօնեայ կամ զինուորական դառնալ էլ չէին կարող»:

Այսքանով կարելի է ասել, որ թուրքացման քաղաքականութիւնն ամենախոշոր չափերի է հասել Ինունիւի օրօք եւ պատճառ դարձել գաւառներում ծպտեալ հայերի` մի նոր խմբաքանակի ձեւաւորման։

Yerakouyn.com

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *