Հայ եւ հրեա լինել Թուրքիայում հեղաշրջումների եւ սոցիալական ճգնաժամերի ժամանակ

Մուզաֆֆեր Էրոլ

Օնդերջան Մութի

2022 թ. հուլիսի 15-ի առավոտյան Թուրքիայի հրեական համայնքը հայտարարեց, որ Ստամբուլի Հասքյոյի (Խասգյուղ-Ակունքի խմբ) հրեական գերեզմանատան որոշ տապանաքարեր ոչնչացվել են, և հարձակման մեջ մեղավոր ճանաչված հինգ երեխաներ են ձերբակալվել։ Իսկ ոչ հեռավոր անցյալում՝ երկու շաբաթ առաջ, Մարդինի Միդյաթ գավառում ավերվել է պատմական ասորական գերեզմանատունը։ Գերեզմանատանը գտնվող եկեղեցու պահպանման հիմնադրամի ղեկավարը դեպքից հետո ասել է. «Մեր հանգուցյալներին իրենց գերեզմաններում անգամ հանգիստ չեն թողնում» և պահանջել բացահայտել դեպքի մեղավորներին։ Հուլիսի 22-ի երեկոյան Սկյուտարում խուլիգանների խումբը դաժանաբար ծեծել է մի հայ երիտասարդի. եկեղեցին, որտեղ երիտասարդը մասնակցում էր կիրակնօրյա պատարագներին, խնդրել է, որ միջադեպը չընկալվի որպես ռասիստական ​​հարձակում։ Մեկ տարվա ընթացքում նույն թաղամասում գտնվող մեկ այլ հայկական եկեղեցու դռան խաչ է հանվել, իսկ Քադըքյոյի (Քաղկեդոն-Ակունքի խմբ) եկեղեցու դուռը՝ քանդվել։

2016 թ. հուլիսի 15-ից սկսած մի շարք «առանձին» միջադեպեր, որոնց մեղավորները չեն բացահայտվել կամ դեռ պետք է հետաքննվեն, քրիստոնեական և հրեական գերեզմանատների, պաշտամունքի վայրերի, դպրոցների և նույնիսկ անմիջական քաղաքացիների վրա հարձակումները կարո՞ղ են պատահական լինել: Լինի նախաձեռնություն թե հետևանք՝ ռազմական միջամտությունները միշտ էլ անգամ կյանքի իրավունքը արհամարհող արտակարգ դրություն և անապահովություն են, որոնք միշտ հանգեցրել է անապահով խմբերի նկատմամբ բռնության աճի: Հեղաշրջումներն ու ճգնաժամային շրջանները փոքրամասնության հիշողություններին նոր հարձակումներ ավելացրին և ստիպեցին նրանց էլ ավելի զգուշավոր շարունակել իրենց՝ առանց այն էլ մեկուսացած կյանքը: Սեպտեմբեր ասմվա հետ կապված՝ նախընտրեցինք դիտարկել սոցիալական հիշողությունը և միգրացիոն շարժումները, որպեսզի հասկանանք, թե ինչ փոփոխություններ են տեղի ունեցել փոքրամասնությունների կյանքում այս ժամանակաշրջաններում:

ԿԱՅԱԴԵՍ։ ԳԱՂԹԸ ՆԵՐԱՌՈՂ ՈՂՋ ՄՆԱԼՈՒ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆ

Կայադեսը լադինո բառ է, որը նշանակում է լռություն: Այս բառը ազգային ինքնության կերտման գործընթացի հետ մեկտեղ, դարձել է գոյատևման բազմակողմանի ռազմավարության անվանում, որը ներառում է քաղաքականությամբ չհետաքրքրվելը և ներգաղթը մտքում պահած ապրելը. մի շարք իրադարձություններից հետո, ինչպիսիք են «Քաղաքացի՛, թուրքերե՛ն խոսիր» քարոզարշավները, Թրակիայի ջարդերը, Ունեցվածքի հարկը և սեպտեմբերի 6-7-ի պոգրոմները, որոնցում բյուրեղացվում էին օրինական փոքրամասնություն լինելու և սահմանադրական թուրքականության պատճառով ստեղծված հակասությունները, հրեաները սկսեցին ապրել որպես պասիվ քաղաքացիներ որոշակի սահմաններում առանց ուշադրություն գրավելու՝ ուղղակի չպատասխանելով հակասեմիտական ​​հարձակումներին:

Կայադեսը կարող է կիրառվել նաև որպես արտագաղթի ռազմավարություն, որը գործում է հեղաշրջումների, քաղաքական և տնտեսական ճգնաժամերի ժամանակ: Արտագաղթի ուղին որոշողը ժամանակաշրջանի սոցիալ-քաղաքական կոնյուկտուրան և դասակարգային դիրքերն են։ Բնականաբար, Իսրայելը հրեաների համար ամենառացիոնալ ուղին է «Վերադարձ» կոչվող ներգաղթի ընդունման գործընթացների և հետներգաղթային ինտեգրման կարգավորումների առումով: Հեղաշրջման ժամանակաշրջանում Թուրքիայի հրեաների ապրած անկարգությունների արտացոլումը ներգաղթի շուրջ առաջին անգամ ի հայտ եկավ մայիսի 27-ի հեղաշրջումից հետո։ Հեղաշրջումը հիմնականում ցածր և միջին դասի հրեաներին արտահոսք ապահովեց Իսրայել, իսկ մարտի 12-ի հուշագրով սկսված և սեպտեմբերի 12-ի հեղաշրջմանը հանգեցրած գործընթացը երիտասարդ և կրթված բնակչությանն ու հարուստ հրեաներին ուղղորդեց դեպի Իսրայել, Եվրոպա և Ամերիկա: Հեղաշրջումից հետո հունվարի 24-ի որոշումներով սկսված նեոլիբերալիզմի շրջանը թեև նվազեցրեց ներգաղթը Թուրքիայից դեպի Իսրայել, իր հետ նաև բերեց փոքր թվով վերադարձողներ և մաքոքային միգրացիա Իսրայելից դեպի Թուրքիա:

ՍԵՊՏԵՄԲԵՐԻ 12-Ի ԱՆՈՐՈՇ ՀԻՇԱՏԱԿԸ. ՀԱՅԵՐԻ «ՄԵԿՆՈՒՄԸ»

1980-ի հեղաշրջումը ստեղծեց խզում, որը Թուրքիայում տարանջատեց սոցիալական կյանքը «առաջվա և հետոյի»: Հասարակական ընդդիմությանը դաժանորեն ճնշել փորձող պետական ​​իշխանության կողմից մարդկային կյանքի համատարած շրջափակումը, սերունդների ընթացքում տարբեր շերտերի վրա ստեղծված վախը և հանկարծակի դատարկված փողոցները սեպտեմբերի 12-ի ամենավառ հիշողություններն են։ Մինչ վախի և ահաբեկման քաղաքականությունը հասարակության մեծ մասին բանտարկեց լռության, տների կամ աքսորի մեջ, շատերը բանտարկվեցին հեղաշրջման հետևանքով: Սեպտեմբերի 12-ից հետո կալանավորվել է 650 հազար մարդ, 210 հազար դատական ​​գործերով դատապարտվել է 230 հազար մարդ, հեղաշրջման առաջին 3 տարիներին բանտերում մահացել է 299 մարդ։ Սեպտեմբերի 12-ը սոցիալական հիշողության մեջ փոխեց «կալանքի տակ» և «բանտ» բառերի իմաստը:

Միայն սոցիալական ընդդիմությունը չէր, որ անհետացավ։ Մի միջավայրում, որտեղ արտակարգ դրությունը և ռազմական դրությունը կարող են կասկածելի համարել ցանկացած անձի, իսկ անհատական ​​իրավունքները կասեցված են, թարմացվում են նաև զանգվածային և պետական ​​բռնության անցյալի փորձառության հիշողությունները: «Հայերի նկատմամբ մեկ առ մեկ բռնություն կամ ճնշում չի եղել, բայց ի վերջո նրանք ապրում են Թուրքիայում. նրանք կարծում էին, որ հեղաշրջումն իրենց վրա կանդրադառնա այնպես, ինչպես 1915-ը: Եկեղեցիներն ու դպրոցները քարկոծվեցին, փողոցում խուսափում էին հայերեն խոսել։ Մշակույթի հիշողության և սոցիոլոգիայի ուսումնասիրության հիմնադրամի կողմից «Հավաքական հիշողության ուսումնասիրություն. սեպտեմբերի 12» վերնագրով հետազոտության ժամանակ մի հայ զրուցակից սժդրա վերաբերյալ նշեց, որ «մեծամասնությունը տեղյակ չէր» արտագաղթից: Հեղաշրջումից հետո շատ ընտանիքներ սեփական միջոցներով գնացին արտերկիր, եթե հնարավորությունները բավարար չէին՝ փորձեցին ուղարկել երիտասարդներին ու «քաղաքականներին», ընտանիքներ բաժանվեցին։ Մեկ այլ հայ զրուցակից, ով նույնպես հեղաշրջումից հետո բանտում էր եղել, այս անհայտ գաղթը բացատրեց անցյալի տրավմաներով. «Թուրքիայի հայերը մշտապես ապրում են նման անհանգստություն, և իրավամբ են ապրում այդ անհանգստությունը, քանի որ նրանց միշտ անհանգստացրել են՝ Ունեցվածքի հարկ, սեպտեմբերի 6-7, 1964 թ. Կիպրոսի ճգնաժամ»:

Սեպտեմբերի 12-ը Թուրքիայի ձախական հիշողության մեջ հիշվում է որպես բռնությունների շարունակական շղթայի օղակ: Ոչ միայն հայ զրուցակիցները, այլև ձախ շարժումների շրջանակներում կազմակերպված բազմաթիվ այլ հարցազրույցներ սեպտեմբերի 12-ը և դրա հետևանքները մեզ հիշեցրին 1915-ը: Այն քաղաքներում, որտեղ հայերն ապրել են մինչև սեպտեմբերի 12-ը, օրինակ՝ Դիարբեքիրում, Մուշում և Մարդինում, հեղաշրջման տեղական հիշողությունը ներառում է դատարկվող հայկական թաղամասերն ու փողոցները։ «Երբ երեխա էինք, գնում էինք հարուստ թաղամասեր՝ պղինձ հավաքելու։ Հավաքած մալուխները հայկական թաղամասում վառում էինք, գնդակներ դարձնում ու վաճառում։ Այդ հայկական թաղամասի լուռ վիճակը դեռ աչքիս առաջ է»։ Դիարբեքիրում ծնված և մեծացած զրուցակիցը այսպես է հիշում հեղաշրջումից հետո տեղի ունեցած այս լուռ գաղթը։ Ոչ միայն Դիարբեքիրում, այլեւ Յոզղատի շուկայի վերջին հայկական խանութը, Ջիզրեի վերջին հայկական փողոցը միշտ փոխանցում են հեղաշրջման հետեւանքները: Սեպտեմբերի 12-ով Անատոլիայի հայերը, ովքեր չնայած Ցեղասպանությանը՝ կարողացել էին գոյատևել, վերջնականապես լքեցին իրենց հողերը, իսկ Ստամբուլից դուրս հայերի ներկայությունը կարող էր միայն շարունակվել տեղի հիշողության մեջ:

ՀՈՒԼԻՍԻ 15-Ը ԵՎ ՀԱՅ ԵՎ ՀՐԵԱ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹՅԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆԱՑՄԱՆԸ ՄՂԱԾ ՀԵՂԱՇՐՋՈՒՄԸ

90-ականները, երբ Թուրքիայի և Իսրայելի միջև առևտրային և ռազմական հարաբերությունները ապրեցին «ոսկե շրջան», հանգեցրին Թուրքիայից Իսրայել ներգաղթի նվազմանը, որը մինչև 80-ական թվականները արտահայտվում էր հազարներով։ 90-ականներին ընթացքում տարեկան միջինը 100 թուրքիացի հրեա է ներգաղթել Իսրայել։ 2009 թ. Դավոսի և 2010 թ. «Մավի Մարմարայի» դեպքերի հետ կապված վատթարացած հարաբերություններին հետևեց թուրքական հասարակության մեջ աճող հակասեմիտական ալիքը: Թեև հատկապես սոցիալական մեդիան էր այն միջավայրը, որտեղ աճող հակասեմիտիզմը տեսանելի է դառնում, «հրեաների հետ առևտուր չպիտի արվի». «հրեաներին պատկանող ընկերություններին վճարումներ պետք է Գազա ուղարկել» և նման արշավները դժվարացնում էին հրեական ՓՄՁ-ների համար շուկայում մնալը: Գեզիի դիմադրությամբ սկսված քաղաքականացման գործընթացը, քաղաքականությամբ չզբաղվելը, հակասեմիտականության և թուրքացման քաղաքականության մասին տեղեկատվություն չգեներացնելը և համայնքում գաղտնիություն քարոզելը 2016-ին ի հայտ բերեց Ավլարեմոզը, որը ձևավորվեց «Եկեք խոսենք» կարգախոսով՝ ընդդեմ Կայադեսի փիլիսոփայության։

Հրանտ Դինքի սպանությունը 68-ի և 78-ի ձախական շարժումների շրջանակներում կազմակերպված սերունդներից հետո ստեղծեց հայկական նոր քաղաքական սերունդ։ 2000-ականների երկրորդ կեսին ականատես եղանք, որ հատկապես Դինքի գործով քաղաքականացված հայ երիտասարդությունը հասարակական դաշտ բերեց և՛ Ցեղասպանության առերեսման, և՛ հայկական ինքնությանն առնչվող ներկայիս պահանջները: Քաղաքական այս շարժումը տարածվեց նաև «Արմեն» ճամբարի դիմադրության վրա, որը տեղի ունեցավ Ցեղասպանության հարյուրամյա տարելիցին և կարողացավ կազմակերպել հասարակական ընդդիմության տարբեր հատվածներ։

Սակայն հուլիսի 15-ի հեղաշրջման փորձը, որը առաջ բերեց հեղաշրջման բոլոր բացասական հետևանքները, Թուրքիայի հրեաների և հայերի համար բացեց գաղթի նոր ալիքի դռներ։ 2016 թ. սկսված գաղթի ընթացքում հրեաները քաղաքացիություն ստանալու համար «ակնկալիքով» դիմեցին Իսպանիային և Պորտուգալիային, ապա գաղթեցին Իսրայել և Արևմուտք։

«ՄԻԱՅՆ ՄԵՆՔ ՉԵՆՔ ԳԱՂԹՈՒՄ, ԱՐԴԵՆ ԲՈԼՈՐՆ ԷԼ ԳՆՈՒՄ ԵՆ»

Սեպտեմբերի 12-ից հետո Ստամբուլի մի քանի թաղամասերում խրված-մնացած հայերի՝ այս նեղ բնակավայրերում իրենց ապահով զգալ-չզգալը կարելի է հասկանալ հուլիսի 15-ից հետո երիտասարդների նոր գաղթից։ Ի լրումն իրենց նմանների ապրած տնտեսական անապահովության, 2016-ից հետո հայերի դեմ «անհատական» հարձակումները սովորական դարձան Ղարաբաղյան Երկրորդ պատերազմի հետ՝ կարծես պատճառ դառնալով, որ հայ երիտասարդները կորցնեն Թուրքիայում համատեղ ապրելու հույսը։

Հուլիսի 15-ից հետո Թուրքիայից հրեաների գաղթը աճում է ժողովրդավարությունից դեպի պահպանողականություն, ավտորիտարիզմ և տնտեսական փլուզում Թուրքիայի աստիճանական հեռացման արդյունքում, և հատկապես երիտասարդ, կրթված միջին խավի գաղթը ուղեղների արտահոսքից անկախ չէր: Այնուհանդերձ, մինչդեռ ներգաղթի նախորդ ալիքները երբեմն երիտասարդ, երբեմն էլ հարուստ հրեաներին էին Թուրքիայից քշում, կարելի է նաև նկատել, որ վերջին շարժերը ներառում են տարբեր տարիքային և եկամտային խմբեր: 2016 թ. հետո Թուրքիայից Իսրայել գաղթածների մեջ միայնակ սպիտակօձիքավոր կամ բարձրագույն կրթություն ստացած ուսանողներ են, երեխա ունեցող կամ չունեցող երիտասարդ ամուսնական զույգեր, քառասուն տարեկանից բարձր ընտանիքներ և տարեց հրեաներ: Ինչպես նշել է հեղաշրջման փորձից հետո Իսրայել ներգաղթած զրուցակիցը. «Միայն մենք չենք գաղթում, արդեն բոլորն էլ գնում են»։

https://www.evrensel.net/haber/469919/darbe-ve-toplumsal-kriz-donemlerinde-turkiyede-ermeni-ve-yahudi-olmak

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *