«Ժամանակաշրջանի մյուս կին գրողները Եսայանի չափ համարձակ թեզեր չէին պաշտպանում»

Իշխան Էրդինչ

«Ինքըլափ» հրատարակչությունը լույս է ընծայել գրող և մանկավարժ Սոսի Անթիքաջըօղլուի նոր ուսումնասիրությունը՝ «Զապել Եսայանի կյանքն ու ստեղծագործությունները. փառահեղ կնոջ էպիկական պատմությունը» վերնագրով։ Գրքում, Զապել Եսայանի մանրամասն կենսագրությունից բացի, ներառված են նաև նրա հեղինակած հոդվածների ու գրքերի համապարփակ ուսումնասիրությունները։ Անթիքաջըօղլուի հետ զրուցել ենք նրա գրքի մասին, որը մանրակրկիտ հետազոտության արդյունք է։

Համապարփակ ուսումնասիրություն է. որքա՞ն ժամանակում գիրքն ավարտեցիք:

Աշխատանքիս ամենաերկար ու ամենադժվար պահը Եսայանի բոլոր գրական ստեղծագործությունները գտնելն էր, ինչը մոտ տասը տարի տևեց: Երբ սկսեցի հետաքրքրվել հեղինակով, Բողազիչի համալսարանի լրիվ դրույքով ​​դասախոս էի․ գիրք գրելու համար շատ ժամանակ չունեի։ Սկսեցի գրքեր ուսումնասիրել զուտ ընթերցանության հաճույքի համար, բայց ընդամենը երեք-չորս գործ կար, որ կարող էի գտնել Ստամբուլի օգտագործված գրքերի գրախանութներում և գրադարաններում: Կարդացածս առաջին մի քանի տեքստերը այնպես տպավորեցին ինձ, որ ցանկացա ավելի լավ ճանաչել հեղինակին: Հարցն այն չէր, որ գրքերը Ստամբուլում չգտնվեցին. Եսայանի գործերը ոչ մի երկրում հեշտությամբ չեն գտնում։ Լիբանանում, Ամերիկայում, Ֆրանսիայում և Հայաստանում ապրող ընկերներս սկսեցին ինձ համար գրքեր փնտրել, գտածի մեծ մասն էլ ինձ միայն լուսապատճենով է հասել։ Բոլոր տվյալները նորից ուսումնասիրելն ու Եսայանի մասին գիրքը գրելը երեք տարի տեւեց։ Այդ ընթացքում աշխատել եմ Փարիզի Նուբարյան գրադարանում, Հայաստանի ազգային ​​գրադարանում եւ Չարենցի անվան գրականության թանգարանում։ Հեշտ չէր․ ընկերս էջ առ էջ լուսանկարեց Եսայանի ամենադժվար ճարվող 350 էջանոց «Նահանջող ուժերը» գործը, իսկ ես՝ 850 էջանոց «Բարպա Խաչիկը»։

Ձեր գրքում տեսնում ենք, որ Զապել Եսայանը լրջորեն քննադատում է Արևմուտքը և նույնիսկ նյարդայնանում է հայերի՝ Արևմուտքին նմանակումից։ Ինչի՞ց է ծագում Արևմուտքի նկատմամբ այս վերաբերմունքը։

Եսայանը արևելյան քաղաքակրթություններին նշանակություն տվող մեկն է, ով կարծում է, որ արևելյան մշակույթն ավելի արմատավորած է, քան արևմտյանը և, հատկապես, ցանկանում է պահպանել հայկական մշակույթը։ Նա ինքը յուրացրել է ֆրանսիական մշակույթը, լավ գիտի ֆրանսիական գրականությունը, Բալզակի մեծ երկրպագու է։ Այնպես որ, նա ոչ թե չի սիրում Արևմուտքը, այլ համոզված է, թե Արևմուտքը շահագործում է Արևելքին: Դեմ է արևելյան ժողովուրդների կողմից Արևմուտքի կրկնօրինակմանը, և պնդում է, որ նրանք պետք է կարևորեն սեփական մշակույթին: Մանավանդ օսմանյան հայերի մեջ կույր հիացմունք նկատելով Արևմուտքի նկատմամբ՝ նա պնդում էր այս հարցի շուրջ։ Եթե ​​անդրադառնանք նրա կյանքին, կտեսնենք, որ չէր ուզում մնալ Փարիզում, այլ ցանկանում էր անպայման վերադառնալ Ստամբուլ։

Զապել Եսայանը երիտասարդ տարիքից սկսելով գրել՝ երբեք ճոռոմ արտահայտություններ չի գործածել և միշտ օգտագործել է պարզ լեզու։ Կարելի՞ է ասել, որ դրա վրա ազդեցություն է ունեցել նրա հայրը՝ Մկրտիչ Հովհաննիսյանը։

Միանշանակ այո։ Հայրը շատ առումներով ազդել է դստեր վրա, իր ժամանակի համար շատ առաջադեմ մտածողությամբ մարդ էր: Բայց ինքը Զապելն էլ մանկուց հակված է եղել պարզ լեզու օգտագործել։ Նա ծաղրում էր դպրոցում մրցանակներ շահող «ահ»-երով և «օհ»-երով ու անհարկի շքեղ բառերով լեցուն շարադրությունները: Նա ինքը շարադրությունների փոխարեն հազիվ մի քանի տող էր գրում: Հայրը ջանում էր, որ նա իր ընտրած ճանապարհից չշեղվի։ Այս առումով Զապելի աջակիցներից էր Սուրբ Խաչ դպրեւանքի նրա ուսուցիչը՝ հայտնի գյուղագիր Մելքոն Գյուրջյանը։ Եսայանի գրական լեզուն պոլսահայերի սահուն խոսակցական լեզուն է։ Նույնիսկ կարող էր տեղ-տեղ  թուրքերեն մեկ-երկու բառ ավելացնել իր երկին, ինչպես անում էին բոլոր պոլսահայերը։ Այսօր ամեն ոք, ով խոսում է հայերեն, կարող է հեշտությամբ, նույնիսկ առանց բառարանի օգնության կարդալ Եսայանի՝ մեկ դար առաջ գրած տեքստերը։

Գրքերից և հոդվածներից ո՞րն է ձեզ ամենաշատը տպավորել:

Եսայանի ամենասիրածս երկը, որ բազմիցս կարդալով չեմ հոգնում՝ «Սիլիհտարի պարտեզները» վերնագրով գործն է, որտեղ հեքիաթի լեզվով պատմում է իր մանկության և վաղ պատանեկության մասին: Այս հուշագրության մեջ, որը նրա վերջին գործերից է և համարվում է արևմտահայ գրականության կարևորագույն երկերից մեկը, հեղինակը լիովին վերացել է ամեն տեսակ գաղափարախոսությունից և վերադարձել մանկության Սկյուտար, ուր ամբողջովին թարմ է պահել հիշողությունները։ Ստեղծագործության մեջ անընդմեջ անթիվ մարդիկ են հայտնվում, Ստամբուլի թաղամասերը վերածվում  են կերպարների։ Թեև հուշերը գրվել են հասուն Եսայանի տեսանկյունից, սակայն հեղինակը կարողացել է մանկական անմեղություն ավելացնել, ստեղծագործության մեջ հաջողությամբ հավասարակշռվել են տխրությունն ու հումորը, կարողացել է անգամ տխուր իրադարձությունները վարդագույն ակնոցների միջոցով ներկայացնել: Անհավանականորեն հաճելի ընթերցվող գիրք է: Անշուշտ, կան նաև այլ գործեր, որոնք տպավորել են ինձ, օրինակ՝ իր տեսակի մեջ գլուխգործոց համարվող վկայությունները, ինչպիսիք են «Աւերակներուն մէջ» և «Բավական է» գործերը, ինչպես և իր վեպերը, որոնք կենտրոնացած են կանացի հոգեբանության վրա: Բայց եթե «ամենաշատն» եք հարցնում, ապա առաջին բանը, որ միտքս է գալիս՝ «Սիլիհտարի պարտեզներն» է: Նույն վերնագրով՝ «Բելգե» հրատարակչության կողմից հրատարակված գիրք կա, որտեղ, սակայն, այդ երկից ընդամենը մի բաժին կա։

Ձեր գրքի «Ճնշված կնոջ վիճակները» վերնագրով գլխում մանրամասն քննարկել եք հասարակության ակնկալիքների հետևանքով ճնշված կին կերպարներին։ Որպես գրականագետ՝ Եսայանի կանացի վիճակները գրականության մեջ փոխակերպման հանգեցրե՞լ են։ Հանդիպե՞լ եք նման բանի։

Այս հարցին պատասխանելիս նախ և առաջ պետք է դիտարկել Եսայանի ստեղծագործություններում կերտված կանանց խավը՝ աղքատ կամ հարուստ կանայք: Աղքատ կանանց մասին նրա ստեղծագործությունների ամենակարեւոր բաղադրիչը միշտ հայտնվում է ոչ թե կանանց, այլ աղքատների նկատմամբ հասարակության ճնշումների տեսքով: Իհարկե, երբ նա աղքատ է ու կին, դառնում է հասարակության ամենացածր ու ճնշված խավը։ Այն միտքը, որ Եսայանը միշտ ընդգծում և կրկնում է կին-տղամարդ հավասարության մասին՝ կին-տղամարդ հավասարության անհնարինությունն է, քանի դեռ բոլոր մարդիկ հավասար չեն։ Նրա դավանած հավասարության ուտոպիաների ամենակարևոր տարրն այն է, որ մարդկանց միջև, հարուստների և աղքատների միջև տարբերության բացակայության դեպքում կին-տղամարդ հավասարությունը բնական կլինի։ Իր հայտնի հոգեբանական վեպերում, որոնք գրվել են հարուստ կանանց մասին, նա  ուսումնասիրել և խորը վերլուծություններ է կատարել դժբախտ ամուսնությունների մեջ բանտարկված և բարեկեցության մեջ ապրող խելացի, կիրթ, բարդ կին կերպարների մասին: Որևէ նյութական խնդիր չունեցող այս կանայք բախվում են իրենց խնդիրների հետ, որոնք բխում են հասարակության մեջ իրենց պասիվ կարգավիճակից և անգործությունից, և որոնք սնուցում են տարբեր ձևերով ներփակվելով: Քանի որ այն ժամանակ ֆինանսական խնդիրներ չունեցող կանանց չէր կարելի համարել աշխատավոր, հասարակության տեսակետները խանգարեցին այդ կանանց ազատ քայլեր ձեռնարկել։ Այս վեպերում իր արծարծած խնդիրների պատճառով Եսայանը հասարակության պահպանողական հատվածի կողմից մեղադրվում էր որպես հայկական ավանդական ընտանիքի հայեցակարգի թշնամի և կանանց ազատ կյանքին աջակցող ուժ։ Ինչ վերաբերում է Ձեր հարցին պատասխանելուն, ապա, որքան գիտեմ, Եսայանի մտքերը ճանապարհ չբացեցին գրականության փոխակերպման համար։ Իր հետ ժամանակակից այլ կին գրողներ երբեք Զապելի նման համարձակ թեզեր չեն պաշտպանել: Մյուս կանանց ուսումնասիրություններն ու ստեղծագործությունները հիմնականում վերաբերում էին կանանց կրթությանը, քանզի պետք է նշել, որ աղջիկների կրթությունն այն ժամանակ սովորական երևույթ չէր։ Այս ակտիվիստ կանայք պնդելով, որ աղջիկները պետք է կրթվեն, ամենաշատը շեշտում էին այն կռվանը, որ կրթված կանայք ավելի լավ մայրեր կլինեն, ինչը այնքան էլ չէր հուզում նահապետական ​​հասարակությանը: Նրանցից քչերն էին խոսում դժբախտ ամուսնություններից ազատվելու և կանանց նյութական ազատություն ձեռք բերելու անհրաժեշտության մասին։ Հետագա սերունդների մեջ ես չգիտեմ որևէ մեկին, ով Զապելի չափ իր գրվածքներով պայքարել է հավասարության ուտոպիաների համար:

«Արաքս» հրատարակչությունը Եսայանի գրքերը հրատարակում է հայերեն  եւ թուրքերեն, բայց դեռեւս կան գործեր, որոնք հասանելի չեն, օրինակ՝ «Բարպա Խաչիկը»։ Հետագայում Եսայանի որեւէ ստեղծագործություն թուրքերեն վերահրատարակելու որեւէ աշխատանք կամ փորձ կարո՞ղ եք ունենալ:

Ոչ, ես նման փորձ չեմ անի։ Ուզում էի գրել մի ձեռնարկ, որը պատկերացում կտա ինչպես Եսայանի կյանքի, այնպես էլ նրա բոլոր ստեղծագործությունների մասին, որից կարող են օգտվել ոչ միայն գրականագետները, այլև բոլոր նրանք, ովքեր սիրում են կարդալ և հետաքրքրված են, և ես աշխատեցի ա՛յդ ուղղությամբ։ Ինչ վերաբերում է թարգմանությանը, իմ նախապատվությունը պոեզիային է, սիրում եմ պոեզիա թարգմանել և երբ ազատ ժամանակ եմ ունենում, այդ օրը ինչ ուզում, թարգմանում եմ ու մի կողմ դնում։ Այդ ընթացքում Զապելի վաղ ստեղծագործական շրջանից էլ թարգմանեցի մի քանի արձակ բանաստեղծություններ։ Ցանկություն ունեմ ապագայում իմ մյուս նախագծերի շարքում հրատարակել «Արևմտահայ ժամանակակից պոեզիայի ընտրանի»: Եսայանի հանդեպ հետաքրքրությունը մեծանում է, կարծում եմ՝ կամաց-կամաց թուրքերեն նոր թարգմանություններ կհրապարակվեն։ Այո, «Բարպա Խաչիկը» գտնելը շատ դժվար գործ է, բայց չեմ կարծում, որ այն թուրքերեն կթարգմանվի, չեմ կարող մտածել որ որևէ մեկը կարող է իրեն թույլ տալ դա թարգմանել: Դա ընթերցողների մեծամասնությանը վախեցնող և ոչ այնքան հաջող, բավականին խառնաշփոթ երկար աշխատանք է: Հատկապես սկզբում լավ գլուխներ ունի, սակայն վերջում ձանձրալի է դառնում։ Զապելը կարող էր այդ գրքից մի քանի հաջողակ վեպեր ստեղծել, բայց այդ տարիներին նա կարծում էր, որ պետք է երկար էպիկական գործեր գրել՝ մարդկանց գրգռելու համար, մինչդեռ նա կարճ ստեղծագործությունների վարպետ էր։ Կարելի է ասել, որ քաղաքական ոգևորվածությունը նրան տարել էր սխալ ուղղությամբ։ Սակայն հերթը մինչև «Բարպա Խաչիկին» հասնելը Եսայանը շատ գործեր ունի, որոնք դժվար է գտնել, ու որոնք թարգմանության կարիք ունեն։

https://www.agos.com.tr/tr/yazi/27459/donemin-diger-kadin-yazarlari-yesayan-kadar-cesur-tezler-savunmadi

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *