«Ավերակ Քղին»

1915 թ. սկզբին Բինգյոլի (Բյուրակն-Ակունքի խմբ․) Քըղի քաղաքում ապրում էր 3900 հայ և մոտ 1000 թուրք/հայ։ Իսկ գյուղերում 37 հազար հայ կար։

Ռագըփ Զարաքոլու

Հովսեփ Թոքաթի «Ավերակ Քղին» դարձյալ ձեռքս ընկավ։ Հիշողություններ արթնացան: Քղին Բինգոլ նահանգի գավառներից է։

Առաջին անգամ Բինգյոլ դժվար ժամանակաշրջանում եմ գնացել։ 1999 թվականն էր, եւ քաղաքապետի պաշտոնում հաղթել էր Ժողովրդի դեմոկրատիա կուսակցության՝ HADEP-ի թեկնածու Ֆեյզուլլա Քարաասլանը։ Սա լրիվ մարտահրավեր էր Փետրվարի 28-ի հեղաշրջմանը: Ոչ միայն այնտեղ: Բոլոր քրդաբնակ շրջաններոմ: Դիարբեքիրում ևս: Եվ միառժամանակ նրանք բոլորն էլ կալանավորվելու էին:  

Իսկ մենք տպագրում էինք «Ազատ հայացք» թերթը։ Սա ևս լրիվ մարտահրավեր էր: Մեր լիցենզիայի կրողն էլ էր բինգյոլցի: Մեր գլխավոր խմբագիր Հասան Դենիզին կարճ ժամանակ անց բերման էին ենթարկելու։

Ես այդ օրերին Քարաասլանի հյուրն էի։ Ուժեղ իսլամական ավանդույթներ ունեցող Բինգյոլում սա մեծ հաջողություն էր: Հետագա բոլոր ընտրություններում քաղաքապետի պաշտոնը միշտ ԱԶԿ-ն է ստանձնել։ Խորհրդարանական ընտրություններում՝ վերջին երեք շրջանում, Բինգյոլից ընտրվեց ԱԶԿ-ից երկու պատգամավոր, իսկ HDP-ից՝ մեկ։

Դարձյալ դժվար ժամանակներ էին: Երեք անգամ Բինգոլից պատգամավոր ընտրված դոկտ. Իդրիս Բալուքենը ձերբակալվել էր Բինգյոլում՝ 2016 թ. նոյեմբերին։ Դեռ բանտում է։

1915 թ. սկզբին Բինգյոլի Քըղի քաղաքում ապրում էր 3900 հայ և մոտ 1000 թուրք/հայ։ Իսկ գյուղերում 37 հազար հայ կար։ Արդյունաբերության, գյուղատնտեսության և անասնաբուծության ոլորտներում բարձր արտադրողական շրջան էր։ Ո՞վ գիտի, թե որքան է այսօր Քղիից դուրս ապրող քղեցիների թիվը. հավանաբար, գերազանցում է դեռևս Քղիում ապրողների թվին։ Ճիշտ էլբիստանցիների, դերսիմցիների պես… Վերոնշյալ խաղիկը կարելի է ասել նաև Քղիի վերաբերյալ: Քղիի անունն առաջին անգամ լսել եմ 1967 թվականին։ Թուրքիայի բանվորական կուսակցությունից մի ընկեր ունեինք Թուլայ անունով, որը սովորում էր բժշկական դպրոցում: Հիշում եմ, որ նրա մայրը չափազանց մտահոգ, տխուր կին էր։ Միշտ անհանգստանում էր, որ դստեր հետ ինչ-որ բան կարող է պատահել, մեզ հետ պատահածի նման, քանի որ մենք ձախականներ էինք: Եթե ​​աղջիկը մի փոքր ուշ տուն գար, գրեթե խուճապի կմատնվեր։ Եւ չէր սխալվում. ինչե՜ր եկան մեր սերնդի և հաջորդների գլխին… Երկար տարիներ մտածում էի, թե ինչ է թաքնված Թուլայի մոր խորը թախիծի հետևում։ Ո՞վ գիտե, թե նրա ընտանիքը քանի աղետ է ապրել, ինչի է ականատես եղել 1895-6, 1915, 1938 թվերին… Երբ ձեռքս ընկավ Հովսեփ Թոքաթի եռալեզու (հայերեն, անգլերեն և թուրքերեն) գիրքը («Փարոս» հրատարակչություն, 2015 թ., Ստամբուլ), առաջին բանը, որ մտքովս անցավ, այդ տխուր քղեցի կինն էր։

Ավելի վաղ Հովսեփ Թոքաթը Վանի արծաթագործության մասին երեք լեզվով հրաշալի, մրցանակի արժանացած գիրք էր հրատարակել։ Իսկ այս գրքում տեղ է գտել նաև Քղիի շրջանի հին քարտեզը։ Տարածաշրջանների պատմության տեսանկյունից նման գրքերի կարիք կա։ Տեղացիներն այնքան կարոտ են նման գրքերի։ Ասես երկրում չեն ապրում, այլ՝ լուսնի վրա նոր ձեռք բերած տարածքում կամ Ավստրալիայում… Այս տարածքներում, որտեղ պեղվել և երևան է հանվել պատմությունը։ Բինգյոլն ու նրա շրջակայքը եղել են այն շրջաններից, որտեղ 1915 թ. ցեղասպանությունն ամենադաժանն է եղել։ Ե՛վ զոհերի, և՛ մեղավորների հետքերը պահպանվում են մինչ օրս։ Այսքան տարաբախտություններից հետո էլ շրջանում դեռ համառորեն ապրում են «թրի մնացորդներ»։ Սակայն այս շրջանում մեղավորները դեռևս ուժեղ են։ Ահա թե ինչու Բինգյոլն ունի համառ պահպանողական բնույթ՝ Ադըյամանի նման, օրինակ։ Հովսեփ Թոքաթի գիրքը, որը պատմում է Ք.ա. Քղիի մասին, շատ կարևոր ներդրում է տարածաշրջանը և նրա ժողովրդին հասկանալու համար:

Գիտեմ, որ աշխատանքը տարիների արդյունք է։ Ք.ա. ասելով՝ նկատի ունեմ 1915 թիվը, սխալ մի՛ հասկացեք և շատ հեռու մի՛ գնացեք: 1915 թ. Անատոլիայի պատմության և տարածաշրջանի տեսանկյունից իսկապես նշանակալի իրադարձություն է: Պատմական բնակավայրերը, ինչպիսիք են Հայկական բարձրավանդակը, Պոնտոսը, Կիլիկիան և Կապադովկիան, ոչ միայն ավերակ են դարձել, այլ նաև արդեն վերածվել են պատմական հնագույն անունների։ Այդ պատճառով 1915 թ․ առաջվա այս շրջանի պատմության, հասարակության, աշխարհագրության և մշակույթի վերաբերյալ ուսումնասիրությունը մի տեսակ ժամանակակից հնագիտության է։ Շատ ցավալի է, որ ընդամենը 100 տարի առաջ եղած այդ ամենը հին պատմություն է դարձել, մոռացվել, հիշողությունից քերվել։ Գրքում տեղ են գտել նաև տարածաշրջանի հրաշալի լուսանկարներ: Հե՜յ գիդի Թանու սարը, Սյումբյուս, Մարդիք լեռներ: Իմ սիրո՜ւն Աբվանք… Օսնագ գյուղի երեքհարյուրամյա թթենին: Մի ժամանակ այնտեղ մետաքս էին արտադրում։ Հե՜յ գիդի Տրդատ կայսեր ժամանակների Քղիի ամրոց: Եկեղեցու, դպրոցի, վանքի, հյուրատան, աղբյուրի, կամրջի, գերեզմանատան ավերակներն և մնացորդները… Շրջանի պահպանված շատ քիչ գրություններ…

Խուբս գյուղը (այսօր՝ Յազգյունյու) գրեթե ջնջված է, քանզի կրթությունը սիրող մի վայր էր։ Բացի իգական և արական հիմնական դպրոցներից, գործում էր նաև մանկապարտեզ, իսկ դպրոցի գրադարանն ու ժողովների դահլիճը լցված էին Ամերիկայից ուղարկված գրքերով… 1915 թ. տղամարդիկ և կանայք յոթ օր դիմադրեցին, և խուբսեցիներին հաջողվեց ապաստանել Դերսիմի բարեկամ ցեղերում։ Այժմ այնտեղ ընդամենը 74 մարդ է ապրում։ 1915 թ․ առաջ գյուղում ապրում էր 1700 մարդ։ 300 տուն հայ և երկու տուն քուրդ էին։ Այս գյուղում ուսուցչություն է արել նաև նշանավոր հայ գրող Թլկատինցին (Հովհաննես Հարությունյան): Ավելի ուշ վերջինս կդառնա Ստամբուլի Կեդրոնական վարժարանի տնօրենը։ 1915 թ. հուլիսին ընտանիքի հետ Խարբերդում սպանվել է Դեր Զորի ճանապարհին։ Նա հայ գյուղագրության մեծագույն ներկայացուցիչներից էր։ Եթե ​​ չսպանեին, ով գիտե, թե ինչ գործեր կստեղծեր, գուցե պատմեր Քղիի մասին։

Ճերմակ գյուղում (այսօր՝ Յել Դեղիրմենի), որտեղ ապրել է գրքի հեղինակի ընտանիքը, կար 200 տուն՝ 1500 հայ և յոթ տուն թուրք։

Երկսեռ դպրոց ունեցող, արհեստավոր, քաղաքակիրթ գյուղ էր։ Միայն 70 մարդ կարողացավ ողջ մնալ Քարեր քրդերի (քրդական աշիրեթի անվանում-Ակունքի խմբ) կողմից փրկվելու շնորհիվ։ Նրանցից վերջինը, ում հաջողվել է բազում դժվարություններից հետո վերադառնալ գյուղ, այստեղից հեռացել է 1953 թ.: Այսօր Ճերմակում ապրողների թիվն ընդամենը 85 է։ Ավելի վաղ գրել էի հեղինակի մեծ պապու՝ Մարտիրոս Սարգսյանի Փերի գետի վրայի Սելենք կամուրջը դեռ կանգուն է, բայց հիմա նա էլ է անցել ամբարտակների շղթայի ջրերի տակ։

https://artigercek.com/yazarlar/ragipzarakolu/virane-kigi

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *