Երգի մը պատմութիւնը. «Զգո՜ւշ խօսիր Հայաստանում» երգին խոհափիլիսոփայական հայեացքը

 Աւօ Գաթրճեան

Հայ երգարուեստին մէջ տիրական ներկայութիւն են եղած մեր մեծանուն բանաստեղծներու ստեղծագործութիւնները: Անոնց քերթուածները, ծնունդ առնելէ բաւական ետք կամ տասնեակ տարիներ յետոյ յարմար նկատուած է, որ երգի վերածուին: Այլ խօսքով, տուեալ բանաստեղծութեան խիստ կարիքը կամ պահանջը զգացուելով` անոր առաւել եւս կեանք տրուած է երաժշտութեամբ ու մեկնաբանութեամբ եւ այսպիսով ներառուած երգարուեստի բնագաւառին մէջ:

Ինչպէս վերնագրէն կարելի է կռահել, որ այդ բանաստեղծութիւններէն է հայ գրականութեան 20-րդ դարու լուսաւոր դէմքերէն բանաստեղծ Գէորգ Էմինի «Պատգամ» (ծանօթ` իբրեւ «Զգուշ խօսիր Հայաստանում») խոհափիլիսոփայական երակ ունեցող ստեղծագործութիւնը, որ իր ծնունդէն քանի մը տասնեակ տարիներ ետք պիտի վերամարմնաւորուէր երգի ձեւաչափով, ազգային եւ յեղափոխական երգերու սփիւռքահայ տաղանդաւոր մեկնաբան Գառնիկ Սարգիսեանի կողմէ:

Գառնիկ 1996-ին ձայնասկաւառակ մը հրապարակեց Գէորգ Էմինի նշանաւոր «Պատգամ» («Զգո՜ւշ խօսիր Հայաստանում») բանաստեղծութեան աւարտին հնչող «Զգո՜ւշ գործիր Հայաստանում» համանուն տողի խորագրով, ուր ձայնասկաւառակի 10 երգերէն առաջինը նաեւ կը կրէր կողքի համանուն խորագիրը:

Մեր աշխատութեան նպատակն է լուսարձակի տակ առնել «Զգո՜ւշ խօսիր Հայաստանում» երգի հիմունքը իր ամբողջական կառուցուածքով` ոտանաւորի եւ երաժշտութեան հեղինակները, երգի մեկնաբանը: Իբրեւ ոտանաւորի` անոր ամբողջ խորքն ու փոխանցած պատգամը: Ըլլա՛յ բանաստեղծութիւն, ըլլա՛յ երգ ըլլալու շարժառիթները: Այլ խօսքով` ընդհանրապէս այս բոլորին պատմութիւնը ու քաղաքական ուժականութիւնը մանրամասնօրէն վերլուծել:

Իրականութեան մէջ նախ ի՞նչ էր պատճառը Գէորգ Էմինին, որ «Զգո՜ւշ խօսիր Հայաստանում» բանաստեղծութիւնը ստեղծագործելու հիմք հանդիսացող անոր ներքին զգացումներուն տուն տուաւ:

Խիստ կարեւոր է բացայայտել հայ ժողովուրդի ժամանակակից պատմութեան երեսներէն մէկը` 1960-ականներու ժամանակահատուածը, որ Խորհրդային Հայաստանի տարածքին արագօրէն թափ առած էր եւ անմիջապէս խստագոյն հալածանքներու` ձերբակալութեանց, բանտարկութեանց եւ մինչեւ իսկ բանտային սպանութեանց գնով խորհրդային պետական արգելքի տակ դրուած էր հայ ազգայնականներու այլախոհական շարժումը` գրողներ, մտաւորականներ եւ այլն:

Խորհրդային ամբողջատիրական բռնարարքներու այդ օրերուն եւ վերջը Երեւանի մէջ Խ. Միութեան Պետական անվտանգութեան կոմիտէի (ՊԱԿ – KGB) ծառայողները կը ձերբակալէին, կը գնդակահարէին, կ՛աքսորէին եւ երկարամեայ բանտարկութեան կը դատապարտէին հայ այլախոհները, լաւագոյն գրողները:

Խորհրդային աշխարհի եւ նոյնինքն Հայաստանի տարածքին, ընդհանրապէս արգիլուած էր խօսիլ կամ գրել քաղաքական բանտարկեալի ծանր ճակատագրին դատապարտուած հայ այլախոհներուն եւ անոնց դէմ կիրարկուած դաժանագոյն պատժամիջոցներուն մասին:

Արդարեւ, վերոնշեալ երեւոյթներու լոյսին տակ Գէորգ Էմին 1962-ին պիտի ստեղծագործէր իր ամէնէ յայտնի եւ ազդեցիկ բանաստեղծութիւններէն մէկը` «Զգո՜ւշ խօսիր Հայաստանում» բանաստեղծութիւնը, որ ամբողջ փիլիսոփայական երակ կը բաբախէ. բանաստեղծի համար հայրենիքը ոչ միայն հայրենիքն ու բնակութեան վայրն է, այլ անփոխարինելի հասկացողութիւն, անգնահատելի արժէք, հայրենասիրութեան առանձնայատկութիւնը կը կազմէ, որու առաջ պէտք է խոնարհիլ:

Հետեւաբար խիստ կարեւոր է բացատրել խոհափիլիսոփայական նշանակութիւն ունեցող «Զգո՜ւշ խօսիր Հայաստանում» բանաստեղծութեան հիմք եղող բանալին` ԽՕՍՔը, եւ անոր առընթեր` խօսքի ատայատութեան բնագաւառներն ու խօսքի ազատութիւնը:

Խօսք, հին քերականութեան մէջ նաեւ` բան: Ի տարբերութիւն լեզուի, որ խօսողական ունակութիւններու ընդհանրական համակարգ է տուեալ լեզուով խօսող հանրութեան իւրաքանչիւր անդամի գիտակցութեան մէջ:

Բանաւոր խօսքը պատմականօրէն կը նախորդէ գրաւորին, ունի խօսակցական-արտասանական կիրարկում: Պայմանաւորուած է խօսքային իրադրութեամբ, հաղորդակցուողներու փոխյարաբերութեամբ, խօսողի հոգեվիճակով եւ այլն: Կարեւոր են նաեւ ուղեկցող միջոցները:

Արտայայտութեան ձեւերն են` զրոյցը, բանավէճը, դասախօսութիւնը, ճառը, կոչը, յայտարարութիւնը, երգը, չափածոյ եւ արձակ խօսքը եւ այլն:

Գրաւոր խօսքը գրի առնուած, գրաւոր նիւթի վերածուած խօսքն է. կը կիրարկուի գրային պայմանական նշաններու գործադրումով:

Հեղինակային խօսքը խօսողէն կամ գրական ստեղծագործութեան հեղինակէն սերող խօսքն է` ի տարբերութիւն ուրիշի եւ գրական հերոսներու խօսքի: Ուրիշի խօսքը խօսողին, հեղինակին կողմէ պատմողաբար կամ բառացի մէջբերուած խօսքն է:

Տարբեր ձեւով կարելի է ըսել, որ խօսքը խօսողութեան` լեզուական ներուժի կարողութեան արգասիքն է, այսինքն` այն մտածութիւնը, որ այս կամ այն ձեւով կը դրսեւորէ նախադասութիւններու միջոցով: Լեզուն եւ մտածողութիւնը իրարմէ անքակտելի են: Լեզուն միտքի գոյութիւնն է, իսկ մտածողութիւնը մարդու մտածելու ամբողջ կարողութիւնն է:

Միւս կողմէ, ընդգծում կատարենք, որ խօսքի ազատութիւնը է իրաւունք` արտայայտելու սեփական գաղափարն ու կարծիքը` առանց կառավարութեան արձագանգէն, գրաքննութիւնէ կամ հաւանութենէ վախնալու: Որպէս հոմանիշ` երբեմն կ՛օգտագործուի նաեւ «արտայայտութեան ազատութիւն» արտայայտութիւնը, բայց վերջինս կը ներառէ նաեւ տեղեկատուութիւն ու գաղափարներ փնտռելը, ստանալը, հրապարակելը: Մարդու իրաւունքներու համընդհանուր հռչակագրի 19-րդ յօդուածով կը ճանչցուի խօսքի ազատութեան իրաւունքը: Խօսքի ազատութեան իրաւունքը ճանչցուած է նաեւ Քաղաքացիական եւ քաղաքական իրաւունքներու մասին միջազգային դաշնագրի 19-րդ յօդուածին մէջ: Վերջինս կ՛ամրագրէ, որ` «Իւրաքանչիւր ոք ունի հնարաւորութիւն` առանց միջամտութեան արտայայտելու սեփական կարծիքը» եւ «իւրաքանչիւր ոք ունի արտայայտման ազատութիւն. այս իրաւունքը կը ներառէ տեղեկատուութիւն փնտռելու, ստանալու եւ տարածելու իրաւունքը` ձեռագիր կամ տպագիր ձեւով, արուեստի ստեղծագործութեան ձեւով կամ որեւէ այլ ձեւով»: Նոյն յօդուածը կ՛ամրագրէ նաեւ, որ խօսքի ազատութիւնը կ՛ենթադրէ նաեւ որոշակի յատուկ պարտականութիւններ ու բարոյական պատասխանատուութիւն եւ կրնայ որոշ դէպքերու սահմանափակուիլ, երբ ան անհրաժեշտ է ուրիշներու իրաւունքներու ու ազատութիւններու պաշտպանութեան, պետական անվտանգութեան կամ հասարակական կարգի պաշտպանութեան համար:

Խօսքի եւ արտայայտուելու ազատութիւնը բացարձակ չէ, սովորաբար սահմանափակումները կը վերաբերին` զրպարտութեան, անբարոյականութեան, բռնութիւն եւ պատերազմ քարոզող նիւթերուն, հեղինակային իրաւունքը խախտող նիւթերուն, առեւտրային գաղտնիքներուն, անձնական տուեալներուն, հասարակական անվտանգութեան, կեղծ ցուցմունք տալու արգելքին եւ այլն:

Ժողովրդավարութեան համար խօսքի ազատութիւնը հիմնարար է: Խօսքի ազատութեան սահմանափակումները կը նշանակեն, որ հասարակական կարծիքն ու անոր արտայայտման հնարաւորութիւնը որոշ իրավիճակներու մէջ կը ստորադասուին:

Խօսքի ազատութիւնը եւ անոր առընթեր իրաւունքները կարգաւորող իրաւական գործողութիւնները Հայաստանի օրէնսդրութեան կարեւոր բաղկացուցիչներէն են: Հայաստանի սահմանադրութեան 42-րդ յօդուածը կը վերաբերի կարծիքի արտայայտման ազատութեան, որ մարդու հիմնարար իրաւունքներէն է: Յօդուածին մէջ մասնաւորապէս կը նշուի, որ իւրաքանչիւր անհատ ունի իր կարծիքը ազատօրէն արտայայտելու իրաւունք: Այս իրաւունքը կը ներառէ սեփական կարծիք ունենալու, ինչպէս նաեւ առանց պետական մւ տեղական ինքնակառավարման մարմիններու միջամտութեան եւ անկախ պետական սահմաններէն` տեղեկատուութեան որեւէ միջոցով տեղեկութիւններ ու գաղափարներ փնտռելու, ստանալու եւ տարածելու ազատութիւնը: Նոյն յօդուածի 2-րդ կէտին համաձայն, պետութիւնը կ՛երաշխաւորէ տեղեկատուական, կրթական, մշակութային եւ ժամանցային բնոյթի հաղորդումներու բազմազանութիւն առաջարկող անկախ հանրային պատկերասփիւռի եւ ձայնասփիւռի կայաններու գործունէութիւնը: Որպէսզի լրատուութեան միջոցները ճիշդ ծառայեն իրենց նպատակին, անոնք պէտք է ըլլան անկախ, ազատ եւ չենթարկուին գրաքննութեան:

Բայց ի՞նչ է տեղեկատուութիւնը: Այսպէս ըսուած` խօսք, որ կ՛արտայայտէ դիրքորոշում, տեսակէտ եւ կը փորձէ ազդել դիմացինին վրայ, ինչո՞ւ չէ, նաեւ ապակողմնորոշում կամ սուտի միջոցով խօսքը ընդունող ենթական կ՛ուղղորդէ դէպի այլ իրականութիւն:

Քաղաքականութեան մէջ լրատուութեան միջոցով վերը նշուած խօսքի ազդեցութիւնը ամէն առիթի կ՛օգտագործուի:

Համաշխարհային տեղեկատուական հեւքին զուգահեռ, հայ իրականութեան մէջ եւս, յատկապես Հայաստանի Հանրապետութեան պետական այրերու տեղեկատուական միջոցներու անխնայ օգտագործման պատճառով մեծ տարածում կը գտնեն համացանցի օգտագործմամբ պետական այրերու ուղղակի կամ միջնորդաւորուած խօսքի փոխանցման միջոցները: Օրուան ընթացքին քանի մը անգամ կը հանդիպինք լուրերու հաստատումի, հերքման, նախորդ տեղեկատուութեան մերժումի, կամ այլ անձերու խօսքի հակազդումին: Եւ այսպէս կ՛ուղղորդուին միտքն ու զգացողութիւնը: Պահ մը սթափուելով` յանկարծ կը գտնուինք այնտեղ, ուր ո՛չ կ՛ուզէինք գտնուիլ եւ ո՛չ ալ կը պատկերացնէինք: Այնուամենայնիւ, խօսքի արժէքը մեզի համար միշտ ալ գնահատուած է, սակայն յատկապէս Հայաստանի մէջ խօսելու ընթացքին միշտ ալ հարկ է գերազանց զգուշութիւն ցուցաբերել, այդ իմաստով ալ ցայտուն է Գէորգ Էմինի «Զգո՜յշ խօսիր Հայաստանում» քերթուածը:

Ո՞վ է Գէորգ Էմին:

Բուն անունով` Կառլեն Մուրատեան, ծնած է 30 սեպտեմբեր 1919-ին, Աշտարակ, Էջմիածնի գաւառ (Հայաստանի Ա. Հանրապետութիւն), հայ գրող, բանաստեղծ, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ պետական մրցանակի կրկնակի դափնեկիր (1951, «Նոր ճանապարհ» ժողովածուի համար եւ 1976-ին, «Դար, հող, սէր» բանաստեղծութիւններու գիրքի համար), Չարենցի անուան մրցանակի դափնեկիր (1979), ԽՍՀՄ Գրողներու միութեան անդամ` 1942 թուականէն, ԽՄԿԿ անդամ` 1953 թուականէն:

Էմինը ծնած է Աշտարակ գիւղը, ուսուցչի եւ այգեպանի ընտանիքի մէջ:

1940 թուականին աւարտած է Երեւանի Քարլ Մարքսի անուան պոլիտեխնիկական ինստիտուտի հիդրոտեխնիկական ֆակուլտետը: Ուսանողական տարիներուն բախտ ունեցած է ծանօթանալ իր կուռքին` Եղիշէ Չարենցին հետ եւ անկէ ստացած է որոշ բանաստեղծական դասեր: 1940-1942 թթ. աշխատած է Մատենադարանի եւ Վարդենիսի շրջանին մէջ: 1942-1944 թուականներուն ծառայած է Կարմիր բանակին մէջ` մասնակցելով Հայրենական Բ. Համաշխարհային պատերազմին, որու ժամանակ վիրաւորուած է:

Զօրացրւումէն ետք Գէորգ Էմին կ՛անցնի Մոսկուա, ուր 1949-էն 1950 կ՛ուսանի Մոսկուայի գրական ինստիտուտին կից Հայ գրողների ստուդիային մէջ, իսկ 1954-էն 1956 կը մասնագիտանայ` հետեւելով ԽՍՀՄ Գրողներու միութեան առընթեր գրական բարձրագոյն դասընթացներու մէջ:

1951-ին վերադարձած է Երեւան եւ մինչեւ 1964 եղած «Լիտերատուրնայա Արմենիա» թերթի սեփական թղթակիցը Հայաստանի մէջ: 1968-ին նշանակուած է միեւնոյն` «Լիտերատուրնայա Արմենիա» ամսագրի խմբագիր:

1973 թուականէն, որպէս աւագ գիտաշխատող, աշխատած է ՀԽՍՀ Արուեստի հիմնարկին մէջ:

Գրած է` «Նախաշաւիղ», «Խաղաղութեան ծխամորճը», «Նորք», «Նոր ճանապարհ», «Որոնումներ», «Երեւանի լոյսերը», «Մինչեւ այսօր», «Երկու ճամբայ», «Այս տարիքում», «Քսաներորդ դար», «Եօթ երգ Հայաստանի մասին», «Ելք Եգիպտոսից» բանաստեղծութիւններու, պոէմներու եւ ակնարկներու գիրքերը: Անոր ստեղծագործութիւնները թարգմանուած եւ առանձին գիրքերով լոյս տեսած են` ռուսերէն, լատիներէն, լեհերէն, վրացերէն, քորէերէն, ուզպեքերէն, պիելոռուսէրէն, ազրպէյճաներէն, անգլերէն, աւարերէն, պուլկարերէն, արաբերէն, չեխերէն, հունգարերէն, լիտուերէն եւ այլ լեզուներով:

«Հայֆիլմ» շարժապատկերի սթուտիոն անոր բեմագրութեամբ նկարահանած է «Եօթ երգ Հայաստանի մասին» շարժապատկերը, որ արժանացած է անդրկովկասեան եւ ուքրանական ֆիլմերու երեւանեան փառատօնի գլխաւոր` «Պրոմեթեւս – 69» եւ Լենինկրատեան համամիութենական փառատօնի երկրորդ մրցանակներուն: Երեւանի էքսպերիմէնտալ թատրոնը բեմադրած է անոր բանաստեղծութիւններու հիման վրայ ստեղծուած «Անձրեւի երաժշտութիւն» թատրերգութիւնը:

Գ. Էմինը հայերէն թարգմանած է օտարազգի հեղինակներու գործեր, որոնցմէ լաւագոյնները ամփոփուած են «Գիրք թարգմանութեանց» (Երեւան, 1984 թ.) գիրքին մէջ:

Էմին իր կեանքի վերջալոյսին ապրեցաւ նաեւ արցախեան շարժման պատմական եւ բախտորոշ ժամանակաշրջանը:

Գ. Էմին ինչի՛ մասին ալ մտածէ, ի՛նչ նիւթ ալ շօշափէ, անոր մտքի կիզակէտը միշտ հայրենիքն է, որ կը սկսի ծննդավայրէն եւ հետագային կ՛ընդարձակուի դէպի անչափելի տարածական սահմաններ:

Գէորգ Էմինը մահացած է 11 յունիս 1998-ին, Երեւանի մէջ:

Բառի ժամանակագրական իմաստով Էմին խորհրդային գրող էր, քանի որ անոր ծննդեան եւ մահուան (1919-1998) կենսագրութիւնը համարեա կը համընկնէր Խորհրդային Հայաստանի կենսագրութեան հետ:

Միւս կողմէ` ճիշդ ի՞նչն էր, որ ազգային, հայրենասիրական եւ յեղափոխական երգերու մեկնաբան Գառնիկ Սարգիսեանին մղում տուաւ, որ այս անգամ Էմինի «Զգո՜ւշ խօսիր Հայաստանում» բանաստեղծութիւնը երգի վերածելէ:

Ուրեմն, Հայաստանի վերանկախացումէն ետք, հոն տեղի ունեցած քաղաքական, ժողովրդավարական վերիվայրումներու տագնապի պատճառով ու մանաւանդ 29 յունիս 1992-ին, երբ Հայաստանի օրուան նախագահ Լեւոն Տէր Պետրոսեան իր իրաւունքները չարաշահելով պատկերասփիւռի տխրահռչակ իր ելոյթով Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւն կուսակցութեան Բիւրոյի երկարամեայ ներկայացուցիչ, Հայ դատի պայքարին եւ «Դէպի Երկիր» երթին դրօշակիրը` Հրայր Մարուխեանը «անբաղձալի տարր» հռչակեց եւ Հայաստանի Հանրապետութենէն արտաքսելու հրամանագիր հրապարակեց:

Յատկապէս հայ ժողովուրդին համար ճակատագրական այդ օրերուն, երբ ազրպէյճանցի հրոսակներ սկսած էին գրաւել Շահումեանն ու Մարտակերտը, Հրայր Մարուխեան կ՛որոշէ ենթարկուիլ անարդար այդ հրամանագրին ու հեռանալ երկրէն` առաջքը առնելու համար ներհայկական հաւանական զինեալ բախումներուն, որոնք իբրեւ թակարդ կը լարուէին հակահայ ուժերուն կողմէ:

Յաջորդ երկու տարիներուն Հրայր Մարուխեան քաղաքական գետնի վրայ ղեկավարեց Լեւոն Տէր Պետրոսեանի հայավնաս քաղաքականութեան դէմ ուղղուած Դաշնակցութեան գաղափարական պայքարը:

17 յուլիս 1994-ին, ծանօթ է մեզի, երբ Աթէնքի ծովափը, լողալու պահուն, Հրայր Մարուխեան կ՛ունենայ ուղեղային արիւնահոսութիւն եւ կ՛իյնայ մահաքունի մէջ:

Հրայր Մարուխեանի անկենդան շնչելու ողբերգութենէն ետք ալ Լեւոն Տէր Պետրոսեանի հակադաշնակցական մոլուցքը շարունակուեցաւ: Դեկտեմբեր 1994-ին պաշտօնապէս արգիլուեցաւ Դաշնակցութեան գործունէութիւնը Հայաստանի մէջ: Իշխանութիւնները բռնագրաւեցին ՀՅԴ գրասենեակները, խափանեցին ՀՅԴ մամլոյ հրատարակութիւնը:

Ահաւասիկ վերոնշեալ պատմական նշանակալի իրադարձութիւնները Գառնիկ Սարգիսեանը պիտի պարտաւորեցնէին, որպէսզի Գ. Էմինի «Զգո՜ւշ խօսիր Հայաստանում» բանաստեղծութեան հիման վրայ ծնունդ առնէր քաղաքական-հայրենասիրական բնոյթ պարունակող երգը: Երգի տեւողութիւնը 5,16 վայրկեան է: Երգի երաժշտութեան հեղինակն է տաղանդաւոր երաժշտահան եւ նուագող Զարեհ Քէշիշեանը:

(Շար.1)

Yerakouyn.com

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *