Արցախ` հայկական ինքնութեան պաշտպանութեան միջնաբերդ. Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեանի բանակցութիւնները Պետերբուրգի մէջ` հայոց եւ Վրաստանի ի նպաստ ռուսական միջամտութեան ու հովանաւորութեան առաջադրանքներով

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Ռուսահայոց առաջնորդ Յովսէփ արքեպիսկոպոս Արղութեան Թիֆլիս այցելութենէ ետք Վարանդայի մելիք Ջումշուդն ու Գիւլիստանի մելիք Ֆրէյդունը իբրեւ դեսպաններ հետը առնելով ճամբայ ելած էր Աստրախան:

Մելիքները Աստրախան մնացին, իսկ Յովսէփ արքեպիսկոպոս Պետերբուրգ մեկնեցաւ եւ հայութեան ազատագրութեան հարցերով բանակցութեան մէջ մտաւ պետական շրջանակներու հետ:

Կատարոյ վանքը Հադրութի շրջանին մէջ, Դիզափայտ լերան գագաթին, 2478 մեթր բարձրութեան վրայ (վերանորոգուած 2018-ին): Աւանդութեան համաձայն մազքութներու Սանեսան թագաւոր հոն սպաննած է քրիստոնէութիւնը ընդունած իր երեք որդիները եւ 3870 ճգնաւորներ: Սրբավայրը ուխտատեղի է հայերուն եւ նաեւ այլազգիներուն համար:

Աստրախանէն մելիքները նամակ գրեցին Յովսէփ արքեպիսկոպոսին, յայտնելով որ իրենք մեծ յոյսերով կը սպասեն, կարծիք ու տեղեկութիւն կը խնդրեն եւ նորին կայսերական մեծութեան շնորհին կը սպասեն. «Եւ զի՞նչ այս եւս երկբայութիւն եւ կարծիս, որովհետեւ մեք յուսով ձերին բարձր սրբազնութեան եմք եկեալ. եւ ի միտս մեք ունիմք հաստատեալ անխնահ առնել վասն մեր զհայրական գթութեան ձեր աշխատութիւնս եւ ջանալ առ Բարձրագոյն Դուռն նորին կայսերական մեծութեան` որոյ ամենաերջանիկ Աթոռոյն երկրպագութեան լիցուք արժանի: Նաեւ ունիմք խնդիր առ Տէր. եւս առաւել պերճացեալ, եւ կայսերական ողորմութեամբ փառաւորեալ տեսանել զՍրբազնութիւնդ ի ցնծութեան մեզ»:

Փաւէլ Ա. կայսր հրովարտակ հրատարակելով իր բարեհաճութիւնն ու շնորհակալութիւնը կը յայտնէր ամբողջ հայ ազգին: Կայսրը, յիշելով իր նախորդներ Պետրոս Մեծի եւ Եկատերինայի յարաբերութիւնները հայերուն հետ, կ՛ըսէր, որ ինքն ալ, հետեւելով անոնց օրինակին, իր հովանաւորութիւնը կը տարածէ հայ ազգին վրայ:

Ռուսական կառավարութիւնը լաւ գիտէր, որ Էջմիածին շատ մեծ դեր ունի Անդրկովկասի քաղաքականութեան մէջ: Հարկաւոր էր որ հայերը միշտ ռուսական օգնութեան հին յոյսերով օրօրուէին:

* * *

Յովսէփ արքեպիսկոպոս, մտահոգ` Վրաստան հաստատուած արցախցի գաղթականներու վիճակով, անհրաժեշտ կը նկատէր երկրի ներքին խաղաղութեան պահպանումը: Վախ կար որ իսլամ ցեղեր կրնան խռովութիւններ բարձրացնել եւ յարձակումներ շղթայազերծել վրացական հողերէն ներս:

Արքեպիսկոպոսը նամակով մը Գէորգի ԺԲ. թագաւորին կը թելադրէր տուրք տալ իսլամ ցեղերուն եւ անոնց դժգոհութիւններու առիթ չտալ. «Ի տարին երկիցս առեալ լիցի հարկ ի տաճկացն Ձերոց եւ մի առաքեսցին ի պատճառս սնոտի ինչ իրաց թագաւորական հարկահանք ի նոսա, որով եւ նոքա խռովեսցին»:

Յովսէփ արքեպիսկոպոս նաեւ թագաւորին խորհուրդ կու տար հացի տասանորդ հաւաքել եւ շտեմարանները հացով ամբարել, պատերազմի ժամանակ նեղութեան չմատնուելու համար: Եթէ պատերազմ չեղաւ` հացը ժողովուրդին փոխ կարելի է տալ: Կարելի է նաեւ աբեղաներուն եւ եկեղեցիին մէջ երգողներուն հաց բաժնել, անոնց ապրուստին համար:

Յովսէփ արքեպիսկոպոս հայ-վրացական յարաբերութիւններու կարգաւորման համար կարեւոր կը նկատէր երկու ժողովուրդներու միջեւ հաւատարմութեան եւ փոխադարձ պարտաւորուածութեան պայմանը: Ան Գէորգի ԺԲ. թագաւորին կը գրէր. «Որովհետեւ ի ձեզ պարծեն միշտ Հայք եւ ուրախ են, թէ` ունիմք մեր թագաւոր ի սերնդոց թագաւորացն մերոց, պարտ է Ձեզ եւս բանիւ եւ գրով զհայրական իմն խնամ ցուցանել նոցա, զի տեսանելով զայդ, որպէս եղեալք ընդ հովանեաւ ձերով Հայք` ջերմեռանդաբար ծառայեսցին Ձեզ, նոյնպէս եւ արտաքինքն դիմեսցին ի հովանաւորութիւն Ձեր»:

Յովսէփ արքեպիսկոպոս վրաց արքայէն յատուկ վերաբերմունք կը պահանջէր Էջմիածնի կաթողիկոսական աթոռին նկատմամբ. «Զպատրիարգական Աթոռն սուրբ Էջմիածին եւ զսրբազան Պատրիարգ հոգեւոր տեառն ամենայն Հայոց միշտ ունիցիք ի պատուի եւ մի հատջիք ի նմանէ զնպաստ եւ զմխիթարութիւն, խնամելով զնա որպէս իսկական թագաւոր Հայոց»:

* * *

Պարսից Ֆաթհ Ալի շահ Գէորգի ԺԲ. թագաւորէն պահանջեց Ռուսաստանի հետ կապերը խզել եւ իր Դաւիթ որդին պատանդ ուղարկել Թեհրան, խոստանալով անոր յանձնել Երեւանի, Գանձակի, Շաքիի եւ Շիրվանի խանութիւնները: Հակառակ պարագային շահը կը սպառնար արշաւել Վրաստան:

Դաւիթ իշխան 3 յուլիս 1798¬ին իր հօրը կը գրէր. «Քանի որ ես գահին ժառանգորդն եմ եւ կը գտնուիմ ռուսական ծառայութեան մէջ, ապա շահին յորդորները կը մնան աւելի յամառ»:

Ֆաթհ Ալի շահին վերջնագիրը մեծ խուճապ յառաջացուց Վրաստանի մէջ:

Պետերբուրգէն Թիֆլիս վերադարձած Դաւիթ իշխան Յովսէփ արքեպիսկոպոսին նամակ ուղարկեց, տեղեկացնելով որ «(Գէորգի ԺԲ.) թագաւորը հրամայած է, որպէսզի յայտնես իշխան Բեզբորովկոյին եւ Կուրակինին, որ մեր դրութիւնը չափազանց ծանր է: … Աշխատիր, կը խնդրեմ, եթէ կը գնահատէք Վրաստանը եւ կ՛ակնկալէք անոր օժանդակութիւնը, ապա գտէք այդ գործին համար որեւէ դեղամիջոց»:

Ստեղծուած ծանր կացութեան մէջ Ռուսաստանէն շուտափոյթ օգնութիւն ստանալու երաշխիքներ չունենալով, Գէորգի ԺԲ., ժամանակ շահելու նպատակով պարսից արքունիքին հետ բանակցութեան մէջ մտաւ եւ մտածեց օսմանեան հովանաւորութիւն խնդրել:

* * *

Կատարոյ վանքին հարաւային պարիսպները

Յովսէփ արքեպիսկոպոս, ըմբռնելով Վրաստանի եւ ամբողջ Անդրկովկասի սպառնացող վտանգը, ռուսական իշխանութիւններուն յորդորեց միջամտել: Միաժամանակ ան Գէորգի ԺԲ.ի նամակ գրեց եւ թելադրեց փութով դեսպանութիւն ուղարկել Ռուսաստան:

Ինչպէս Յովսէփ արքեպիսկոպոս, այնպէս ալ ռուսական արքունիքը եւ Արցախի մելիքները սպասողական վիճակի մէջ էին:

Յովսէփ արքեպիսկոպոս Ռուսիոյ մէջ Արարատեան դեսպան Ստեփան Դաւթեանին (որ 1797-ի ամրան Գրիգորիոպոլ քաղաքի գլխաւոր դատաւոր նշանակուած էր) 1798 սեպտեմբեր 30-ին ուղարկած նամակին մէջ կը գրէր. «Ի վրացտանու սպասելն մարդոյ` առաքեցելոյ ի նոցանէ եւ սոցա` ըստ ամենայնի ձեռնտու պատրաստ լինիլն նոցա, վասն պահպանութեան իւրեանց»:

Ընդառաջելով Յովսէփ արքեպիսկոպոսի թելադրութեան, Գէորգի ԺԲ. Պետերբուրգի մէջ Վրաստանի դեսպան Կարսեւան Չաւչաւածէի ուղարկեց տասնմէկ կէտերէ բաղկացած դիմում մը: Դիմումը պիտի ներկայացուէր Փաւէլ կայսրին: Դիմումին մէջ ներկայացուած էին այն պայմանները, որոնք ընդունուելու պարագային հնարաւոր կը նկատուէր ապաւինիլ ռուսական հովանաւորութեան:

* * *

Փաւէլ կայսեր կողմէ հրապարակուած հրովարտակին եւ հայ ազգին շնորհուած բարեհաճութեան ու հովանաւորութեան առիթով Յովսէփ արքեպիսկոպոս նամակ գրած էր Էջմիածին, որուն ի պատասխան Ղուկաս Ա. կաթողիկոս 18 հոկտեմբեր 1798-ին գրած նամակով իր ուրախութիւնը կը յայտնէր:

Կաթողիկոսը միաժամանակ կը տեղեկացնէր, որ կը պատրաստուի նամակներ ուղարկել Աստրախանի նահանգապետին, ռուս արքեպիսկոպոսին եւ հիւսիսային Կովկասի զօրքերու հրամանատար զօրավար Գուդովիչի` իր գոհունակութիւնը արտայայտելու հայերու նկատմամբ բարեհաճ վերաբերմունքի համար:

* * *

Յովսէփ արքեպիսկոպոս 15 դեկտեմբեր 1798-ին Գրիգոր վարդապետին ուղղած նամակին մէջ կը գրէր. «Վրաց Գօրկի արքայի բոլոր թագաւորութիւնն իւր մատուցանելն ի խնամակալութիւն կայսերն մերոյ եւ սոցա պատրաստիլն առաքել ամենայն շուք թագաւորական հաստատուն դաշամբ վրաց արքայի զբոլոր բանն իւր մեզ յանձնելն ընդ քնեազ Գարսեւանին»:

Դեսպան Կարսեւան Չաւչաւածէ 16 դեկտեմբեր 1798-ին ռուսական արքունիք ներկայացուց Գէորգի ԺԲ.ի տասնմէկ կէտերէ բաղկացած պահանջները: Կ՛առաջարկուէր Վրաստան առաքել մնայուն զօրք` երկրի պաշտպանութեան համար, թոյլատրել Արցախի մելիքներուն իրենց հպատակ ժողովուրդով գաղթել Վրաստան, Ուրմիոյ շրջակայքը ապրող քրիստոնեայ հայերու եւ ասորիներու ընդունման եւ տեղափոխման արտօնութիւն, ինչպէս նաեւ վրաց-պարսկական յարաբերութիւններու բարելաւում:

Յովսէփ արքեպիսկոպոս 1 յունուար 1799-ին Պետերբուրգէն Գրիգոր վարդապետին գրած նամակին մէջ գոհունակութեամբ կը նշէ. «Վրաց բանն ընկալնուլն թագաւորին եւ պատրաստելն զամենայն ըստ խնդրոյ նորին. նոյնպէս եւ մէլիքացն բան` լինիլն բարւոք»:

* * *

Քարինտակ Շուշիի ուղղահայեաց ժայռերուն հարաւային ստորոտը, Կարկառ գետի Քարինտակ վտակի ձախ ափին. դէպի արեւելք Կապասարն է, արեւմուտք` Կարմրաքարը եւ Տիզկանց ժայռերը: Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին կառուցուած է 1862-ին:

Հայ հասարակական գործիչները սկսած էին համոզուիլ, որ Արցախի եւ ընդհանուր առմամբ Անդրկովկասի մէջ հայ ժողովուրդի ազատագրութեան հարցի լուծումը շաղկապուած է Ռուսաստանի քաղաքականութեան հետ: Այդ քաղաքականութիւնը կառուցուած էր միջազգային յարաբերութիւններու բոլոր հանգամանքներու հաշուարկումով եւ առաջին հերթին պայմանաւորուած էր Ռուսաստանի հեռակայ նպատակներու իրականացումով:

Հայ հոգեւոր եւ աշխարհիկ ղեկավարները ստիպուած էին իրենց պահանջները ներդաշնակել եւ միահիւսել Ռուսաստանի քաղաքականութեան հետ եւ հանգրուանային փուլեր սահմանել, վերջնական նպատակին հասնելու համար:

Ռուսաստանի համար Անդրկովկաս մուտք գործելու համեմատաբար անաղմուկ միջոցը Վրաստանի հովանաւորի դերով հանդէս գալով հոն զօրք մտցնելու ուղին էր:

Մելիքներուն եւ Արցախի հարցը առաջին հանգրուանին կը լծորդուէր ռուս-վրացական յարաբերութիւններու զարգացման ընթացքի հետ, եւ հայ գործիչները անհամբեր կը սպասէին այդ յարաբերութիւններու դրական` երկուստեք ընդունելի տարբերակով զարգացման:

Ռուսաստանի նպատակներու իրականացումը պէտք է տեղի ունենար ոչ թէ ի հաշիւ Վրաստանի ու վրաց ժողովուրդի շահերուն ու իրաւունքներու սահմանափակման, որուն հետ սերտօրէն պայմանաւորուած էին նաեւ հայ ժողովուրդին շահերը, այլ յանուն այդ շահերու ընդլայնման ու պաշտպանութեան:

* * *

Արցախի մելիքներուն դիրքորոշումը հասկնալու առաջադրանքով ռուսական կառավարութեան անունով Լաշկարով բանակցութեան մէջ մտաւ անոնց հետ եւ 21 դեկտեմբեր 1798-ին հաշուետուութիւն-սղագրութիւն ներկայացուց, ուր կը նշուէր, թէ այն հարցին, թէ «ո՞ւր կը նախընտրէին տեղափոխուիլ, Վրաստա՞ն, թէ Ռուսաստան», մելիքները պատասխանած են.

«Իրենց համար միեւնոյն է` Ռուսաստանի մէջ ապրիլ թէ Վրաստանի մէջ, որովհետեւ եւ անիկա նոյնպէս Ռուսաստանի ենթակայութեան ներքեւ է, ինչպէս եւ իրենք ռուսերն են, սակայն ատիկա կը ձգեն (կայսերական) բարձրագոյն վճիռին: Իրենք տեղափոխուած ըլլալով արդէն Վրաստան, Քիւրտիստանի եւ Պայազիտի մէջ ապրող միւս հայերուն համար աւելի յարմար կ՛ըլլայ ժամանակ առ ժամանակ տեղափոխուիլ եւ բազմապատկել իրենց քանակն ու զօրութիւնը: Այն պարագային, եթէ իրենք տեղափոխուէին Ռուսաստան, այդպիսի յարմարութենէ քիւրտիստանցի եւ պայազիտցի հայերը Ռուսաստանի սահմաններու հեռաւորութեան պատճառով կը զրկուէին:

«Քիւրտիստանցի եւ պայազիտցի հայերուն համար, որոնց թիւը կը հասնի մինչեւ վաթսուն հազար ընտանիքի, ցաւալի կ՛ըլլայ, քանզի անոնք, տառապելով հագարացիներու լուծին տակ, խիստ կը ցանկային միաւորուած ըլլալ իրենց մելիքներուն հետ` կառավարման ու դատավարութեան համար»:

Եզրափակելով հաշուետուութիւնը կ՛ըսուէր, որ միեւնոյն ազգէն ու դաւանանքէն ըլլալով, քիւրտիստանցի եւ պայազիտցի հայերը կ՛ուզէին մնալ մելիքներուն հետ: Եւ այս բոլորը անոնք` մելիքները, կը յանձնեն Նորին Բարձրագոյն Մեծութեան կամքին` իրենց փրկութիւնը սպասելով միայն անկէ:

Leave a Reply

Your email address will not be published.