«Անտարբեր վերաբերմունք է դրսևորվում գանձագողերի կողմից անցանկալի խմբերի մշակութային ժառանգության ոչնչացնման նկատմամբ»

Սոցիոլոգ Քյուբրա Քուրթ Չալըշքանի մագիստրոսական թեզի վերնագիրն է՝ «Գանձագողությունը որպես ընդհատակյա տնտեսություն. Վանի օրինակը»: ԱԿՕՍ-ից Ֆերդա Բալանջարը զրուցել է Չալըշքանի հետ Թուրքիայում գանձագողության ծագման շուրջ՝ ելնելով նրա թեզից. «Մինչ ինձ հարցազրույց տված անձինք շարունակ պնդում էին, թե իրենց որոնած գանձերը տերեր չունեն, բոլոր հարցազրույցների ժամանակ ականջներումս հնչում էր «Մի օր մի հայ կգա» արտահայտությունը»։

Նախ եկեք ծանոթանանք ձեզ…

Սկսել եմ իմ սոցիոլոգիական կրթությունս 2010 թվականին, շարունակել եմ Պոտսդամի համալսարանի սոցիոլոգիայի բաժնում 2013-2014 թ. և 2016 թ. ավարտել եմ բակալավրս Ստամբուլի համալսարանի սոցիոլոգիայի բաժնում: Անմիջապես հետո Միմար Սինան գեղարվեստի համալսարանում սկսել եմ մագիստրատուրան՝ «Ընդհանուր սոցիոլոգիա և մեթոդոլոգիա» մասնագիտությամբ, և 2019 թ. ավարտել եմ «Գանձագողությունը որպես ընդհատակյա տնտեսություն. Վանի օրինակը» թեզով:

Ինչո՞ւ եք որպես մագիստրոսական թեզը գանձագողության թեման ընտրել:

Իրականում, որպես մանկության վերջին շրջանն ու պատանեկության առաջին տարիները Վանում անցկացրած մարդ, բոլորովին վերջերս եմ սկսել մտածել այս քաղաքի մասին։ Դրա պատճառները որոնելիս, կարծում եմ, որ ինձ հանդիպող սոցիալական, քաղաքական և կրոնական գործընթացները առանձին ուսումնասիրության առարկա են: Ինձ համարում եմ ոչ թե մեկը, ով ուշանում է, այլ մեկը, ով սպասում է իր ժամանակին: Բնակչության հարցերով և էթնիկական քաղաքականությամբ միշտ էլ հետաքրքրված լինելով հանդերձ, կարծում եմ, այն, որ ես միայն մագիստրատուրայի տարիներին ծանոթացա տեղական քաղաքականությանը, կապված է այդ «ճիշտ ժամանակի» հետ։ Թեև գանձ որոնելու թեմայի դուռը բուհական ծրագրի տեղական քաղաքականության դասընթացում ունեցած բուռն քննարկումներից մեկի ժամանակ իմ սիրելի թեզի ղեկավար Շուքրյու Ասլանը բացեց ինձ համար, ինձ համար դա այլ բան չէր, քան մի առեղծվածային ճանապարհորդություն՝ մանկությանս աշխարհի աղոտ հիշվող շշուկների ու բարձրաձայն խոսակցությունների մեջ: Մինչև որ մտածեց, թե արդյոք կարո՞ղ ենք դա գիտական գործընթացում ներառել։ Քանզի մինչ այդ, բացի «Հույս» ֆիլմից և անսկիզբ ու անվերջ խոսակցություններից, երբեք չէի մտածել գանձագողություն երևույթի մասին։ Այնուհանդերձ տեսա, որ այս երկրում գրեթե բոլոր խավերի և տարիքի ամեն մարդ գանձերի և գանձագողերի իր պատմությունն ունի: Հետևաբար, այն հողի տակ, որի վրա ապրում ենք, միաժամանակ երկրի թաղված հիշողությունն է մատնացույց արվում, և ես ցանկացա հետամուտ լինել Վանի թաղված հիշողությանը: Հետազոտության սկզբում թեման բավականին «արտաքին» էր, լինելով զուտ Վանի և գանձագողության հայտնի-անհայտ պատմություններ, այսօր գանձագողության միջոցով այն հասել է սեփական ընտանիքի մասին ուշագրավ պատմություններին, իջել է նախնիների ապրած տարածաշրջանների խորքերը, երեկն ու այսօրը միմյանց կապող պատմականության մեջ՝ առերեսվելով Վանի հայկական անցյալի հետ, և գիտակցեցի, թե որքան «ներքին» է այս թեման:

Ձեր թեզից տեղեկացա, որ Թուրքիայում գանձագողության վերաբերյալ օրենսդրական կարգավորում կա։ Որո՞նք են այս իրավական կարգավորման պաշտոնական եւ ոչ պաշտոնական հիմնավորումները։ Կարո՞ղ եք համառոտ խոսել կարգավորման բովանդակության մասին։

Այս հարցի վերաբերյալ առաջին իրավական կարգավորումը իրականում վերաբերում է 1858 թ.: Այսօր գանձ փնտրողները կարող են այն որոնել 1987 թ. իր վերջնական տեսքն ստացած, Մշակույթի և զբոսաշրջության նախարարության պատասխանատվության ներքո գտնվող «Մշակութային և բնական արժեքների պահպանության մասին» թիվ 2863 օրենքի «Գանձի որոնման կանոնակարգով», որին աջակցում է Քաղաքացիական իրավունքը:

Ըստ կանոնակարգի՝ գանձ որոնողները միջնորդությամբ խնդրագրով դիմում են գանձ փնտրելու վայրի տեղական իշխանությանը (նահանգապետ կամ գավառապետ): Խնդրագրի մեջ նշվում է որոնման վայրի բաց հասցեն, տեղի անշարժ գույքի տեսակը (տարածք, տուն եւ այլն) եւ հողի սեփականատիրոջ ինքնությունը (օրինական, ոչ օրինական): Անհրաժեշտ է խնդրագրին կցել գանձի որոնման վայրի 1/500 մասշտաբի քարտեզ և գծագրով, մանրամասն չափման պլանով, անշարժ գույքի՝ մոտիկից եւ հեռվից պատկերված գծապատկերներ, եթե գանձը փնտրելու տեղը տեր ունի, անհրաժեշտ է նոտարական հաստատմամբ թույլտվության վկայական՝ ֆիզիկական անձանցից, իսկ իրավաբանական անձանց դեպքում թույլտվության վկայական՝ պատկան մարմիններից: Եթե պեղումների թույլտվության պահանջն ընդունվում է Թանգարանների գլխավոր վարչության կողմից, անձն ստանում է մեկ տարվա թույլտվություն: Սակայն այս թույլտվությունը մեկ ամիս անընդմեջ կարող է պահպանվել 100 քմ տարածքի համար: Տարածքը որոշվում է քարտեզներով եւ լուսանկարներով: Դիմումի նպատակահարմարության դեպքում թանգարանային վարչության կողմից տրվում է գանձի որոնման լիցենզիա: Գանձի որոնումը իրականացվում է որոնման վայրին ամենամոտ գտնվող թանգարանից գործուղված փորձագետի անձնական ղեկավարությամբ, ֆինանսների և մաքսային, ներքին գործերի նախարարություններից մեկական հոգու հսկողության ներքո:

Ես դեռ հիշում եմ այն ​​զարմանքը, որ զգացի, երբ իմացա, որ կա «Գանձերի որոնման կանոնակարգ» անունով կարգավորում: Քանզի գանձ փնտրելու գործողությունը սոցիալական, մշակութային և տնտեսական դաշտում գրեթե բացառապես ոչ պաշտոնական ձևով է զարգանում: Այդ դեպքում ո՞րն է այդ վիճակի իրական պատճառը: Եթե ոչ ոք պաշտոնական ճանապարհով չի դիմում գանձ որոնելու համար, ապա ինչու՞ գոյություն ունի գանձի որոնման կանոնակարգ։ Գանձերի որոնման կանոնակարգի ամենամեծ հիմնավորումն այն է, որ պեղումների աշխատանքներն իրականացվեն պետության վերահսկողության ներքո՝ առանց պատմական արտեֆակտները վնասելու, պահպանելով հսկվող տարածքները։ Համարվում էր, որ պայմանագրից շահելու են և՛ գանձը գտնողը, և՛ պետությունը։ Սակայն երբ նայում ենք ոլորտին, տեսնում ենք, որ իրավիճակն այդ ձևով չի զարգանում։ Քանզի պետական ​​մեխանիզմը ցանկանում է, որ ինչ ձևով էլ լինի (թույլտվությամբ/առանց թույլտվության), որ գանձի որոնումն իրականցվի։ Տեղեկանում ենք, որ թույլատրված պեղումները շարունակվել են պահպանվող տարածքներում էլ իրականացվել, գերեզմաններում էլ են բուլդոզերներ աշխատում, որ կանոնակարգի շրջանակներում գտնված գանձերը լռելյայն, ձեռքի վրա վաճառվում են բավականին էժան գնով: Բացի այդ, չարտոնված պեղումների համար պատժաչափը շատ ցածր է։ Այս դաշտի լղոզվածությունը մեզ տանում է դեպի գանձ որոնելու իրավական կարգավորման ոչ պաշտոնական պատճառներ։ Այս իրավիճակն է մատնանշում ազգային-պետական ​​տրամաբանությամբ գծված գետնի երեսին գտնվող սահմաններն ու գործողություններն ընդհատակյա շարունակելու ցանկությունը։ Թեև սա առաջին հայացքից կարող է թվալ որպես նյութական արժեքների քննարկում, սակայն նկատելի է, որ մշակութային ժառանգության ու անցյալի ավերմամբ է ուղեկցվում, և այդպիսով կառուցվում է սուվերեն քաղաքական պատմության պատումը։ Յուրաքանչյուրն այլևս պետք է ունենա իրեն պատկանող հայրենիքը, պետությունը, ազգը և ընդհատակյա ու վերգետնյա հարստությունը։ Այդ պատճառով յուրաքանչյուր հասարակություն միայն իրեն ընդունելի  ծագմանը պատկանող առարկաներն է կարևորում ու սրբագործում: Այսպիսով, իրավական կարգավորումների շնորհիվ գանձագողերին մնում է ոչնչացնել անցանկալի խմբերի մշակութային ժառանգությունը։

Մեկ այլ իրողություն, որի մասին տեղեկացանք ձեր թեզից, այն է, որ գանձագողերը գանձ որոնելու վայր գնում են իմամի, «մոլլայի» պես հոգևորականի առաջնորդությամբ: Ի՞նչն է դրա պատճառը:

Իմամը ֆորմալ իմաստով իսլամական կրոնի առաջնորդ կարող է լինել, իսկ մոլլան թե՛ հոմանիշային իմաստով և թե՛ ֆորմալ առումով ներառում է բիզնեսի ոլորտում և կրոնական հարցերում գիտակ անձանց: Այս մարդիկ կարող են իրենց հայրերից ստացած կրոնական գիտելիքներով շարունակել իրենց գործունեությունը: Իմամի՝ այս ցանցում ընդգրկված լինելը ցույց է տալիս, որ թե՛ կրոնը օրինականության միջոց է ապահովում գանձագողության համար, և որ իմամները գանձագողությունը ձևավորում են որպես այլընտրանքային կողմնակի տնտեսություն: Իմամն անվտանգություն է ապահովում գանձի տեղաշարժման, այն դևերի և կախարդությունների կողմից խլվելու կամ գանձի սկզբնական նպատակի աղավաղած անձանց դեմ: Հարցազրույց տվածների մեծամասնությունն ընդունում է, որ Ղուրանը ոչնչացնում է կախարդությունը, որ ոգիները  կարող են գանձը տանել: Բացի այդ, կրոնը միայն ակնկալվող գանձը գտնելու գործընթացում փրկելու համար չէ, այլեւ նկատվում է, որ այն ապահովում է ռազմավարական լեգիտիմության դաշտ՝ գանձի հայտնաբերման փուլում։ Ենթադրվում է, որ հատուկ աղոթքներ կարդալով և տարածքում գտնվող բոլորին կրոնական լվացում անել ստիպելով՝ ապահովել է գանձի բացահայտումը: Թալիսմանների առեղծվածը լուծել խոստացող հոգևորականներն այս գործում կարողանում են շահագործել մեծ թվով նորեկների։ Գանձ որոնողների համար կրոնը վկայակոչման և օրինականության կարևոր աղբյուր է: Օրինակ, իմ թեզում բոլոր մասնակիցները կարծում են, որ չպետք է այս գործով զբաղվեն առանց այն փնտրվող գանձի, որը կարծում են, թե կգտնեն, զաքյաթը (ամենամյա, պարտադիր ողորմություն իսլամում-Ակունքի խմբ.) վճարելու, այլապես չեն կարողանա այդ ունեցվածքը վայելել: Այն հանգամանքը, որ գանձագողերը հաճախ են փարվում կրոնին, կարող է պայմանավորված լինել այն փաստով, որ նրանք միմյանց շշուկով ասում են, թե իբր ձգտում են գտնել ժամանակին կողոպտված մարդկանց ունեցվածքը։ Որպես չվերադարձվողների գին նախատեսված բանը գանձի զաքյաթի հատկացումն է։ Այսպիսով, կարելի է ասել, որ ազգային պետությունը, որպես ծրագրային գաղափար, ծնունդ տվեց ազգայնական քաղաքականության հետևանքներից մեկը հանդիսացող ոչ մուսուլմանների ունեցվածքին տիրելու պրակտիկային, իսկ ընդհատակում՝ տիրած ունեցվածքի «թուրքացման» և «մահմեդականացման» պրակտիկային։

Ձեր թեզի վերջին մասում նշում եք, որ գանձագողությունը իրականում մի տեսակ «առերեսում է անցյալի հետ»։ Կմանրամասնե՞ք խնդրեմ։

Ուսումնասիրությունս դեռ նոր սկսած՝ փորձում էի հանդիպումներ ունենալ առանց որևէ ուղղվածության հայկական գերեզմաններ փնտրող գանձագողերի հետ, սակայն, երբեք հաշվի չէի առել, որ գանձագողերն ինձ այդքան արագ կտանեն անցյալի մոռացված կողմերը: Մինչ հարցազրույց տվողները շարունակ պնդում էին, թե իրենց փնտրած գանձերը տերեր չունեն, բոլոր հարցազրույցների ժամանակ ականջներումս հնչում էր «Մի օր մի հայ կգա» արտահայտությունը: Սա ինձ հիշեցրեց տաբուի մասին Ֆրոյդի հայեցակարգը: «Տաբուն» ժամանակին մեզ ծանոթ եղած երևույթի օտարումն է։ Նախկինում տան ներսում՝ մեզ հետ միասին եղողը, ով հետո մեր տանը հայտնվում է մեր դիմաց որպես ուրվական ՝ անհանգստացնելով մեզ։ Ճիշտ Վանի վրայով սավառնող հայկական ուրվականի պես… Զրուցակիցներս «Մի օր մի հայ կգա» ասելիս խոսում էին հայտնի ու ծանոթ մեկի մասին. զրույցի վերջում այդ ծանոթը օտարացավ, առեղծվածային տեսք ստացավ ու երբեմն ուրվականացավ։ Պատմության ինչ-որ հետնաբեմում թաքնված այս տաբուն մի օր հանկարծ «գանձով» հայտնվում է մեր առջև, և այս առերեսումից ու 1915-ին տեղի ունեցածից փախչելն այլևս անհնար է թվում։ Տեսնելով, թե ինչպես է հայկական անցյալը դեռևս կենդանի և առկա ամբողջ Վանի փոսերում ու հողակույտերում, ակնառու է դառնում, որ այս հիշողությունը վերարտադրվում է այն վայրում, որտեղ իրականում գանձագողությամբ փորձել են այն ոչնչացնել: Ինչպես Հրանտ Դինքն է Թուրքիայում հայկական գերեզմաններ փնտրողներին ասել՝ «Փորում-փորփրում ու գետնի տակ գանձ եք որոնում՝ չգիտակցելով, որ այս երկրում իրական գանձը ոչնչացվել է»:

https://serbestiyet.com/haberler/definecilerin-makbul-kabul-edilmeyen-gruplarin-kulturel-mirasini-yok-etmesine-seyirci-kaliniyor-89972/

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published.