«Բարի» կամեցողութեամբ խանդավառ թշնամին եւ Արամ Մանուկեանի ոգեղէն ներկայութիւնը (մայիսեան խոհեր)

ՀԱՄԲԻԿ ՊԻԼԱԼԵԱՆ

Պատմութեան մէջ հրաշքներ չկան: Պատմութիւնը իրական է, հրաշք չէ: Գիտութիւնը մեզի պէտք է պատմէ օրինաչափութեան, մեքանիզմի մասին, ոչ է` հրաշքի պատճառահետեւանքի մասին:

ՀՐԱՆԴ ՏԷՐ ԱԲՐԱՀԱՄԵԱՆ
(Պատմաբան, հրապարակախօս)

Վերջերս, երբ «կը զբօսնէի» համացանցի եութիուպեան տարբերակին մէջ, հանդիպեցայ վերոնշեալ պատմաբանին մէկ ներկայացումին, որ կը վերաբերէր Սարդարապատի ճակատամարտին: Ան մասնաւորելով այս ճակատամարտը, փորձ կը կատարէր շեշտադրելու, որ նախամայիսեան ամիսները, իրենց կարգին, էական նշանակութիւն ունէին ժողովրդական կազմակերպուած շարժումի մը ստեղծման ու մարտերու բարենպաստ աւարտին իմաստով:

Մէկ խօսքով` հայ պատմաբանը լոյսին կը բերէր այն ճշմարտութիւնը, որ, թէեւ հայութիւնն ու յատկապէս Երեւանը կ՛ապրէին իրենց ամէնէն դաժան եւ բարոյապէս յուսալքեալ ժամանակները, երբ թրքական բանակներ անարգել կը յառաջանային դէպի Հայաստանի սիրտը` Երեւան, երբ հայոց բարձրաստիճան սպաներ անգամ մատնուած էին շփոթի եւ բարոյալքումի, երբ քաղաքական վերնախաւը հայրենի հողէն հեռու ճիգ կը թափէր նուազագոյն վնասով դուրս գալու թշնամի ուժերու գործած արհաւիրքէն, ահա նման կացութեան մէջ կը պարզուէր նաեւ ուրիշ երեւոյթ մը հայ կեանքին մէջ` ժողովրդական շարժումի մը նախաքայլերը:

Այո՛, կենսական երեւոյթի մը մասին է խօսքը, որ կը բացատրուի երկու բառով` կազմակերպուածութիւն եւ հետեւողական աշխատանք:

Փաստօրէն, Վանէն թէ Վասպուրական աշխարհէն նահանջած հայութեան հետ կային ֆետայական խումբեր, հերոս առաջնորդներ եւ զինավարժ ժողովուրդ մը:

Աւելի՛ն. Արեւմտահայաստանի ինքնապաշտպանական մարտերը որոշակի յոյս եւ ինքնավստահութիւն ներշնչած էին նոյնինքն հայութեան, որ Եղեռն տեսած էր, բարբարոս թուրքի դժոխքը, այդուհանդերձ, ապրեր ու կրցեր էր ապաստան գտնել Արեւելահայաստանի հողին վրայ:

Ըսել ուզուածը այն է, որ հայութիւնը թէեւ տարագիր եւ խլեակ դարձած, իրեն հետ բերած էր նաեւ մարտական շունչ եւ ազգային ոգեղինացած արժէքներ:

28 մայիս 1918:

Աւելի քան հարիւր տարիէ (104) հայութիւնը կը յիշէ մայիսեան յաղթանակի տօնը եւ լոյսին կը բերէ նախնեաց անբացատրելի սխրանքին մեծութիւնը: Այս տօնը, իր բովանդակութեամբ եւ թելադրականութեամբ, ցարդ կը պահէ իր հնչեղութիւնը, իմաստն ու անժխտելի արժէքային համակարգը, իբրեւ մշտնջենական պատգամ սերունդներու եւ պատուանդան` քաղաքական միտքի հասունութեան, յառաջդիմութեան:

Մայիսեան կռիւները լոկ պատերազմական գործողութիւններ չէին, ո՛չ ալ այս կամ այն քաղաքի ու գիւղի ազատագրումը, այլ անոնք ազգի մը գոյամարտն էին` լինել-չլինելու կռիւը:  Աւելի՛ն. Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսէի մէջ սկիզբ կը դրուէր ազգի մը վերյառնումին, վերածնունդին եւ հայու տեսակի պահպանման:

Իրօք, երեք ուղղութեամբ դէպի Երեւան անարգել արշաւող թուրքը, պահ մը ինք անակնկալի եկած էր ի տես ժողովրդական դիմադրութեան եւ պաշտպանական մարտերու ուժգնութեան:

Միւս կողմէ, հայութիւնը, իր բազում շերտերով, որ արդէն սկսած էր ցոյց տալ անձնատուութեան նշաններ, պարզապէս փրկել կարենալու գէթ մնացորդացը եւ ունենալու կտոր մը հող, հոն խաղաղօրէն ապրելու` թուրքի հովանաւորութեամբ եւ «բարի» դրացնութեամբ, ահա, իր կարգին, կը սթափէր եւ կը դիմէր զէնքի, պարզապէս ըմբռնելով պահու լրջութիւնը` ինքնապաշտպանութեան դիմելու հրամայականը:

Արամ Մանուկեան:

ՀՅ Դաշնակցութեան գաղափարական ու յեղափոխական հնոցին մէջ ծնունդ առած եւ իր անսակարկելի ծառայութիւնը մատուցած այս տիպարը, ճիշդ է, որ ունէր Կարսի կազմակերպական կեանքի ամրակայման մէջ իր անառարկելի ներդրումը եւ վաստկած էր իր ժողովուրդին վստահութիւնը, այլապէս ալ Վանի հերոսամարտին (1915) ցոյց տուած էր հզօր կամք, արիութիւն, ղեկավարումի եզակի յատկութիւն,  կազմակերպչական տաղանդ եւ հայրենասիրութիւն:

Մէկ խօսքով` Արամ Մանուկեան դարձած էր Վանի ինքնապաշտպանութեան ոգին եւ ժողովրդական շարժումի փաստացի ղեկավարը:

Ըսինք, որ նախամայիսեան ամիսները (փետրուարէն ապրիլ) հայ կեանքին մէջ ունեցան առանձնակի նշանակութիւն, ինչ կը վերաբերի ժողովրդական շարժումի գաղափարական լիցքի հաստատման, ինչպէս նաեւ կազմակերպչական աշխատանքի իմաստով:

Յայտնապէս, թշնամի ուժերու կողմէ սանձազերծուած արշաւներն ու աւերները ո՛չ միայն բարոյալքած էին հայութիւնը, զինուորականներ ու քաղաքական այրեր, այլեւ` դասալքութեան, վախի ու խառնափնդոր վիճակի մատնած էր ժողովուրդը: Եւ այս էր ամէնէն զազրելին եւ մտահոգիչը, որովհետեւ, եթէ երբեք տակաւին կային ռազմի ու կռիւի պատրաստ որոշակի ուժեր, մարտունակ տարրեր թէ ֆետայական խումբեր, ապա նման սարսափելի կացութեան մը դէմ յանդիման լեռներն անգամ կրնային սասանիլ, փոշիանալ, ի սպառ ջնջուիլ:

Փաստօրէն, մայիսեան ճակատամարտէն օրեր առաջ (մայիսի 15) արդէն հայը ստացած էր ուժեղ հարուած մը` Ալեքսանդրապոլի գրաւումով: Շփոթի, նահանջի,  փախուստի եւ անորոշութեան պատկերը կրցած էր բարոյալքել հայութիւնը:

Ի դէպ, անուանի զօրավար Սիլիկեան կ՛առաջարկէր հայոց վեհափառին լքել Էջմիածինը եւ երթալ Սեւանի ափեր: Այս առիթով պատմութեան մէջ արձանագրուած է Գէորգ Ե. Սուրէնեանց կաթողիկոսի պատուաբեր եւ անգնահատելի կեցուածքը` կռուիլ ու նահատակուիլ Էջմիածինի մէջ, քան ընդունիլ ամօթի եւ դաւաճանութեան խարանը:

Միւս կողմէ, ինքնագիտակցութեան եկած հայութիւնը, իր բոլոր շերտերով եւ գաղափարական գոյներով կը դիմէր Արամ Մանուկեանին` դառնալու տիքթաթոր, փաստացի ղեկավարը ժողովրդական շարժման եւ նետուելու ահագնագոռ մարտի դաշտ, կերտելու արդի ժամանակներու հայոց գոյամարտի հերոսապատումը:

Ու կը պատահէր անսպասելին: Ժողովուրդ մը ամբողջ կը սթափէր Արամ Մանուկեանի կոչին ընդառաջ, կը լիցքաւորուէր գաղափարական շունչով եւ կազմակերպչական հետեւողական, ճիշդ ու հաշուարկուած աշխատանքի մը ծանրութեան տակ կը նետուէր պայքարի դաշտ, թուրքին դէմ իր վերջին գոյամարտը իրագործելու:

Հայոց պատմութիւնը` յուշագրութեան, արխիւային, հրապարակագրական, թէ այլ հաստատագրումներով իր ոսկեայ էջերուն մէջ արձանագրած է մայիսեան փառահեղ յաղթանակներու պատումը, զարգացումն ու հետեւանքները:

Այս գոյամարտին հիմնական արդիւնքը եղած է հայոց պետականութեան եւ Հայաստան երկրի հիմնադրութիւնը, ծնունդը, այդ ալ` դարաւոր ստրկութենէ ետք:

Փաստօրէն, գաւառամիտ եւ տգիտութեան մէջ թաղուած հայը կը սթափէր իր թմբիրէն, կ՛անդրադառնար իր ահռելի վիճակին, զգաստութեան կու գար եւ կը դիմէր զէնքի: Հարիւրամեայ քարոզչական, յեղափոխական, քաղաքական, իրաւական թէ անդուլ աշխատանքի շնորհիւ հայոց ինքնութեան կանթեղը կը սկսէր բոցավառիլ, հայ միտքի զարթօնքը` կենսաւորուիլ, հայ բազուկի արժէքը` իմաստաւորուիլ, եւ այս բոլորի հետեւանքով հայութիւնը կը մղուէր ինքնաճանաչութեան եւ ինքնարժեւորման:

Հայոց պետականութեան հաստատումով` Հայաստան իր արժանի տեղը կը գրաւէր աշխարհի քարտէսին վրայ, իսկ հայը անկախ ազգերու շարքին կը դասուէր:

Ճիշդ է, որ երկուքուկէս տարուան կեանք ունեցող պետականութիւնը փուլ կու գար, եւ կը հաստատուէին խորհրդային կարգեր, ապա, տուեալ ժամանակաշրջանի հայու տեսակը կը շարունակէր իր ինքնութեան, տեսակի գոյամարտը:

Առանց ստորագնահատելու տուեալ ժամանակի (1918-1920) թէ խորհրդային օրերուն արձանագրուած պատմական, քաղաքական ու զինուորական բացթողումներն ու սխալ վարքագիծերը, տրուած որոշումներն ու կեցուածքները, ամբողջ հայութեան կողմէ պէտք է ընդունիլ էական հասկացութիւն մը, որ կարմիր թելի նման մինչեւ այս օրերը ինքզինք կը պարտադրէ:

Եթէ երբեք հայութեան վիճակուած է ապրիլ, արարել, գոյատեւել եւ սեփական դրոշմ ու արեան տեսակի յաղթանակը ապահովել, ապա ուսանելի դասեր երբեւէ չեն պակսիր հայոց պատմութեան էջերուն մէջ: Հիմնականը, որ ցարդ տիրական է մեր մէջ, ոչ թէ հայ միտքի հասունութիւնն է, այլ պատմութենէն դասեր քաղելու մեր հաւաքական ապիկարութիւնն ու տգիտութիւնն է առհասարակ: Այլ խօսքով` մեր անբուժելի եւ անբացատրելի ազգային հիւանդութիւնը, որ ինչ-ինչ պատճառներով ցարդ կը մնայ հայոց գլխուն կախուած:

1991-ին, Հայաստան վերստին կը տիրանար իր պետական անկախութեան: Հայ ժողովուրդը կը մղէր իր արդի ժամանակներու ազգային- ազատագրական պայքարը եւ կը յաջողէր ծունկի բերել թրքութիւնը` ազատագրելով հայոց աշխարհ Արցախը: Հայը կը վերագտնէր իր ներքին ուժը, կամքն ու գաղափարական լիցքը` մտնելու նոր դարաշրջան եւ ինքզինք վերահաստատելու համաշխարհային կարգ ու սարքին մէջ:

Երեսուն տարիներու փորձը` մեզ զգաստութեան հրաւիրելու եւ կրկին սթափ վիճակի մէջ պահելու, աւելի՛ն` հայոց պետականութիւնը ամրագրելու, առաւել ամրապնդելու եւ միահամուռ կեցուածքով ու ոգի ի բռին զայն պաշտպանելու փոխարէն, ահաւասիկ, կը պարզուէր աշխարհաքաղաքական խօլ պայքարներու նորովի իրավիճակ, մրցակցութիւն, դուռ բանալով պատերազմներու:

Ըսուածին ապացոյցը Արցախի 44-օրեայ պատերազմն էր, իր ահաւոր ու թէժ հետեւանքներով: Փաստօրէն, հայութեան գլխուն իջած հարուածը թէ՛ արեւելքէն եւ թէ՛ արեւմուտքէն, ինչպէս նաեւ, այսպէս ըսած, քաղաքակիրթ աշխարհի քար լռութիւնն ու անտարբեր կեցուածքը` բաւարար էին մեզ շփոթի մատնելու եւ մեր ներքին կեանքի ապաշնորհ եւ ամօթալի վիճակը պարզելու:

Ո՛վ կրնայ մոռացութեան տալ հայոց բանակի մարտնչումները, անկրկնելի տղոց սխրանքը, թրքութեան դէմ կռուելու ոգեկան բարձրութիւնը, կամքն ու ի հարկին նահատակութիւնը, որոնք, սակայն, չկրցան կանխարգիլել Արցախ աշխարհի կորուստը, ազերիներու լպիրշ յառաջխաղացքը` նոյնինքն Հայաստանի մէջ:

Արդ, պառակտեալ հայրենիքի մը եւ շփոթահար պետականութեան դիմաց, ի՞նչ ելք պէտք էր որդեգրէր հայ քաղաքական միտքը, իր «սեւ»-ով եւ «սպիտակ»-ով, հայու տեսակով թէ աղանդաւորի հանդերձանքով, ընդդիմադիրի թէ պատեհապաշտի տարազով եւ այլն, եւ այլն:

Չէ՞ որ մենք մեզ կը դասենք քաղաքակիրթ ազգերու շարքին եւ հպարտանքով կը ներկայանանք աշխարհին մեր ազգային դիմագիծով, մշակոյթով եւ պետականութեան իւրովի ընկալումով: Չէ՞ որ հայ պատմաբանի, մտաւորականի, հրապարակագիրի,  գրողի, արուեստագէտի թէ պետական գործիչի ամէնօրեայ հացը նախ հայկական ու ազգային արժէքներն են, որոնցմով կ՛ուզենք կերտել մեր ապագան եւ հասնիլ երազի իրականացումին` Արարատի ազատագրումին: Այդպէս չէ՞, որ Եղեռն տեսած ազգ ենք եւ պարտաւոր ենք պաշտպանել հայոց մնացորդացը` սփիւռքը, որպէսզի օր մը իր լրումին հասնի հողահաւաքն ու հայահաւաքը: Այս աստիճանի միտքի ու հոգիի, կամքի ու արեան խաղքութիւն ինչպիսի՞ բացատրութիւն ունի, եթէ ունի:

Մայիսեան հրաշքը իրագործած հայութիւնը այսօր ինչպիսի՞ պատկեր, դէմք ու վիճակ կը ներկայացնէ: Ազգային-ազատագրական պայքարի հնոցին մէջ հասակ առած եւ թուրքին յաղթած հայոց բանակի հրամանատարական հոյլը ինչո՞ւ լռած կը սպասէ օտարի օգնութեան, չէ՞ որ իւրաքանչիւր սպայի ուսադիր աստղերը կաթիլ մը հաւատամքի եւ սիրոյ արտայայտութիւն են հանդէպ Արարատին, Գարեգին Նժդեհին եւ մեծն Արամին:

Մեր օրերու հայ նորահաս սերունդին ի՞նչ պատգամ ունի հայ պետական միտքն ու քաղաքական այրը: Հայոց հոգեւորականութիւնը ո՞ւր է այսօր, ինչո՞ւ  քաշուած է իր պատեանին մէջ, չէ՞ որ Գէորգ Ե. վեհափառի լուսաշող հոգին, երդումն ու պատգամը կը սաւառնին հայոց եկեղեցւոյ գմբէթին:

104 տարի ետք, դարձեալ գոյութենական պատերազմ մղելու հրաւէր մը կայ, կ՛ուրուագծուի հայոց երկնակամարին վրայ, արդեօք երբեմնի հայութեան ոգին, որ Սարդարապատ կերտած է, տակաւին իր թարմութիւնը, հնչեղութիւնն ու արժանիքը պահա՞ծ է մինչեւ այսօր:

https://www.aztagdaily.com/archives/547424 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *