ԿՈՂ

ԿՈՂ. գավառ Մեծ Հայքի Տայք նահանգում, Կուրի ակունքների (Կրիակունք) լեռնահովտային շրջանում: Հյուսիսից սահմանակից էր Գուգարքի Արդահան, արևելքից` Այրարատի Վանանդ, հարավից` Տայքի Բերդաց փոր և արևմուտքից` Ճակք գավառներին: Ենթադրաբար նույնացվում է ուրարտական արձանագրություններում հիշատակվող Կուլխային:

Մովսես Խորենացու վկայությամբ Հայոց Վաղարշակ թագավորը Կողում հիմնել է այգիներ և ծաղկաստաններ, այն դարձրել արքունի ամառանոց և որսարան, իսկ նրա որդի Արշակի գահակալման ժամանակ Կովկասից խուժած բուլղար ցեղերը հաստատվել են Կողի հարավային արգավանդ, հացառատ դաշտում: Ըստ Ղևոնդ պատմիչի՝ արաբական հալածանքներից խուսափող 12 հազար հայեր, Ամատունյաց իշխան Շապուհի և նրա որդի Համամի առաջնորդությամբ, 789թ. Կողում հաղթել են հետապնդող թշնամուն և անցել Խաղտիք: IXդ. 2-րդ կեսին Կողը անցել է Աբխազական թագավորությանը, սակայն Հայոց թագավոր Սմբատ Ա Բագրատունին (890-914թթ.) այն վերամիավորել է Հայաստանին: Xդ.2-րդ կեսին Կողը մտել է Տայքի կյուրապաղատության, XIդ. սկզբից` Բյուզանդական կայսրության, XIIդ. վերջից` Վրացական թագավորության մեջ: XIIIդ. 1-ին կեսին Կողը նվաճել են թաթար-մոնղոլները, XVIդ.` օսմանյան թուրքերը:

1877թ. անցել է Ռուսաստանին (մոտավորապես համապատասխանում էր Կարսի մարզի Արդահանի օկրուգի Գյոլի տեղամասին): 1918թ. թուրքական բռնազավթումից հետո Կողի հայերի մի մասը զոհվել է, փրկվածներն ապաստանել են Անդրկովկասում: 1919թ. ապրիլին, Կարսի մարզի կազմում, անցել է Հայաստանի Հանրապետությանը, սակայն քեմալական Թուրքիան 1920թ. հոկտեմբերին կրկին զավթել է մարզը, որը 1921թ. Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերով տրվել է Թուրքիային:

Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 2, Երևան, 1995:

Leave a Reply

Your email address will not be published.