ԿՈՐԴՈՒՔ

ԿՈՐԴՈՒՔ, Կորդոյք, Մեծ Հայքի Կորճայք նահանգի ամենախոշոր գավառը Տիգրիս, Ջերմ և Արևելյան Խաբուր գետերի միջև: Արևմուտքից սահմանակից էր Հայոց Միջագետք, հյուսիս-արևմուտքից` Աղձնիք, հյուսիսից Մոկս նահանգներին, արևելքից` Կորճայքի Տմորիք գավառին, հարավից`Ադիաբենեին (Ասորեստան): Հայոց հարավային սահմանագավառ (Պտղոմեոս): Ըստ Պլինիոս Ավագի` գավառանունն առաջացել է տեղաբնիկների կորտ, կորդ կամ գորդ ցեղանունից: Կորդուքի անունով է կոչվում նաև Կորդվաց լեռնաշղթան: Ադիաբենեում բնակվող արամեացիները, հայերին ու նրանց երկրին առաջին անգամ ծանոթանալով Կորդուքի միջոցով, Հայաստանը կոչել են Կարդու, Քարդու (Աստվածաշնչի հին ասորական և հին արաբական թարգամանություններն այդ անունները գործածել են Հայաստան անվան փոխարեն): Հայ մատենագիրները Կորճայք նահանգը հաճախ կոչել են Կորդուաց աշխարհ: Հայ հնագույն (ավանդական) պատմության մեջ Կորդուքը հիշատակվում է Կադմեաց տուն (հայոց անվանադիր նախնի Հայկի թոռան և Արամանյակի որդու`Կադմոսի անունով):

Ասորեստանի թագավոր Թիգլատպալասար I-ի (մ.թ.ա. 1115-1077թթ.) տարեգրության մեջ Կադմեաց տունը հիշատակվում է Կադմուխի երկիր անունով, իսկ նրա բնակիչներին`ասորեստանցիներին, անվանել են նաև կուրիտներ կամ ընդհանուր հորջորջմամբ` բաբխեցիներ (լեռնականներ):

Մ.թ.ա. 401թ. 7 օր անդադար հալածելով Հայաստանով նահանջող հույն զինվորներին (10 հազար)` Կորդուքի հայերը զգալի կորուստներ են պատճառել նրանց և դուրս մղել իրենց հողերից: Ստրաբոնը Կորդուքի հայերին անվանում է քաջ պատերազմիկներ, ներհուն արվեստագետներ և ճարտարապետներ: Անտիկ պատմիչները Կորդուքը անվանել են «արգավանդ գավառ» (Ամմիանոս), «գինեվետ երկիր» (Քսենոփոն):

Արտաշեսյաննների և Արշակունիների թագավորության ժամանակ (մ.թ.ա. IIդ.-մ.թ. IVդ.) Կորդուքի իշխանը եղել է Հայաստանի հարավային զորաթևի կուսակալը` բդեշխը: Հունահռոմեական պատմիչները Կորդուքի բնակավայրերից հիշատակում են Փինակա (այժմ` Փինիկ գյուղ), Սարիսա և Սիդալագա բերդաքաղաքները: «Աշխարհացոյցը» հիշում է Կորդուքի Թման ավանը (Հռիփսիմեանց պատմության մեջ` Թմնիս, ասորերեն՝ Թեմանոն, արաբերեն՝ Թամանոն, այժմ՝ Թմնին գյուղ):

Քրիստոնեության տարածման ժամանակաշրջանում (I-IVդդ.) Կորդուքում հաստատվել են ասորական համայնքներ: 640թ. Կորդուքը գրավել են արաբները: Արաբական և հատկապես սելջուկյան նվաճումներից (XIդ.) հետո Կորդուքում հաստատվել են քրդական վաչկատուն աշիրաթներ:

XVIդ. ընկնելով թուրքական տիրապետության տակ՝ Կորդուքը մտցվել է Դիարբեքիրի նահանգի Ջազիրա-Բոհտան հուքյումեթի մեջ, սակայն օսմանյան գերիշխանությունն այնտեղ եղել է անվանական (սուլթանությունը քրդերին հնազանդեցրել է միայն 1840-ական թթ. վերջին): 1868թ. մտել է Դիարբեքիր նահանգի Բոհտան գավառի մեջ: 1878թ. Կորդուքի հյուսիսարևմտյան հատվածը` Արվահը կամ Դեհը, անցավ նորաստեղծ Բիթլիս վիլայեթին: Մինչև Առաջին համաշխարհային պատերազմը մեծաթիվ հայեր էին բնակվում Կորդուքի Դարաբան, Դեհ (Տըհ), Դերգոլ, Դերիմ, Դերշըմըշ, Թիլ (Թելուկ), Կոտմուս (Կոտմոս), Հարգոլ, Մլյանց, Շերնակ (Շրնախ), Պարիս, Սևադի, Փինիկ, Ֆնդըք ավաններում և գյուղերում:

1915թ. Մեծ եղեռնի ժամանակ՝ հայերի և ասորիների կոտորածից ու բռնագաղթից հետո, Կորդուքը հիմնականում դարձել է քրդաբնակ: Մինչև 1980-ական թթ. Կորդուքի որոշ շրջաններում դեռ հանդիպում էին սակավաթիվ, գերազանցապես` քրդախոս հայեր:

Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 3, Երևան, 1999:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *