ՏԱՐՈՆ

ՏԱՐՈՆ, Տարւան. գավառ Տուրուբերան նահանգում, Արածանի գետի միջին հոսանքի և նրա վտակ Մեղրագետի ավազանում: Կենտրոնի` Մուշ քաղաքի անունով կոչվել է նաև «Մշոյ երկիր»: Ըստ Մովսես Խորենացու բերած ժողովրդական ավանդազրույցի` գավառը Տարոն է կոչվել համաշխարհային ջրհեղեղից հետո այնտեղ բնակություն հաստատած Նոյի կրտսեր որդի Տարբանի անունով:

Տարոնը մեծ մասամբ արգավանդ դաշտ է, որի երկայնքով հոսում է Մեղրագետը: Ունի բերրի վարելահողեր, արոտավայրեր, սառնորակ աղբյուրներ, ջերմուկներ: Տարոնում զարգացում են ապրել (մ.թ.ա. V հազարամյակից) հացահատիկային և ընդավոր բույսերի մշակությունը, այգեգործությունը, բանջարաբուծությունը, անասնապահությունը, մեղվաբուծությունը, ձկնորությունը, ինչպես նաև՝ դրանց սերտորեն առնչվող բազմազան արհեստներ:

Մ.թ.ա. IX-VIդդ. Տարոնը եղել է Հայկական լեռնաշխարհում կազմավորված առաջին միասնական պետության` Ուրարտուի (Արարատյան թագավորություն) կարևոր ազգագավառներից մեկը, առաջնակարգ դեր խաղացել նրա տնտեսական, քաղաքական և հատկապես կրոնամշակութային կյանքում: Հնագույն ժամանականերից Տարոնի զգալի մասը` Վիշապավան (Աշտիշատ) կենտրոնով, եղել է Վահունի (Վահևունի, Վահնունի) քրմապետական տոհմի, իսկ մի մասը` Ողական կենտրոնով, Սլկունիների ժառանգական տիրույթը: Ըստ հայ հին պատմիչների` Տարոնի նախաքրիստոնեական սրբատեղիները եղել են համաժողովրդական և արքունական գլխավոր ուխտատեղիներ: Աշտիշատը հռչակված էր Վահագնին, Անահիտ ու Աստղիկ դիցուհիներին նվիրված իր երեք մեհյաններով, որոնք նաև հեթանոսական քրմերի գլխավոր կենտրոններից էին: Տարոնի ժառանգական տները Արձան քրմապետի և Սլկունի նախարարի առաջնորդությամբ համառորեն դիմադրել են քրիստոնեության հաստատմանը: 301թ. քրիստոնեությունը պետական կրոն ընդունելուց հետո, հեթանոսական պաշտապունքն արմատախիլ անելու և նոր կրոնը ժողովրդի մեջ տարածելու ու երկրում արմատավորելու համար, Հայոց Տրդատ Գ Մեծ թագավորի զորքերը ընկճել են Տարոնի ընդդիմադիր ուժերին, կործանել հեթանոսական սրբարանները և դրանց տեղում հիմնել եկեղեցիներ (Աշտիշատում հիմնվել է Հայոց առաջին և Մայր եկեղեցին):

Հեթանոսկան գլխավոր մեհյանները կործանելուց հետո քրմերի կալվածքներն ու հարուստ ունեցվածքն անցել են քրիստոնյա հոգևորականությանը և եկեղեցուն: Արքունի հրովարտակով Վահունի քրմապետական տան տիրույթները տրվել են Գրիգոր Ա Լուսավորչի հայրապետական տոհմին, իսկ Սլկունիների տիրույթները` Մամիկոնյանների տոհմի սպարապետական ճյուղին` որպես ձեռական սեփականություն: Հայոց կաթողիկոս Սահակ Ա Պարթևի կտակի համաձայն` նրա տոհմատիրույթները մահից (439թ.) հետո անցել են իր դստեր գծով թոռանը`Հայոց Վարդան սպարապետ Մամիկոնյանին: Հայ Արշակունյաց թագավորության անկումից (428թ.) հետո ամբողջ Տարոնը փաստորեն դարձել է Մամիկոնյանների ժառանգական սեփականությունը: Այդ պատճառով Տարոնը հաճախ կոչվել է նաև «երկիրն Մամիկոնէից» կամ «Մամիկոնեան տուն»:

Տարոնը եղել է Հայաստանի ամենախիտ բնակեցված գավառներից, միայն միջնադարյան գրավոր աղբյուրներում տարբեր առիթներով հիշատակվում է ավելի քան 150 բնակավայր: Տարոնի բերդերից նշանավոր էին Ողականը, Եղանցը, Գարհարը (Գահար), Այծիցը (Այծեաց, Արծվիք), Մեծամորը, Աստղոնքը (Աստեղունք, Այստեղուն, Ասղնբերդ), վանքերից` Մշո Առաքելոց վանքը, Մշո Ս.Կարապետ վանքը, Մատարավանքը (Մատնավանք):

Տարոնի Խորնի կամ Խորոնք ավանում է ծնվել պատմահայր Մովսես Խորենացին, Հացեկաց գյուղում` Մեսրոպ Մաշտոցը, Թիլ գյուղում (ըստ Ստեփանոս Տարոնեցու)` Վասիլ I Մակեդոնացին: Տարոնի հնավանդ սրբավայրերից էր նաև Աշտիշատից ոչ հեռու գտնվող Հացյաց դրախտ անտառապուրակը:

V-VIդդ. Տարոնը եղել է Սասանյան Պարսկաստանի դեմ հայ ազատագրական շարժման հզոր կենտրոն: Այդ պայքարում Մամիկոնյան իշխանները հաճախ սատարել են Բյուզանդական կայսրությանը, և Տարոնը դարձել է արյունալի պատերազմաբեմ: VI-VIIդդ. Մամիկոնյանները Տարոնին են միացրել մերձակա Խույթը, Սասունը և այլ գավառներ:

Հայաստանի 519թ. բաժանմամբ Տարոնը անցել է Բյուզանդիային: 639թ. վերամիավորվել է առժամանակ անկախությունը վերականգնած Հայաստանին: VIIIդ. Տարոնը դարձել է հակաարաբական պայքարի կենտրոն: 774-775թթ. արաբական զորաբանակների դեմ ազատագրական մարտերում ծանր պարտություն կրելուց հետո ուժասպառ Մամիկոնյանները Տարոնից գաղթել են Բյուզանդիա, մասամբ`Վիրք:

Տարոնը այնուհետև անցել է Արաբական խալիֆայության հետ ճկուն դիվանագիտություն վարող Բագրատունիներին: 790-826թթ. եղել է Հայոց իշխան Աշոտ Բագրատունի Մսակերի իշխանապետության կազմում: Նրա որդի Բագարատ Բագրատունու օրոք (826-851թթ.) Տարոնում հիմնվել է ինքնավար իշխանություն (Տարոնի իշխանություն): 885թ. այն միավորվել է Բագրատունյաց թագավորությանը:

966թ. Տարոնը նվաճել է Բյուզանդական կայսրությունը: IXդ. 2-րդ կեսին Սասունում իշխող Թոռնիկ Մամիկոնյանը միավորել է իր տիրույթներին: Նրա հաջորդները` Թոռնիկյանները, Տարոնում իշխել են մինչև XIIդ. վերջը:

XIII-XIVդդ. Տարոնը ընկել է թաթար-մոնղոլների և թուրքմենական հրոսակների ցեղերի տիրապետության ներքո:

1535-1639թթ. կնքված թուրք-պարսկական պայմանագրերով Տարոնը զավթել է Օսմանյան կայսրությունը:

XIXդ. վերջին և  XXդ. սկզբին Տարոնը մտել է Բիթլիսի նահանգի մեջ` հիմնականում կազմելով Մշո գավառի համանուն գավառակը, որի շուրջ 140 բնակավայրերում ապրել է 94-95 հազար հայ: Մեծ եղեռնի ժամանակ Տարոնի հայերը դիմել են ինքնապաշտպանության: Նրանց մեծ մասը զոհվել է, փրկվածները գաղթել են Արևելյան Հայաստան կամ հեռացել այլ երկրներ:

Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 4, Երևան, 2003:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *