ՏՈՍՊ

ՏՈՍՊ, Վանտոսպ. գավառ Վասպուրական նահանգում՝ Վանա (Բզնունյաց) լճի ափամերձ շրջանում: Կենտրոնը` Վան քաղաք: Տարածքի հիմնական մասը հարթավայրային է, արևելքում բարձրանում է Վարագա լեռը: Ջրառատ է, աղբյուրներով հարուստ: Վանը և շրջակա բնակավայրերը ջրով ապահովելու համար մ.թ.ա. VIIIդ. փորվել են Մենուայի և Ռուսա Ա-ի (սիզբ է առնում Քեշիգյոլ արհեստական լճից) ջրանցքները, որոնք գործում են առ այսօր: Կլիման առողջարար է, բարեխառն: Ունի արգավանդ հող (հայտնի են խաղողի, խնձորի, դեղձի ընտիր տեսակները, ցորենը և այլն): Հյուսիսային մասում (Զըմզըմ լեռան շրջան) կան մարմարի հանքեր:

Տոսպը եղել է Ուրարտուի ոստանը: Անունն առաջացել է Տուշպա-Վան մայրաքաղաքից: Հետագայում հաջորդաբար մտել է Երվանդունիների, Արտաշեսյանների և Արշակունիների թագավորությունների մեջ:

II-IIIդդ. համարվել է արքունի կալվածք՝ Տոսպք (անտիկ սկզբնաղբյուրներում` Թոսպիտիս) կամ Ռշտունյաց «աշխարրհի» կազմում և պատկանել Ռշտունիներին: Ավատատիրության զարգացման հետևանքով IVդ. Տոսպից առանձնացել են Արտաշիսյան, Գուկանք և Ռշտունիք գավառները:

428թ. հետո մտել է նորաստեղծ Վասպուրականի մեջ, VIIIդ. Տոսպին տիրել են Արծրունիները: 908թ.`Վասպուրականի թագավորության կենտրոնական գավառը:

1021թ. անցել է Բյուզանդիային, այնուհետև Տոսպը նվաճել են սելջուկյան թուրքերը, մոնղոլները, իսկ XIVդ.`Հաքարիի քուրդ տիրակալները:

XIVդ. վերջին Լենկթեմուրի հրոսակները ավերել են Տոսպը: XVIդ. սկզբին նվաճել են Սեֆյանները, իսկ 1548թ.`Օսմանյան կայսրությունը:

XXդ. Տոսպը Վանի նահանգի համանուն գավառի կենտրոնական գյուղախումբն էր (անմիջապես ենթարկվում էր նահանգապետին)` ավելին քան 30 բնակավայրերով: 1914թ. Տոսպի շուրջ 60 հազար բնակչից 45 հազարը հայեր էին (25-30 հազար` քաղաքում): Նշանավոր էին Ավանց, Ավերակի, Արտամետ, Բերդակ, Լեզվք, Ծվստան, Կուռուբաշ, Շահբաղի, Սղգա (Սխգահ) ավաններն ու գյուղերը:

Հայերը զբաղվում էին արհեստներով, հողագործությամբ, առևտրով  ձկնորսությամբ, նավավարությամբ: Տարածքում պահպանվել էին հայկական հուշարձաններ`Ս.Խաչ, Կարմրավոր Ս.Աստվածածին, Ծովահայաց Ս.Աստվածածին (Կռնկու), Ս.Պողոս-Պետրոս (Ս.Առաքելոց) վանքերը, Սալնապատի Ս.Գրիգոր վանքը, Վարագավանքը, Վանի բերդը և այլն: Տոսպի հայերը գործուն մասնակցություն են ունեցել Վանի հերոսամարտին:

1915թ. մայիսին մտել է ռուսների կողմից ստեղծված Վանի նահանգի մեջ, սակայն ռուսական բանակի հուլիսյան նահանջի հետևանքով հայաթափվել է: Ռուսների կողմից Վանը վերագրավելուց հետո Տոսպ է վերադարձել բնակչության փոքր մասը միայն (1917թ. կեսերին` 9,1 հազար մարդ, որից 5,3 հազարը` Վանում):

1918թ. հունվարին Վանի նահանգն անկախ է հռչակվել, կազմվել է հայկական կառավարություն՝ Կոստի Համբարձումյանի գլխավորությամբ: Սակայն փետրվարին սկսած թուրքական բանակի հարձակումը ստիպել է տեղի շուրջ 30 հազարի հասնող հայության հետ բնօրրանը լքել և հեռանալ նաև Տոսպի բնակչությանը:

Հայկական համառոտ հանրագիտարան, Հատոր 4, Երևան, 2003:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *