Լեհերէնով հրատարակուած է «1915-1923 թուականներու Հայոց ցեղասպանութիւնը` ՄԱԿ-ի 1948 թուականի համաձայնագիրի լոյսին տակ» գիրքը

ԴՈԿՏ. ԱՐԱ ՍԱՅԵՂ

«Օր մը, թերթերուն մէջ  կարդացի, որ բոլոր թուրք ոճրագործները ազատ կ՛արձակուին: Ես ցնցուած էի: Ազգ մը սպաննուեցաւ, իսկ յանցագործները ազատ արձակուեցան»:  

ՌԱՖԱՅԷԼ ԼԵՄՔԻՆ

Վարշաւայի` Հայաստանի դեսպանատան մէջ յունիսի 11-ին տեղի ունեցաւ միջազգային իրաւագէտ Ալֆրետ տէ Զայասի հեղինակութեամբ «The Genocide Against The Armenians 1915-1923 And The Relevance of the 1948 Genocide Convention» գիրքին լեհերէն թարգմանութեան շնորհահանդէսը: Անգլերէն բնագիրին թարգանութիւնը կատարած է լեհ նախկին դիւանագետ, Քրաքովի համալսարանի հրաւիրեալ դասախօս դոկտ. Էւա Սաուքեւիչ-Մաններլինը (Ewa Salkiewicz-Munnerlyn):

Լեհաստանի մէջ Հայաստանի դեսպան Սամուէլ Մկրտչեանը իր խօսքին մէջ բարձր գնահատեց այս պիտանի նախաձեռնութիւնը, որ կը միտի Հայոց ցեղասպանութեան ճշմարտութեան հանրաճանաչութեան, իրազեկութեան մակարդակի բարձրացման եւ լեհախօս հասարակութիւններու մէջ լայնօրէն տարածման նպատակին: Նման ողջունելի նախաձեռնութիւններ անպայման իրենց լուրջ  դերակատարութիւնը ունին Հայոց ցեղասպանութեան նման անմարդկային ոճրագործութիւնները կանխարգիլելու հրամայականին մէջ, որ անյետաձգելի անհրաժեշտութիւն մըն է:

Ձեռնարկին կը մասնակցէին Լեհաստանի մէջ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ միակ հոգեւոր հովիւ Տարօն վրդ. Ղուլիկեանը, ինչպէս նաեւ` լեհահայ համայնքի շարք մը ներկայացուցիչներ: Շնորհահանդէսի աւարտին մասնակիցները հրատարակուած գիրքէն օրինակներ ստացան` թարգմանչուհիին կողմէ մակագրուած: Սոյն գիրքի հրատարակութեան ծախսերը ստանձնելու  համար երախտագիտութեան խօսք կարելի է ուղղել Լեհաստանի մէջ Հայաստանի դեսպանութեան եւ նոյնինքն թարգմանչուհի դոկտ. Էւային: Դիւանագիտական զանազան առաքելութիւններ ստանձնած դիւանագիտուհին 1982-1984 թուականներուն Ժընեւի` ՄԱԿ-ի մարդկային իրաւունքներու վերաբերող հարցերու գրասենեակի մէջ մտերիմ գործընկերը եղած է փրոֆ. Ալֆրետ տէ Զայասի: Թարգմանիչը, 1990-ին, Լեհաստանի Քրաքով քաղաքի Եակելոնեան դարաւոր համալսարանէն ստացած իրաւաբանական գիտութիւններու դոկտորականէն ետք 1991 թուականէն մինչեւ հոկտեմբեր 2018 թուական ունեցած է դիւանագիտական հարուստ փորձառութիւն` Լեհաստանի արտաքին գործոց նախարարութեան մէջ, 1993-1994 եղած է Հռոմի լեհական դեսպանատան մէջ հիւպատոսական կցորդ, ապա Ուաշինկթընի լեհական դեսպանատան մէջ 1995-1999-ին վարած է նոյն պաշտօնը: Բազմիցս կարճ ժամկէտներով դէտ եղած է ԵԱՀԿ-ի կազմին մէջ` եւրոպական որոշ երկիրներու խորհրդարանական եւ նախագահական ընտրութիւններու ընթացքին, ինչպէս` Ուքրանիոյ, Ռուսիոյ, Մոլտովայի, Պիելոռուսիոյ մէջ: 2001-2005 թուականներուն եղած է մարդկային իրաւունքներու դէտ Մակեդոնիոյ եւ Պոսնիա-Հերցեկովինայի մէջ, երկար տարիներէ հրաւիրեալ դասախօս է Քրաքովի համալսարանի միջազգային իրաւունքի եւ դիւանագիտական յարաբերութիւններու թեմաներով, իբրեւ հրաւիրեալ դասախօս` ելոյթներ ունեցած է նաեւ Եւրոպայի զանազան երկիրներու մէջ: Մասնակցած է Երեւանի մէջ 22-23 նոյեմբեր 2016 թուին ՀՀ Գիտութիւններու ազգային ակադեմիային կողմէ կազմակերպուած «Հայոց ցեղասպանութիւնը եւ հատուցման հիմնախնդիրը» գիտաժողովին, նիւթ ունենալով` «Հայոց ցեղասպանութեան վնասներու հատուցման հարցի քննարկումը միջազգային իրաւունքի չափորոշիչներու հիման վրայ»:

Անոր գլխաւոր մասնագիտութիւններն են` ցեղասպանութեան իրաւական հարցերը, հրէական ծագումով լեհ իրաւագէտ Ռաֆայէլ Լեմքինի հեղինակութեամբ մշակուած` ցեղասպանութիւնները կանխարգիլող համաձայնագիրի մանրամասնութիւնները եւ այլն: Այս համաձայնագիրի պարունակը յատուկ իմաստ ունեցած է թարգմանիչին համար, երբ Ժընեւի մէջ մօտէն համագործակցելու առիթը ունեցած է միջազգային հանրաճանաչ իրաւագէտ Ալֆրետ տէ Զայասի հետ, մինչ վերջինս 1981 թուականէն ի վեր երկար տարիներու իր ծառայութեամբ ծանօթ է որպէս ՄԱԿ-ի Մարդու իրաւունքներու գերագոյն յանձնակատարի գրասենեակի եւ միջնորդագրերու ղեկավար եւ աւագ իրաւաբան: Պարտինք յիշել, որ տէ Զայաս ծնած է Գուպ, 31 մայիս 1947-ին, իրաւաբանական իր դոկտորականը ստացած է Հարվըրտի համալսարանէն, ապա ժամանակակից պատմութեան փիլիսոփայութեան դոկտորականի կոչումը` Գերմանիոյ Կէօթթինկենի-ի համալսարանէն, ունի Հայոց ցեղասպանութեան նուիրուած իրաւական զանազան լուրջ ուսումնասիրութիւններ: Նոյն այս գիրքին պարագային, տէ Զայաս իր հեղինակային իրաւունքի անվճար հաւանութիւնը յայտնած է վերոյիշեալ վերնագրի թարգմանութեան համար, եւ թարգմանչուհիին հետ միասնաբար շնորհակալութիւն յայտնած են Լեհաստանի մէջ Հայաստանի դեսպան Սամուէլ Մկրտչեանին` այս գիրքի լեհերէն հրատարակութեան համար (էջ 17): Ուստի պատահական չէ, որ դոկտ. Էւան ընտրած է «1915-1923 թուականներու Հայոց ցեղասպանութիւնը` ՄԱԿ-ի 1948 թուականի համաձայնագրի լոյսին տակ» վերնագիրի  թարգմանութիւնը:

Յստակ է, որ ՄԱԿ-ի 12 դեկտեմբեր 1948 թուակիր իրաւական միջազգային համաձայնագիրը իր ընդարձակումներով եւ վերամշակումներով ցեղասպանութիւնը կը հիմնաւորէ որպէս մտադրուած եւ համակարգուած ոչնչացումի միջազգային յանցագործութիւն, կը միտի նաեւ` պաշտպանելու մարդու իրաւունքները, արմատախիլ ընելու ազգային, ցեղային եւ կրօնական փոքրամասնութիւններու խտրականութիւնները:

Իսկ Հայոց ցեղասպանութեան համար այս փաստաթուղթը կը կարեւորէ Թուրքիոյ պատասխանատուութիւնը ու կը շեշտէ անվերականգնելի կորուստներու փոխհատուցման անհրաժեշտութիւնը` Հայոց ցեղասպանութեան նկատմամբ Թուրքիոյ վարած ուրացումի, անտարբերութեան ու ժխտողականութեան դիմաց, մանաւանդ որ կը փորձէ հերքել անհերքելին: Ուստի, այս առումով, մեզի համար ոչ միայն հետաքրքրական, այլեւ առանձնակի դերակատարութիւն ունեցող փաստաթուղթ է, իմաստնանալու հրաւէր` ցեղասպանութեան յանցագործութեան նկատմամբ միջազգային իրաւունքի եւ հատուցումի տեսանկիւնէն:

Փոքր ծաւալով այս գիրքը իր 127 էջերով խորագրուած է 12 կարճ մասերով: Կողքին վրայ կը կարդանք Հայոց ցեղասպանութիւնը մատնանշող Ռ. Լեմքինի դառնաշունչ վերոյիշեալ խօսքը: Գիրքին 7-րդ էջին վրայ նշում մը կայ հետեւեալ բովանդակութեամբ.

«Այս իրաւական կարծիքը հիմնաւորուած է`

Ա)  Պրիւքսելի մէջ  ՀՅԴ Եւրոպայի Հայ դատի գրասենեակի (EAFJD) կողմէ Հայոց ցեղասպանութեան 90-ամեակի առիթով հրատարակութեան վրայ, որուն օրինակները բոլոր ներկաներուն բաժնուեցան Երեւանի մէջ 20-21 ապրիլ 2005 թուին կայացած ցեղասպանութեան եւ մարդկային իրաւունքներու` «Հաստատուած յանցագործութիւն, հաստատուած մարտահրաւէր» գիտաժողովին:

Բ) Հայոց ցեղասպանութեան 95-ամեակի առիթով վերամշակուած հրատարակութեան վրայ, որ անգլերէնով հրատարակուած է Պէյրութի Հայկազեան համալսարանի կողմէ 2010 փետրուարին (http://www.armeniangenocidereparations.info/wp-content/uploads/2014/09/DeZayas-ARMENIANGENOCIDE.pdf): Այս տարբերակը կը պարունակէ լրացուցիչ տեղեկութիւններ եւ թարմացումներ, որոնք հիմնականօրէն կ՛արտացոլացնեն ՄԱԿ-ի չափորոշիչներու բարեփոխութիւնները, բացի վերը նշուած կայքէն, սոյն գիրքին pdf տարբերակը տեղադրուած է նաեւ Հայաստանի արտաքին գործոց նախարարութեան կայքին վրայ  (https://www.mfa.am/filemanager/Statics/ARMENIANGENOCIDE.pdf)»»:

Գիրքի յաջորդ մասերուն մէջ կը կարդանք Փաստաբաններու միջազգային յանձնաժողովի աւագ իրաւական խորհրդատու Ֆետերիքօ Անտրէ Կուզմանի` 2005 թուի ապրիլին գրի առնուած խօսքին թարգմանութիւնը, ապա թարգմանիչի խօսքի բաժնին մէջ թագմանչուհին կը խտացնէ լեհերէն այս տարբերակին մասին իր խոհերը:

Գիրքին յաջորդ մասերու վերնագիրներէն կարելի է յիշել` ցեղասպանութեան յանցագործութեան պատիժն ու միջազգային իրաւունքը, միջազգային եւ կենցաղային մեղադրանքները, ցեղասպանութեան յանցագործութեան շարունակութիւնը, յուշարձաններու ոչնչացումը, պետական իրաւայաջորդութիւնը, ցեղասպանութեան զոհերու ցեղային զտումներու, զոհերու փոխհատուցումը եւ այն:

Գիրքի շնորհահանդէսին առիթով թարգմանիչին հետ հեռակայ հարցազրոյց մը ունեցայ. վերը յիշուած լուսաբանութիւններու կողքին, կը ներկայացնեմ նաեւ կարեւորագոյն պատասխաններու ամփոփումին թարգմանութիւնը, ուր ան բաղդատական մը կ՛ընէ` ըսելով. «Ինչպէս Հայաստանն ու հայ ժողովուրդը ունին իրենց քսաներորդ դարու առաջին ցեղասպանութեան չսպիացող վէրքը, լեհերն ալ ունին Քաթինի ողբերգութիւնը»: (Քաթինի դաժան սպանդը լեհ ժողովուրդի համար վայրագ այն ողբերգութիւնն է, երբ Բ. Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին 1940 թուականի ապրիլ-մայիս ամիսներուն Քաթինի անտառներուն մէջ լեհական բանակի շուրջ 22 հազար ռազմագերիներ, սպաներ գնդակահարուեցան, եւ լեհ ամբողջ մտաւորականութիւն մը  ենթարկուեցաւ զանգուածային բնաջնջումի, այս անմարդկային արարքը իրագործուած է ԽՍՀՄ ներքին գործոց ժողովրդական յանձնակատարի (NKVD) կողմէ: ԱՍ): Ան կը շարունակէ` ըսելով. «2016 թուին Հայաստան իմ այցելութենէս ետք  կրնամ հաստատել, որ Հայաստանը հպարտանալու երկիր է, որուն ժողովուրդը հաւատարիմ է եւ չի մոռնար իր իսկական բարեկամները, չի մոռնար նաեւ իր վիրաւորանքներն ու վիշտերը, այդ պատճառով մենք զիրար աւելի լաւ կրնանք հասկնալ եւ համակրիլ իրարու… Շատ կը փափաքիմ Հայոց ցեղասպանութեան նուիրուած իրաւական նոր վերնագիրներ թարգմանել»:

Այս տարի լոյս տեսան նաեւ Էւա Սաուքեւիչ-Մաններլինի հեղինակութեամբ երկու նոր գիրք` «Միջազգային արդարադատութեան դատարանի մէջ առժամեայ խափանման միջոցներու  նախորդող ընթացակարգը» եւ «Ամէն փայլող բան ոսկի չէ. քուլիսներու ետին դիւանագիտութիւնը Վատիկանի մէջ» վերնագիրներով:

Կարելի է յուշել, որ սոյն տարուան սկիզբը ֆրանսահայ Միքայէլ Նշանեանի հեղինակութեամբ լեհերէնի թարգմանուած «Բնաջնջել հայերը – Ցեղասպանութեան պատմութիւն» պատմագիտական հատորին եւ Հրայր Մաղաքեանի լեզուաճանաչողական-քննական` «1915 թուի հայ-թրքական հակամարտութիւնը` ըստ ԻԱ. դարու ֆրանսալեզու եւ ռուսալեզու (ելեկտրոնային) լրատուամիջոցներու – Ընտրուած հիմնախնդիրներ» վերնագրով շահեկան լեհերէն գիրքերու կողքին, վերոյիշեալ նոր հրատարակութիւնը կը հարստացնէ Լեհաստանի մէջ Հայոց ցեղասպանութեան գրականութիւնը` այն տարբերութեամբ, որ ՄԱԿ-ի մարդկային իրաւունքներու վերաբերեալ  միջազգային այս փաստաթուղթին լեհերէնով նոր վերնագիրը` «1915-1923 թուականներու Հայոց ցեղասպանութիւնը` ՄԱԿ-ի 1948 թուականի համաձայնագրի լոյսին տակ»-ը խորիմաստ քայլ մըն է, անձայն կոչ մը եւ իրաւական յանձնառութեան հրաւէրի նշանակ մը, որ թարգմանուած է լեհ փորձառու դիւանագիտուհիի մը կողմէ: Երախտապարտ նախաձեռնութիւն մըն է, որ կը վերարծարծէ ու կը վերակենդանացնէ Հայոց ցեղասպանութեան հիմնախնդիրը` ընտրելով իրաւական եւ հատուցման գործընթացի արդարադատութեան քննարկումներու ծանրակշիռ բնագաւառները, միաւորելով զանոնք պատմագիատական ուսումնասիրութիւններու հարկաւոր ոլորտին հետ:

https://www.aztagdaily.com/archives/525050 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *