Նևզաթ Օնարան. Հայոց ցեղասպանությանը կասկածամտորեն մոտենալ նշանակում է թուրք ազգայնամոլության ճահիճում խեղդվել

Նևզաթ Օնարանի «Պետության ներքին պատերազմը» գիրքը հրատարակվել է «Քոր Քիթաբ» հրատարակչության կողմից: «Թուրք ազգային պետության տեսանկյունից ազգությամբ թուրք և կրոնով սուննի մուսուլման չեղողները ռիսկային խմբում են»,-ասում է Օնարանը:

ԴՈւՎԱՐ-«1980 թվականի սեպտեմբերի 12-ի հեղաշրջման հետևանքով տեղի ունեցած հարկադիր գաղթեցումից հետո ավարտեցի Ստամբուլի համալսարանի տնտեսագիտության ֆակուլտետը»,- ասում է Նևզաթ Օնարանը և պատմում, թե որոշ ժամանակ հաշվապահությամբ զբաղվելուց հետո, որպես տնտեսական գծով թղթակից, աշխատել է մի շարք թերթերում ու ամսագրերում, ներառյալ «Özgür Gündem»-ն ու «Evrensel»-ը: «Սովորելու, հետազոտելու համառ ջանքերիս շնորհիվ, ինչպես նաև Հրանտ Դինքի միջոցով Յուսուֆ Հալաչօղլուի գրքին պատահաբար ծանոթանալու և հայրենի գյուղիս՝ Մալաթիա-Հասանչելեբիում բանավոր պատմությունների ուղղությամբ աշխատանք կատարելուս շնորհիվ կենտրոնացա թուրք ազգայնականության տնտեսական քաղաքականության վրա»։ Օնարանն այս ջանքերի շնորհիվ 1915-1940 թթ. ժամանակահատվածը վերլուծող չորս գրքի հեղինակ է:

Օրերս «Քոր Քիթափում» հրատարակված վերջին՝ «Պետության ներքին պատերազմը»  գիրքը հիշատակված ժամանակաշրջանում մի քննարկում է՝ տարբեր շրջաննեում կատարված կոտորածների և ջարդերի առանցքի շուրջ: Նախորդ աշխատության՝ «Թուրք բնակչության ճարտարապետությանը» և այս աշխատության միջև առնչությունները ներկայացնելիս  Օնարանն ասում է. «Վերլուծությունս հիմնվում է թուրքական ազգայնամոլության երկու բաղադրիչների վրա: Դրանք են՝ թուրք ազգությունը և կրոնով սուննի մուսուլմանությունը: «Թուրք բնակչության ճարտարապետությունը» թուրք-սուննի իսլամ բնակչությունից տարբերվողների տարրալուծման/ոչնչացման և ձուլման ճարտարապետության իրագործումն է»,- ասում է նա և հավելում. «Իսկ «Պետության ներքին պատերազմը»` այդ ճարտարապետության ամենաարյունոտ իրականացումն է:»

Առաջին հերթին սկսենք հետևյալից գիրքն առավելապես համընդգրկուն ուսումնասիրություն է … Որքա՞ն տևեց նախապատրաստությունը:

Հրատարակչությանը հանձնեցի 2020 թ. մարտին: Շնորհակալ եմ «Քոր Քիթափ»-ից: Շատ անհանգիստ ընթացք ունեցավ՝ կովիդ, և այլն, և այլն: 2017 թ․ սեպտեմբերին տպված երրորդ գրքիս վրա աշխատելու ընթացքում էլ սկսել էի գրառումներս հավաքել:

Ձեր ուսումնասիրության մեջ քննարկում եք 1920-ականերից սկսված հասարակական կազմաքանդման գործընթացները և գերակշռող ազգից ու կրոնական ուղղությունից դուրս գտնվողների ոչնչացումը (մինչև 1940-ականներ): Հանգում եք այն մտքին, որ Դերսիմի ապստամբության ճնշման գործընթացը հստակ պետական քաղաքականության ավարտն էր: Ինչպիսի համարժեքություն կա Պոնտոսի հույների, Թրակիայի հրեաների հետ կատարվածների և Դերսիմի քուրդ/զազա ալևիների հետ կատարվածների միջև՝ ազգային և կրոնական համատեքստում:

Պոնտոսից առաջ Քոչգիրիի և Դերսիմից առաջ Սասունի դեպքերն են եղել: Բացի Թրակիայից, բոլոր այս չորս դեպքերում էլ թուրքական պետության գործողությունների բնույթը նույնն է: Թուրքական ազգային պետության տեսանկյունից ազգությամբ թուրք և կրոնով սուննի իսլամ չեղողները ռիսկային խմբում են: Ես ուսումնասիրել եմ պաշտոնապես ռիսկային համարվողների դեմ իրականացված պետական գործողությունները: Հիմնականում հույների առնչությամբ ընդգծենք, որ 1920-1922 թթ., նույն ժամանակահատվածը նաև Անատոլիայի հույների զտման տարիներն էին:

Թրակիայում հրեաների զտումները գործընթացի հիմնական նպատակը չեն եղել, և այլ շրջանների չափ անողոք չեն կատարվել: Արդյունքում հասել են նպատակին, այսինքն՝ Թրակիայի թուրքացման գործընթացը հասել է իր նպատակին: Թրակիայում հրեաներից առաջ զտվել էին բուլղարները, հույներն ու հայերը: Ազգային զտումների տեսանկյունից առաջնայինը Անատոլիան էր, երկրորդը՝ Թրակիան և ապա վերջին նպատակակետը՝ Ստամբուլը: Սեպտեմբերի 6-7-ի դեպքերը և 1964 թ․ Ստամբուլից հույների արտաքսումը այս շարքի գործողություններից էին:

1934 թ․ առաջին ամիսներին Թրակիայում Երրորդ հանրային վերահսկողության հանձնաժողովը և վերահսկողության պաշտոնյա Իբրահիմ Թալի Օնգյորենը պատրաստեց մի զեկույց, որը Թրակիայի գործողության պլանն էր: Խնդրահարույց համարվող հրեաները հունիս-հուլիս ամիսների հարձակումներից հետո տեսան, որ իրենց կյանքը և գույքն ապահովված չեն, և փախան, մնացածները ևս հեռացան: Այսպիսով՝ Թրակիան ամբողջությամբ մաքրվեց այստեղ մնացած վերջին «օտար» հրեաներից, և նպատակն իրագործվեց:

Պոնտոսի հույները թիրախավորվել էին Կենտրոնական բանակի ու Թոփալ Օսմանի ավազակախմբերի կողմից Քոչգիրիում իրականացված ոչնչացման գործողությունից հետո, 1921 թ․ հունիսից սկսած: Չեմ անդրադարձել Շեյխ Սաիդի շարժմանը, Աղրըին և այլ թեմաների, քանի որ դրանց հետ կապված պատշաճ և հայտնի ուսումնասիրություններ կան: Ջանացել եմ տեսանելի դարձնել այն, ինչ տեղի ունեցավ Սասունում և Դերսիմում 1938 թվին: Կասկածից վեր է, որ Դերսիմի բնակչությունը կազմված է ալևի-քըզըլբաշներից, սակայն ազգային ինքնության հետ կապված բանավեճի մեջ չմտնելու նպատակով նախընտրել եմ քուրդ/զազա որակումը: Դերսիմի, Քոչգիրիի և Պոնտոսի գործընթացներն ուշադիր ուսումնասիրելիս կարելի է նկատել, որ դրանց պատճառը տեղի բնակչության՝ ազգությամբ և կրոնով «օտար» լինելն է՝ ըստ թուրքական ազգայնականության: Սասունի բնակչությունն էլ կազմում են քրդերն ու գյուղական բնկավայրերում քիչ պահպանված հայերը: 1930-ականներին ընդունված կառավարության որոշումից հասկանում ենք, որ գյուղական բնակավայրերում հայերը գույք ունենային, թե չէ, միևնույնն է, նրանց արգելվում էր բնակվել այնտեղ:

Պատմությունը լի է յուրաքանչյուր հանրույթի նկատմամբ իշխողների կողմից իրականացված կոտորածի նաև տնտեսական ասպեկտը արդարացնող իրադարձություններով…  Դուք այս հարցում ինչպե՞ս եք մեկնաբանում իշխողների «ջանքերը»:

Իթթիհադականներից քեմալականներ կա և՛ տեսակետների, և՛ կադրային շարունակականություն: 1910-ականներին Միություն և առաջադիմություն կուսակցությունը (İttihat ve Terakki) դրեց թուրքական ազգային պետության հիմքը, իսկ 1920-ականներին քեմալականները ամբողջացրեցին վերջինիս կառուցումը: Ուշադրություն պետք է դարձնենք նաև 1910-ական թթ. առաջ՝ 1895-ին հաջորդող թվերին Աբդուլհամիդի ստեղծած՝ կրոնով սուննի մահմեդական քրդական ցեղերից կազմավորված 64-65 Համիդիյե գնդերով հայերի բնաջնջմանը: Կցանկանայի հիշատակել թուրքական ազատագրական պատերազմի հաղթանակից հետո տվյալ ժամանակաշրջանում պահեստազորի քրդերի թիրախավորումը:

Թուրք ազգայնականության տնտեսական քաղաքականությունը ազգությամբ թուրք և կրոնով սուննի չեղողներին ժողովրդագրական և ֆինանսական համակարգից մեկուսացնելն է, իսկ նպատակը՝ սեփականության և ֆինանսական միջոցների թուրքացումը: Անտարակույս, բոլոր քաղաքական գործողությունները միջոց էին այս նպատակին հասնելու համար: Քանզի ժողովրդագրական կառուցվածքում հաստատուն քայքայումը հնարավոր է միայն գույք-ունեցվածքի բռնագրավմամբ: Իշխողի յուրաքանչյուր քաղաքական գործողության արդյունքում լինում են ունեզրկվածներ և ունևոր դարձածներ: Սա թուրք իշխող դասակարգի հիմնական սկզբունքն է 1910-ականներից ի վեր: Այս տառապանքների ամենաարյունալի մասը ապրեցին քրիստոնյաները: 1914-1923 թվերին Անատոլիան մաքրվեց քրիստոնյաներից: Համաձայն իթթիհադական կառավարության 1914 թվի մարդահամարի՝ այսօրվա Թուրքիայի Հանրապետության սահմաններից ներս հարյուրից 20-ի հասնող քրիստոնյա բնակչությունն այնպիսի «ճարտարապետական» գործողությունների է ենթարկվել, որ այսօր հազարից մեկն անգամ քրիստոնյա չէ: Հայկական և հունական համայնքները լուծարվել են՝ թե՛ կենսապես, թե՛ գույքային առումով: Ահա, այսպես է ստացվել 99.9 տոկոսանոց իսլամական բնակչություն: Այս գործընթացում, թուրքական իշխող խավի տեսանկյունից սուննի իսլամի դերը կենսական է:

ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻՆ ԴԵՌԵՒՍ ԿԱՍԿԱԾԱՆՔՈՎ ՄՈՏԵՑՈՂՆԵՐԸ ԽԵՂԴՎՈՒՄ ԵՆ ՋՐԱՓՈՍՈՒՄ

Ժողովրդի կոտորածը և ոչնչացումը (հատկապես Դերսիմի ապստամբության մասով) բազմիցս մեկանաբանել եք ցեղասպանություն բնութագրմամբ: Անգամ Հայոց ցեղասպանության տարելիցին «ցեղասպանություն» հասկացությունը, անգամ ձախական շրջանակներում, դեռևս բանավեճի առարկա է: Որո՞նք են այս հասկացության չափանիշները: Դուք այս հասկացությունը ինչի՞ վերաբերյալ եք կիրառում:

Պետության գործունեությունը Քոչգիրում, Պոնտոսում, Սասունում և Դերսիմում գնահատել եմ ամբողջովին: Հարցրեցիք հատկապես Դերսիմի մասին: Խռովության տեղական սահմանումը կոտորածն է: «Ողբալի խռովություն» անվամբ համապարփակ հատուկ ուսումնասիրություն կատարած Հասան Սալթըքին հիշում եմ մեծ հարգանքով: Ինձ թույլ տվեց օգտագործել իր լուսանկարների և փաստաթղթերի արխիվը, սակայն, ցավոք, չհասցրեցի տպագրված աշխատանքս նրան հանձնել. վախճանվեց: Դերսիմը Օսմանյան կայսրությունից սկսած մինչև հանրապետություն եղել է թիրախում: Միաժամանակ ուշադրություն պետք է դարձնել, որ Դերսիմը աշխարհագրորեն մտնում էր վեց վիլայեթների մեջ: Այսպիսով՝ 1921 թ․ Քոչգիրիում և 1930-ականներին Դերսիմում պետական զեկույցներում տեղ գտավ «մեզ հայերի պես քշեցին» բնակչության հոգեվիճակը: Վերջում գլուխ եկավ այն, ինչից վախենում էին՝ ոչնչացվեցին:

Դերսիմին առնչվող 18 օսմանյան և 15 հանրապետության շրջանի մոտ 33 զեկույցներում ու խորհրդակցական գրառումներում սահմանված պատճառներն են՝ ավազակությունը, աջ ու ձախ հարձակում-կողոպուտները, հարկերից խուսափումը, զինվորագրումից խուսափումը, Դերսիմի ինքնությունը՝ քուրդ, զազա-ալևի քըլըբաշ լինելը և այլն:  Այն տարիներին հարկերից խուսափումն ու զինվորական ծառայությունից փախչելը միայն Դերսիմի խնդիրը չէր, բոլոր վիլայեթների ընդհանուր խնդիրն էր: Դերսիմից բացի՝ ուրիշ որտե՞ղ էին հարկ չտալու համար սպանում: Անգամ Դերսիմի կոտորածի գլուխ կանգնած ներքին գործերի նախարար Շուքրու Քայան 1936 թ․ Ընդհանուր տեսչության ժողովում հայտարարել է, որ իր երկու երեխաները գրանցված չեն: Եթե դերսիմցի երեխայի բնակհաշվում չգրանցելը մեղք է, նախարարը ինչու՞ մեղավոր չէ: Հարկ չտալը, ծառայության չգնալը, բնակհաշվում չգրանցվելը, ավազակությունը և այլնը անհատական հանցանքներ են, սակայն ընդհանրացմամբ ամբողջ Դերսիմի բնակչությունը թիրախավորվեց: 1915 թ․ նույնպես նույնը չէ՞ր:

Ազգությամբ թուրք և կրոնով սուննի իսլամ տիրապետող ինքնությամբ պետության տեսանկյուից Դերսիմում հիմնական խնդիրն ինքնությունն էր: Սա դրսևորվեց և՛ որպես խնդիր, և՛ որպես «Դերսիմի քաղաքակրթում ու սուննիացում» ներկայացվելով: Համաձայն պաշտոնյաների և գրչակների վերլուծությունների՝ «քաղաքակրթված և սուննիացած Դերսիմը» կդառնար պետությանը հնազանդ: Դերսիմի քաղաքակրթման ու սուննիացման ամենաարյունալի իրագործումը տեղի ունեցավ 1938 թ․ օգոստոս և սեպտեմբեր ամիսներին: 1938 թ․ գործողությունը հիմնապես տարբերվում էր նախորդներից: Դերսիմի կարևոր տարածքները արգելափակվեցին՝ 1-ին, 2-րդ և 3-րդ աստիճանի արգելված շրջան ծանուցմամբ: Արգելքին չենթարկվող և սեփական այգիները լքած դերսիմցիները ապստամբության կոչ հնչեցրեցին: 1938 թ․ հունիսի 9-ի կայացված երեք գաղտնի վճռով Դերսիմում որոշվեց «իրականացնել պատերազմ», իսկ 1938 թ․ օգոստոսի 6-ով թվագրվող գաղտնի որոշմամբ էլ սկսվեցին գործողությունները: Վճիռներում առկա են ժամանակի նախագահ Աթաթյուրքի, վարչապետ Ջելալ Բայարի և նախարարների ստորագրությունները: Տեղում գործողության իրականացման լիազորությունը Թունջելիի նահանգապետ, կորպուսի հրամանատար և 3-րդ միավորման տեսուչ գեներալ-լեյտենանտ Աբդուլլահ Ալփդողանն ու 3-րդ բանակի տեսուչ Քյազըմ Օրբայն էին, որոնց հրամանատարության ներքո էր 7-րդ, 8-րդ և 9-րդ կորպուսների միությունը: Նախապատրաստված ծրագրով սանրեցին Դերսիմի ամեն մի սար ու քարը. սպանվեցին ու աքսորվեցին տասնյակ հազարավոր դերսիմցիներ:

Որպես արդյունք երկու ճակատով մղվող պատերազմում Դերսիմի ժողովրդագրական տնտեսական կյանքում իրականացված այս գործողությունը ցեղասպանություն է: Եթե 1938 թ․ պատերազմը չլիներ, ցեղասպանություն անել չէին փորձի: Դերսիմում բոլորի կողմից պատասխանատու համարվող Սաիդ Ռըզան իր ոտքով Երզնկա գնալով ձերբակալվեց և համաձայն Իհսան Սաբրի Չաղլայանգիլի գրածի՝ Անկարայի հրամանով 1937 թ․ նոյեմբերի 15-ին կախաղան հանվեց իր վեց գաղափարակից ընկերների հետ: Եթե ուշադրություն դարձնենք թիրախ համարված աշիրեթապետերի սպանություններին և Սաիդ Ռըզայի կախաղան հանվելուն՝ 1938 գործողությունները ինչու՞ իրականացվեցին: Չնայած վարչապետ Իսմեթ Ինյոնյուի հաստատմանը, թե «պետությունը գերիշխում է Դերսիմում», այս գործողությունները ինչու՞ պլանավորվեցին:

Մեկ դար անց, ներկայում Հայոց ցեղասպանության վերլուծություններին կասկածանքով մոտենալ նշանակում է թուրք ազգայնականության ջրափոսում խեղդվել: Հարյուրհազարավոր մարդիկ կտրվում են իրենց հողից, նրանց կյանքի երակը հատվում է… Այստեղ վիճելի ի՞նչ կա: Ցեղասպանության մասին կոնվենցիայի երկրորդ հոդվածում թվարկվում է որևէ խմբի ունեցվածքը թիրախավորող գործողություններ, ինպես օրինակ «սպանել, այնպիսի պայմանների ենթարկել, որոնք վերջ կտան ֆիզիկական գոյությանը»: Նշված գործողություններից բոլորն իրագործվեցին պետության ներսում ընթացող պատերազմի ժամանակ, 1938 թ․, Դերսիմում: Կա սպանություն, կա արտաքսում, կա դիերի այրում, կա գույքի պահպանման խոչընդոտում, կա ամեն տեսակի բռնություն՝ երեխաների նկատմամբ, կա ժողովրդագրական համակարգի մասնատում, և ուրիշ ինչե՜ր, ինչե՜ր: Պետության գործունեության մեջ շարունակականություն կա 1915 թ․ մինչև 1938 թ․: Թուրքիան 1950 թ․ հրապարակված օրենքով ընդունեց կոնվենցիան: 1915 կամ 1938 թ․ իրադարձությունների վրա կոնվենցիայի հետադարձ ուժ չունենալը պաշտոնական գաղափարախոսությանը բնորոշ խոսույթն է: Մինչդեռ կոնվենցիայի նախաբանում՝ «Անցյալում իրագործված ցեղասպանությունն ընդունվում է» դրույթով 1948 թվականից առաջ կատարված դեպքերը ևս ընդունվում էին: Վարչապետի աշխատակազմին, Ազգային պաշտպանության նախարարությանը և գլխավոր շտաբի ղեկավարությանը Խոզաթ-աղզունիկցի Հայդար Քանգի 1949 թ․ և դրանից հետո տված ցուցմունքներին առնչվող տեքստերն ուսումնասիրելիս նկատեցի, որ Հայդար Քանգը ոչ մի գերատեսչական գրության մեջ ստել չէր կարող՝ ասելով․ «Մեր գյուղի 12 ընտանիքներից կին-երեխա, ահել-ջահել՝ 170 հոգու սպանելով՝ վառեցին»:

«ԴԵՐՍԻՄՑՈՒ ԱՊՍՏԱՄԲՈՒԹՅՈՒՆ» ՊՆԴՈՒՄԸ ԴԱՏԱՐԿԱԽՈՍՈՒԹՅՈՒՆ Է

Դերսիմի խռովության թվերի հիման վրա ձեր կատարած հետազոտության մեջ  դուք խոսում եք Ազատագրական պատերազմից ավելի մեծ թվով մարդկանց ոչնչացման և այդ դեպքերը  «խռովությունից» ավելի վատթար՝ որպես պատերազմ ճանաչելու անհրաժեշտության մասին: Ըստ ձեզ, ո՞րն է պետության կողմից այս տեսակ որակավորումից  խուսափելու պատճառը:

Պետության լեզուն՝ բնաջնջելը, «ապստամբել էին» ասելով, թիրախավորելը և ոչնչացումն էլ «բարեփոխում, ռեֆորմ» ասելով առուտուր անելն է: Ես պնդում եմ, որ Քոչգիրիում, Պոնտոսում և Սասունում, դաշտային գիտելիքներով, խռովությունը իրականացվում է առանց այս-այն, կազմակերպական-լոգիստիկա վերլուծություն անելու: Հատկապես Դեռսիմը նկատի ունեմ. բացատրեմ ինչու: 1939 թ․ ներքին գործերի նախարար Ֆաիք Օզթրաքը պաշտոնական տվյալներ բացահայտեց: 1938 թ․ գործողության ընթացքում 13 հազար 160 դերսիմցի և 122 պահեստազորային զինվոր են մահացել: Պաշտոնական գրագրության համաձայն՝ 20 հազարի չափ դերսիմցի փախուստի է դիմել: Որպես արդյունք ոտնահարվել է տասնյակ հազարավոր դերսիմցների կյանքի ու գույքի անվտանգությունը: Սա՞ է խռովությունը: Դերսիմում դիտավորությամբ  ոտնահարվել են կյանքի հիմնական իրավունքները:

1-ին, 2-րդ և 3-րդ համարի արգելված գոտիների վերաբերյալ տրված հրամանը սա էր՝ «Գալիս ենք, դրանք արգելված շրջաններ են, հանձնվեք, ձեզ արտաքսելու ենք»: Մի գյուղ չէ, մի շրջան չէ, արգելված գոտի էին Դերսիմի երեք-չորս շրջանները: Անմիաբան խռովություն լինու՞մ է: Դերսիմցիները ինչպիսի՞ միավորմամբ պիտի խռովություն անեին: Տրված հրամանին չենթարկվողները, սար ու ձոր փախչողը համարվեց խռովություն անող: 3-րդ բանակի գործողությամբ Դերսիմի սար ու ձորը մաղվեց, ողջ բռնվողը արտաքսվեց: Ընտանիքները բաժանվեցին չորսական մարդու և տեղակայվեցին արևմտյան վիլայեթներում: Այնտեղ ապրելն էլ մի ուրիշ հոգս էր: «Դերսիմցու ապստամբություն» պնդումը դատարկաբանություն է:

Գալով ձեր հարցի՝ պատերազմին վերաբերվող մասին, «ապստամբել էին»-ը շարունակելով, ասում է՝ «ներքին պատերազմ տեղի ունեցավ, և կողմերն իրար սպանեցին»: Լիովի՜ն սուտ: Խռովություն չկար, և պատերազմող կողմեր էլ չկային: Եթե պատերազմող կողմեր լինեին, 1938 թ․ 13 հազար 160 դերսիմցի և 122 զինվոր կմեռնեի՞ն: Այսինքն, եթե 13 հազար դերսիմցի միայն քար էլ շպրտեին, ավելի շատ զինվոր չէ՞ր մեռնի: 1920-1922 թվերին Թուրքիայի ազատագրման պատերազմի ժամանակ զինվորականների զոհերի թիվը շուրջ 9 հազար 200 էր: Երկու պատերազմ և երկու ավարտ՝ ակնհայտ է: Ցավոք, յուրաքանչյուր կյանք որպես թիվ ենք օգտագործում վերլուծության նպատակով: Ես վերլուծությունս կենտրոնացրեցի․ «Լա՛վ, այս դեպքում ու՞մ պատերազմը» գաղափարի վրա:

Այսպես ընկալեցի «պետության ներքին պատերազմ» հասկացությանը: Բացատրությունս սա է՝ պետության նպատակի բաղադրիչի նույնականացումը, զինվորական ուժի պլանավորմամբ և գործողությամբ կյանքի և ունեցվածքի ապահովության վերացումն էր: Հայդար  Քանգի գործում գենշտաբի պետ Նուրի Յամութի 1953 թ․ փաստաթղթում ինչի՞ խոստովանությունն էր «Դերսիմում պատերազմական իրադրություն էր գործում» ասվածը: Նորից նույն գործում վարչապետի և Ազգային պաշտպանության նախարարության փաստաթղթերն ուշադիր ուսումնասիրելիս Նուրի Յամութը շատ նման մեկ այլ խոստովանություն ունի: Աղզունիք գյուղի 170 բնակչին սպանելն ու այրելը չկարողանալով սուտ որակել, արդյոք խոստովանությունը չէ՞ միաճակատ գործողության/պատերազմի: Կարճ եթե ասենք, Քոչգիրիում իրավիճակն այլ չէր: Քանզի մինչ Սվազի վալին պատվիրակության հետ բանակցում էր և երկու անգամ համաձայնագիր էր ստորագրել, մինչ Թուրքիայի մեջլիսը վարչապետի աշխատակազմին էր դիմել ինքնավարություն համար, զինվորական գործողության արդյունքում Քոչգիրիում քարը քարի վրա չէր մնացել: Գրողներից մեկն էլ Օքթայ Աքբալին պապն է՝ Սվազի վալի Էբուբեքիր Հազըմ Թեփեյրանը: Հիշեցնեմ նաև, որ ինքնավարության մասին դիմումը 1921 թ․ Սահմանադրության (հոդված 11) համաձայն՝ օրինական պահանջ էր: Արդեն իսկ եթե Սահմանադրության 11-րդ հոդվածը կիրարկվեր, խնդիրը լուծված կլիներ:

«ԿԱՊԻՏԱԼԻԶՄԸ ՈՉ ՄԻԱՅՆ ՄԻԼԻՏԱՐԻԶՄԻ, ԱՅԼ ՆԱԵՒ ԳՈՐԾԱԶՈՒՐԿՆԵՐԻ ԲԱՆԱԿՆ Է»

Դուք այս բնագավառի վերաբերյալ ուսումնասիրություն իրականացնող և պետության ինքնությունը չընդունողների դեմ  սկսված պատերազմը գրեթե քարտեզագրող հեղինակ եք: Ինչպե՞ս եք մեկնաբանում պետության այսօրվա մոտեցումը սիրիացի, աֆղան փախստականների և ներգաղթյալների նկատմամբ:

Առաջին նախադասության համար շնորհակալ եմ: Իշխողի և ինքնիշխանի տեսանկյունից  անձը մեկն է, ով աշխատանքի և ռազմաճակատ է ուղարկվում: Կապիտալիզմը միայն միլիտարիզմի բանակը չէ, այլ նաեւ՝ գործազուրկների: Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի վարչապետությունից ի վեր բնակչության վերաբերյալ հետազոտությունների մեջ ընտանիքներին տրվող խրախուսանքը «առնվազն երեք երեխայից» հասել է հինգի: Վերջին տարիներին բնակչության ծրագրված աճը հաջողվել է բնակչության ներմուծմամբ: Երեկ սիրիացի, իսկ այսօր աֆղան փախստականների ու ներգաղթյալներն ընդդեմ էմիգրանտների բանավեճում համաձայնություն կայացավ ԱԶԿ-ական Յասին Աքթայի և Մեհմեթ Օզհասեկիի միջև: Առանց նեղվելու պարզորեն պնդեց գործազուրկների բանակի կարևորությունը՝ որպես ստրուկների շուկայի: Ցավոք տնտեսական և սոցիալական հարցերը՝ կրոնական հայացքների մոտեցմամբ, գնալով էլ ավելի են խորացվում:

Որևէ նոր ուսումնասիրություն կա՞ ընթացիկ: Ինչպե՞ս եք անցկացնում Ձեր օրը:

Կոտորածները հաջորդում են իրար, սակայն թուրքական պետության ոճը, կարծում եմ, բավականաչափ ուսումնասիրված չէ: Աշխատում եմ թուրքական պետության բնույթի ու ռեժիմի ոճն ուսումնասիրելու ուղղությամբ: Հուսով եմ՝ կկարողանամ ավարտել այդ հետազոտությունս:

https://www.gazeteduvar.com.tr/nevzat-onaran-ermeni-soykirimina-kuskuyla-yaklasmak-turk-milliyetciligi-goletinde-bogulmaktir-haber-1531027

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *