Քըրշեհիրցի Կարապետն ու որդին՝ «Ալաթուրքաջը» Հակոբը

ԱՐԻՍ ԲՈԴՈԴԱՂԱՆ

Երբևէ հանդիպե՞լ եք քըրշեհրիցի հայի: Ինքս երկար փնտրեցի, սակայն չգտա: Չնայած որ Կարապետ պապս երեխա ժամանակ էր Ստամբուլ եկել, այնուհանդերձ իրեն այնպես էր քըրշեհիրցի համարում, որ շիրմաքարին, անունից առաջ «Քըրշեհիրցի» էր գրված:

Նրանից մեզ ժառանգություն անցած այդ առանձնահատկությունն է պատճառը, որ անգամ գնացած-տեսած չլինելով՝ այն հարցին, թե «Որտեղացի ենք», մեր պատասխանը Քրրշեհիրն է լինում:

Պապս լույս աշխարհ է եկել 1913 թվին, Քըրշեհիրում: Մոր անունը Գյուլիրենգ էր, հոր անունը՝ Վարդան: Անատոլիայի (Արևմտյան Հայաստանի-Ակունքի խմբ) հայության գլխին իջած սուրը Քըրշեհիրի գլխին էլ էր ճոճվել: Հայրը՝ փաստաբան Վարդան էֆենդին, ջրաղացից ալյուր գնելու ժամանակ, ջրաղացպանի օգնությամբ թաքնվել էր գյուղ եկած ժանդարմներից: Սակայն նա հանձնվել էր՝ ասելով․ «Ազգս գնում է, արյունս մյուսների արյունից ավելի կարմիր չէ, հետո էլ չեմ կարողանալու նայել մնացած կանանց երեսին»: Ըստ Ռայմոնդ Գևորգյանի «Հայոց ցեղասպանություն» գրքի, քըրշեհիրցի տղամարդկանց, քաղաքից դուրս հանելով, սպանել են: Երկու տարեկանում որբ մնացած Կարապետը 1915 թվականին արդեն իսկ «սրի մնացորդածներից» մեկն էր:

Այրիացած մայրը, չդիմանալով ցավին, կարճ ժամանակ անց մահացել է, և  Կարապետը երկկողմանի որբ է դարձել:

Երբ տանել չկարողանալով իրենց բնակավայրում գործադրվող ճնշումները՝ 1927 թ․ մորաքրոջ հետ միասին, միայն մեկ փայտե ճամպրուկ ձեռքներին, հասել են Ստամբուլի Հայդարփաշա կայարան, այստեղից բացվող տեսարանի մասին մորաքույրն ասել է. «Կարապետ, տղաս, ասես երկնքի ամբողջ լույսն այստեղ է իջել»:

Անատոլիայից Ստամբուլ եկած բոլոր ընտանիքները պես, նրանց առաջին ապաստանը ևս Գումգափուի պատրիարքարանում էր: Գումգափուում տեղավորվելուց հետո տարբեր աշխատանքներով է զբաղվել: Ի վերջո աշխատանք է գտել մի վառարանագործի մոտ, ում մոտ նախկինում՝ Քըրշեհիրում, աշկերտություն էր արել:

Չորս տարի Դիարբեքիրում զինծառայությունից հետո վերադարձել է Ստամբուլ: Որպես զինվոր՝ ծառայել էր Քանունի ազգանվան տակ: Կարապետը գլխին փորձանք չբերելու համար եկած-չեկած բնակվարչություն վազեց: Քանի որ ազգանուններից –յան վերջավորությունը պիտի հանվեր, ժամանակին Բեդրոսյանից «Բոդոսյան» փոխված մեր ազգանունը ամենավերջում բնակվարչության պաշտոնյայի երաշխավորմամբ դարձավ Բոդոդողան:

Մի քանի տարի անց ամուսնության տարիքի հասնելով՝ պապս իր համերկրացիների միջնորդությամբ ամուսնացել է Նարինգյուլի հետ: Կնոջ մայրը՝ Թագուհին, ծնվել էր 1899 թվին: Մեզ համար նա Մեծ յայա (մեծ մայրիկ) էր: Մենք հնարավորություն ենք ունեցել տեսնելու և լսելու նրան: Մեծ յայան վախճանվեց 2000 թվականին: Ամուսինը՝ Քալայցը Հակոբը, նրանից բավականին մեծ էր: 1915-ի գազանությունները (Հայոց ցեղասպանությունը-Ակունքի խմբ) վերապրած մեկն էր: Իր չորս քույրերի հետ միասին ցերեկները թաքնվում էին, գիշերները՝ փախչում: Յոզղատի լեռներով փախչելիս մի գիշեր լեգենդ դարձած Ինջիօղլու Սամուելի ու նրա ընկերների կողմից գտնվելով ողջ-առողջ հանձնվում է Յոզղատի ամերիկյան միսիոներների որբանոց: Ամուսնանալով Հակոբի հետ՝ այդտեղից որոշ ժամանակ անց գալիս են Ստամբուլ:

Պապս յայայիս հետ երկու տղա ունեցավ: Վարդանըև Հակոբը: Երեխաներին դրել էին իրենց հայրերի անունները: Առաջնեկին ունենալուց հետո պապս կրկին ծառյության կանչվեց «20 դասակարգի զորակոչ» ասված՝ ազգային փոքրամասնությունների անզեն աշխատանքային գումարտակներում ծառայության տանող մի համակարգում:

Օրթաքյոյում, Դերեբոյուի վառարանագործի խանութի պատին՝ ամենագեղեցիկ տեղում, կախված էր մարշալ Ֆեվզի Չաքմաքի նկարը, ով, հավատում էին, իրենց փրկել է մահից:

Ողջ-առողջ հետ գալուց հետո, այս անգամ էլ գլխներին մի ուրիշ փորձանք եկավ՝ Ունեցվածքի հարկը: Աշկալե աքսորվելուց հազիվ փրկվեց: Շարունակեց լավ-վատ վառարանագործությամբ զբաղվել:

Տարիների ընթացքում դժվարությունները չնվազեցին: Այնուհետև պայթեցին 1955 թ․ սեպտեմբերի 6-7-ի դեպքերը: Տների դիմաց հավաքված խառնամբոխին դեմ հանդիման, այդ ժամանակ տակավին հնգամյա երեխա հայրս տանն էր, իսկ պապս, հորեղբայրս, հորս քեռիները, տան բոլոր տղամարդիկ դռան առաջ կռվի էին պատրաստվում։ Դրկիցն ասաց, որ այստեղ ոչ մի հույն չկա, և Փորթաքալ Յոքուշով ներքև վազող  խառնամբոխի գնալուց հետո նրանք խորը շունչ քաշեցին:

Հաջորդ առավոտյան Դերեբոյու պողոտան լի էր կտորեղենով, հագուստներով և թալանված տներից դուրս նետված այլ իրերով:

Պապուս վառարանագործական խանութ այցելող ընկերների գերակշիռ մասը կամ բողազլըյանցի էին, կամ էլ բուրունկըշլայեցի: Թաշչիի Արտաշը, Թոփալ Արթինը, Ալակուշը: Երբ հավաքվում էին, քննարկվող թեման, ամենայն հավանակությամբ «ջարդն» էր լինում: Պատմում էին Յոզղատում իրենց ապրածների, վերապրելու, վերապրած լինելով հանդերձ կյանքները կորցրած ազգականների ապրած ամեն մի սարսափի մասին: Հրանտ Դինքի խոսքով՝ «Յուրաքանչյուրը մեկական փաստաթուղթ էր»: Մեկ էլ հանկարծ մի թոշակառու գնդապետ կգար: Գնդապետի գալուն պես, բնականաբար, թեման փոխվում էր: Մենդերեսի կողմնակից գնդապետի հետ նրանց ընդհանրությունն այն էր, որ բոլորն էլ դեմ էին իրենց վատ հուշերի համար պատասխանատու Ինյոնյուին:

Պապիս ապրածները մեծ անդունդ բացեցին նրա և հավատքի միջև: Մի կիրակի եկեղեցում, «Տեր հայր, ձեզ մի հարց կարո՞ղ եմ տալ» ասելով, մոտեցավ քահանային: Պատմեց Աբրահամի և Իսահակի պատմությունը: «Այն դեպքում, երբ Աստված մատաղացու Իսահակի համար ոչխար ուղարկեց, Անատոլիայում ժողովրդիս կոտորվելու ժամանակ ոչ մի ծառա չունե՞ր, որ ուղարկեր», ասելով՝ վրդովված հեռացավ եկեղեցուց: Հայերեն չէր հասկանում, սակայն հայատառ թուրքերեն հրատարակություններ կարդում էր:

Պապս հորս, հայրս էլ մեզ մի պատգամ է թողել: Մի անգամ կռիվ անելու հետևանքով ոստիկանությունից զանգեցին պապիս: Հաճախորդը, ում հետ վիճել էր պապս, գանգատվել էր, թե պապս նրա կրոնը, աղոթքն ու դրոշն է հայհոյել: Թեև նրանք վստահ էին, որ պապուս զրպարտել են, չնայած գիտեին, որ նա իրավացի է, սակայն պապս փրկվելու համար ոստիկանության պետի տանը զրոյից վառարան հավաքեց: Այդ պատճառով ասում էր՝ ոչ ոքի հետ մի վիճիր, դու ոչ մի բան ես: Հայրս էլ մեզ էր նույնն ասում…

Հայրս այս իրադարձությունների մեծ մասի ականատեսն էր: Անցած շաբաթ «Երկնաց Հոր» մոտ գնաց: Պապս՝ վառարան սարքող Կարապետը ու հայրս՝ Ալաթուրքաջը Մորուք Հակոբը:

Գրիգոր Զոհրապի «Ի հեռաստանե» երկում հիշատակված Օրթաքյոյի Թարգմանչաց միջնակարգ դպրոցում հպարտությամբ սովորելուց հետո հայրս գնաց Կեդրոնական քոլեջ: Ֆինանսական պատճառներով իններորդ դասարանից թողնելով դպրոցը՝ բռնեց Չուխաջը Հանի ճամփան: Տասնյոթ տարեկանում էլ որբացավ:

Այդ ժամանակ բոլորին մականուն տալու սովորություն կար: Յուրաքանչյուրը մականվամբ էր ճանաչվում: Հայրս էլ ստացավ «Մորուք  Հակոբ» մականունը: Սամաթյացի Հաջի Փարլակը, ժամանակի հայտնի և մեծ ընդելուզողներից մեկը, հորս որպես իր ժառանգորդ էր ընդունում:

Թուրքական ընդելուզումը հին օսմանյան ոճի զարդագործական արդտադրություն էր: Առաջացել է այս տարածաշրջանում: Այն հիմնականում պատրաստվում է ալմաստ քարերի շրջանակի վրա: Ջրի հետ չպիտի շփվի: Սակայն հայրս տասնյակ երախտապարտ հաճախորդներ ուներ, ովքեր նրա ընդելուզած զարդերով ծով էին մտնում, բաղնիքում լողանում էին, աման էին լվանում և կյանքում ոչ մի խնդիր չէին ունեցել:

Համայնքային գործերով ևս զբաղվելով՝ հայրս երկու անգամ Բաքըրքյոյի եկեղեցու տնօրենների խորհրդի անդամ է դարձել: Այդ պաշտոնի ընթացքում ընդգրկվել է նաև այն ժամանակվա Հայոց պատրիարք Գարեգին Քազանճյանի Խորհրդակցական մարմնում: Ջանքեր է գործադրել Ստամբուլի հայ համայնքի գույքը ավելի բարվոք պայմաններում պահպանելու համար:

Հայրս Քափալը շուկայի (արևելյան շուկա Ստամբուլում-Ակունքի խմբ) վարպետներից տարբերվող մի առավելություն ևս ուներ: Մի օր բերանից հոյհոյանք դուրս չեկավ, աշակերտներին, ենթավարպետներին չվիրավորեց:

Մեր արհեստանոցում ես հորս համար Րաֆֆի, Փարամազ, Արփիար Արփիարյան, Դանիել Վարուժան էի կարդում, նա էլ մեզ համար Գարեգին Բաշգոտուրյանի «Եկ իմ սրինգը», Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանին» էր կարդում: Առիթի դեպքում լսում էինք Պարույր Սևակի «Մարդ էլ կա, մարդ էլ» կամ էլ «Մեզ հայ են ասում»-ը: Սակայն ավելի հաճախ Ջեմ Քարաջա էինք լսում…

Սեպտեմբերի 12-ից հետո Օզալի՝ իշխանության գալու ժամանակ Քափալըչարշըի արհեստավորական շինությունները տեղափոխվեցին, ոսկերչական սեկտորը տեղայնացվեց և հանրայնացվեց, որի պատճառով շատ առևտրականներ կամ երկրից փախան, կամ թողեցին իրենց մասնագիտությունը: Տիրան Շենենց, Արամ Ֆենկյանենց, Բարսեց Սեմերջյանենց տեղերը պետության աջակցությամբ մեծ կապիտալով ոսկերչության սեկտոր մտնողներին մնացին:

Այս համակարգում, ուր կապիտալը ճնշում էր աշխատուժը, վարպետության և արհեստի անարժեք դարձրած ժամանակաշրջանում վարպետությունը առաջին պլան դուրս բերած շատ վարպետների համար Քափալըչարշըն այլևս այն կենտրոնը չէր, որտեղ աշկերտ ուղարկելով՝ հասարակության մեջ ասում էին․ «Ոսկե ապարանջան թող լինի դաստակին»:

Եթե պատմածներիս մեջ անունները փոխենք, դրանք կարող է նմանվեն պոլսահայ բազմաթիվ ընտանիքների պատմություններին: Չեմ ուզում պապուցս հորս, հորիցս էլ ինձ փոխանցվածը մեջս պահել:

Ումբերտո Էկոն մի խոսք ունի՝ «Երջանիկ մարդիկ պատմություն չեն ունենում»:

Մենք՝ Անատոլիայի հայերս, շատ պատմություններ ունենք: Հուսով եմ՝ հետագա պատմությունների վերջում մենք էլ երջանիկ կլինենք…

Լույսերի մեջ հանգչի՜ր, Հա՛յր, քեզ երբեք չենք մոռանա…

Հոդվածի սկզբնական տարբերակը հրապարակվել է «Ակօսի» 2021 թվականի հուլիսի 30-ի համարում:

https://hyetert.org/2021/08/04/kirsehirli-garabed-ve-oglu-alaturkaci-hagop/

Թարգմանեց Տիգրան Չանդոյանը

Akunq.net 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *