Հայ եկեղեցին եւ Տիեզերական Գ. ժողովը (Եփեսոս)

ԳԷՈՐԳ ԱԲՂ. ԳԱՐԱԿԷՕԶԵԱՆ

«Տիեզերական ժողով» կը կոչուին այն ժողովները, որոնք կը գումարուին քրիստոնէական եկեղեցիներու բարձրաստիճան հոգեւորականներու գլխաւորութեամբ, քննելու եւ յստակ որոշումներ կայացնելու եկեղեցական կեանքի կարեւոր բնագաւառներուն առնչուող տարբեր հարցերու շուրջ` հաստատելով ուղղափառ վարդապետութիւնը: Ընդհանրական եկեղեցւոյ, յատկապէս Արեւելեան ուղղափառ եւ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ համար «տիեզերական» բնոյթ եւ ճանաչողութիւն ունին երեք ժողովներ, որոնք իրենց գումարման վայրին անունով կը կոչուին Նիկիոյ, Կոստանդնուպոլսոյ եւ Եփեսոսի ժողովներ: Այս երեք ժողովներով լուծուած եւ բացատրուած կը համարուին քրիստոնէական կրօնի էական գլխաւոր հաւատալիքները` Ս. Երրորդութիւնը, Մարդեղութեան եւ Փրկագործութեան խորհուրդները:

Սոյն յօդուածը պիտի ներկայացնէ Տիեզերական երրորդ` Եփեսոսի ժողովը, սակայն կարելի չէ աննկատ անցնիլ զայն նախորդող երկու Տիեզերական ժողովներէն, որովհետեւ անոնք սերտ կապ ունին իրարու հետ:

Առաջին Տիեզերական` Նիկիոյ ժողովը գումարուեցաւ 325 թուականին, 318 հայրապետներու մասնակցութեամբ եւ քննեց «Աստուծոյ որդիին» մասին Արիոսի հերետիկոսական վարդապետութիւնը, որ Քրիստոս կը ճանչնար ո՛չ իբրեւ Աստուծոյ որդի, այլ` իբրեւ բացառիկ յատկութիւններով օժտուած եւ Աստուծոյ յատուկ շնորհքին արժանացած արարած մը:

Երկրորդ տիեզերականը` Կոստանդնուպոլսոյ ժողովը գումարուեցաւ 381 թուականին, 150 Հայրապետներու մասնակցութեամբ եւ քննեց «Սուրբ Հոգիին» մասին Մակեդոնի վարդապետութիւնը, որ կ՛ուրանար Ս. Հոգիին աստուածութիւնը եւ հաւասար ու համագոյ ըլլալը Հայր Աստուծոյ հետ:

Եփեսոսի Տիեզերական ժողովը,գումարուեցաւ 431 թուականին, 200 Հայրապետներու մասնակցութեամբ, բիւզանդական Թէոդոսիոս Բ. «Փոքր»կայսեր հրամանով եւ քննեց Նեստորի վարդապետութիւնը Քրիստոսի բնութեան` աստուածութեան եւ մարդեղութեան մասին: Ի մասնաւորի այն բաժինը, որուն ընդմէջէն Քրիստոսի մէջ երկու անջատ բնութիւններ ըմբռնած էր` մարդկային եւ աստուածային:

Առաջին դարերուն Եկեղեցւոյ առաքելահիմն հաւատքը փորձաքարի զարնող առաջին հարուածը եկաւ գնոստիկեան աղանդէն: Քրիստոսի անձին սահմանումը շեղեցաւ իր իսկական ըմբռնումէն` այդ օրերու տարբեր ու սխալ մտածողութիւններու ազդեցութեամբ: Այսպէս, ոմանք նիւթեղէն աշխարհը եւ մարդու մարմինը կը նկատէին չարի աղբիւր: Ուստի, Քրիստոսի մարդեղութիւնը (մարդանալը` մարմին առնելը եւ մեզի յայտնուիլը) անկարելի կը գտնէին: Եկեղեցին բնականաբար հակազդեց այս վտանգին եւ ոգի ի բռին անխաթար պահպանեց Քրիստոսի անձին նորկտակարանեան ճշմարիտ հասկացողութիւնը` շեշտելով Քրիստոսի կատարեալ Աստուած, կատարեալ մարդ եւ մէկ ըլլալը: Երրորդ դարուն քրիստոսաբանական հարցը լայնօրէն քննարկուեցաւ աղեքսանդրեան աստուածաբանական աւանդութեան մէջ: Քրիստոսի անձին միութիւնը շեշտուած կէտը եղաւ մարդեղութեան վարդապետութեան: Սակայն անտիոքեան աստուածաբանութեան աւանդութեան մէջ Քրիստոսի բնութեանց երկուութեան շեշտումը եղաւ գլխաւոր ուղղութիւնը:

Հետեւաբար հարցը այն էր, թէ ինչպէ՞ս պէտք էր բացատրել աստուածայինին եւ մարդկայինին միանգամայն ներկայութիւնը Քրիստոսի անձին մէջ: Ինչպէ՞ս Աստուած մարդանալով` Աստուած կը մնար, մարդ մնալով նոյն ատեն:

Անտիոքեան եւ աղեքսանդրեան դպրոցները գաղափարական պայքարի մէջ գտնուեցան: Երկուքին շեշտադրումները կը տարբերէին իրարմէ: Անտիոքեանը` տառի մեկնութեան կը հետեւէր, մինչ աղեքսանդրեանը` այլաբանական մեկնութեան: Այս երկու դպրոցներէն շրջանաւարտ վարդապետներ եւ հայրապետներ հակընդդէմ ուժեր եղան, պայքարեցան իրենց կարծիքը յառաջ քշելու համար, եւ այդ պատճառով ալ Եկեղեցին այս երկու դպրոցներու ազդեցութեանց ենթարկուեցաւ: Բնականաբար գտնուեցան աւելի խոհեմ եւ հաւասարակշռուած հայրեր, որոնք եկեղեցւոյ ծոցին մէջ ստեղծուելիք վտանգը նախատեսելով` փորձեցին երկու դպրոցներու տեսութիւնները իրարու լրացուցիչ կերպով բացատրել քրիստոսաբանական խնդիրները:

Աղեքսանդրեան ու անտիոքեան դպրոցներու գաղափարական հակամարտութիւնն ու կարգմը պատրիարքներու փառասիրական ձգտումները հիմնական դրդապատճառները եղան սոյն ժողովին գումարումին: Եփեսոսի ժողովը կանխող շրջանին Աղեքսանդրիոյ պատրիարքը` Կիւրեղ Աղեքսանդրացի, կը հետեւէր աղեքսանդրեան դպրոցի ուսուցումներուն, իսկ Կ. Պոլսոյ պատրիարքը` Նեստոր, կը հետեւէր անտիոքեան դպրոցին, եւ անշուշտ երկուքն ալ ունէին իրենց հետեւորդները:

Նեստոր կը քարոզէր, որ Քրիստոսի մասին արձանագրուած աստուածաշնչական վկայութիւնները պէտք էր հասկցուէին հետեւեալ ձեւով. Բանին (Logos-ին)ակնարկող հատուածները աստուածութեան կը վերաբերէին, իսկ մարդուն ակնարկողները` մարդեղութեան: Ան նաեւ կը մերժէր Ս. Կոյս Մարիամին «Աստուածածին» կոչումը եւ կ՛առաջարկէր «Աստուածածին» բառին փոխարէն` օգտագործել «Քրիստոսածին»-ը, որովհետեւ Մարիամ Յիսուսի մարդկային անձին ծնունդ տուաւ, բայց` ոչ աստուածութեան: Այլ խօսքով, Քրիստոս պարզ մարդ մըն է, որ աստուածութիւնը ստացաւ: Ան կ՛ըսէր որ Մարիամ իր մէջ չկրեց Աստուծոյ յաւիտենական Բանը, այլ պարզապէս յաւիտենական Բանին մարդկային երեսը` մարդեղութիւնը:

Այս ըմբռնումին դիմաց, Կիւրեղ Աղեքսանդրացի կը մերժէր Նեստորի այս ուսուցումը եւ կը պաշտպանէր 318 հայրապետներուն կողմէ հաստատուած Նիկիոյ Տիեզերական ժողովի հաւատոյ հանգանակը` հիմնուած Յովհաննու Աւետարանի «Եւ Բանը մարդ եղաւ եւ մեր միջեւ բնակեցաւ, եւ մենք տեսանք անոր փառքը. փառքը Միածինին, որ Հօրմէն եկաւ` շնորհքով եւ ճշմարտութեամբ լեցուն» (Յհ 1.14) եւ փիլիպպեցիներու նամակին խօսքը` «Որ թէպէտ բնութեամբ Աստուած էր, եւ Աստուծոյ հաւասար ըլլալը հռչակելը իրեն համար Աստուծոյ պատիւը յափշտակել չէր նշանակեր, բայց կամաւորաբար ինքզինքը այդ պատիւէն մերկացուց` ծառայական մեր բնութիւնը իր վրայ առնելով, եւ մարդոց պէս եղաւ ու մարդկային կերպարանքով ճանչցուեցաւ: Ինքզինքը խոնարհեցուց եւ Աստուծոյ հնազանդեցաւ` յանձն առնելով մահը, եւ այն ալ` խաչի մահը: Ատոր համար ալ Աստուած զայն շատ աւելի բարձրացուց եւ անոր տուաւ այն անունը, որ վեր է բոլոր անուններէն. որպէսզի Յիսուսի անունին ծունկի գան բոլորը, երկնաւորներն ու երկրաւորները եւ սանդարամետականները, եւ ամէն լեզու դաւանի թէ Յիսուս Քրիստոս «Տէր» է, Հայր Աստուածը փառաւորելու համար» (Փլպ 2.6-11): Հիմնուելով նորկտակարանեան ճշմարիտ ուսուցումներուն վրայ` Կիւրեղ պատրիարքը իր տեսակէտը կը պարզէր «Մի բնութիւն Բանին մարմնացելոյ» «մարմնացեալ Բանին մէկ բնութիւն» բանաձեւով: Անոր բանաձեւումը կը յատկանշէր Քրիստոսի մէջ աստուածային Բանին մէ՛կ բնութիւն ըլլալը եւ Քրիստոսի մարմինին ու հոգիին մարդեղութիւնը, ըլլալու եղանակ մըն էր, զոր Բանը կամեցած էր` Ս. Կոյսէն ծնելով: Մարդեղութիւնը Բանէն անբաժանելի էր: Նեստորականները կիւրեղեան բանաձեւումը կ՛ըմբռնէին որպէս մարդեղութեան եւ աստուածութեան խառնումը Քրիստոսի մէջ, նոր իրավիճակի մը ծնունդ տալով` ո՛չ աստուածայինը եւ ո՛չ ալ մարդկայինը կը ցոլացնէր: Ս. Կիւրեղի մօտեցումը կ՛ընդգծէր այն իրողութիւնը որ Բանըմարդեղութիւնը առած էր Ինքն Իր վրայ` մարդացած էր: Հետեւաբար, ասկէ մեկնելով, Ս. Կոյս Մարիամը կարելի է կոչել «Մայր Աստուծոյ» կամ «Աստուածածին»:

Յամենայն դէպս Տիեզերական Գ. ժողովը Եփեսոսի մէջ դատապարտեց Նեստորի վարդապետութիւնը իբրեւ հերետիկոսութիւն եւ հաստատեց Քրիստոսի երկու բնութիւններու միութիւնը իբրեւ ուղղափառ վարդապետութիւն:

Հայ առաքելական եկեղեցին գործնապէս չկրցաւ մասնակցիլ Տիեզերական Գ. ժողովին, սակայն Աշտիշատի ժողովին (435 թ.) Ս. Սահակ հայրապետի նախագահութեամբ, Ս. Մեսրոպ Մաշտոցի եւ Հայ եկեղեցւոյ հայրերուն մասնակցութեամբ նախորդ երկու Տիեզերական ժողովներուն հետ միասին քննեց եւ ընդունեց ժողովին հեղինակութիւնն ու արդիւնքները` կանոններն ու որոշումները:

Հայ առաքելական ս. եկեղեցին կ՛ընդունի կիւրեղեան/աղեքսանդրեան դպրոցին ուղղափառ վարդապետութիւնը, որ Քրիստոս կը ճանչնայ եւ կ՛ընդունի կատարեալ Աստուած եւ կատարեալ մարդ` միանգամայն: Ան մարդեղութեամբ իսկական մարմին առաւ, «ճշմարտապէս եւ ո՛չ կարծեօք», մարդկութեան` մեր փրկութեան համար:

Այստեղ կը մէջբերեմ երջանկայիշատակ Գարեգին Բ. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսին մտորումներէն մէկը, ուր կ՛ըսէ. «Պատմութիւնը ցոյց տուաւ, որ Քրիստոսի անձին խորհուրդը մարդկայնօրէն անլուծելի խորհուրդ մըն է. մարդկային տրամաբանութեամբ մօտեցումը անոր, կրնայ հասկցնել մեզի անոր` մասնաւոր հանգամանքները: Աւետարանի ուսումնասիրութիւնը քրիստոսաբանական տեսակէտէն` կրնայ մեզի ցոյց տալ Քրիստոսի անձին արտայայտութեան կերպերը. բայց այս բոլորին խորունկ իրականութիւնը կը մնայ անթափանցելի մեր մտքին համար: Որովհետեւ Քրիստոսի անձը լոկ մարդկային փորձառութեամբ չի բացատրուիր, քանի զուտ մարդկային փորձառութենէն տարբեր վիճակ մըն էր այն, զոր Քրիստոս ապրեցաւ իբրեւ Աստուածամարդ: Մեր շարականագիր վարդապետը հրաշալիօրէն կը բացատրէ այս երեւոյթը Քրիստոսի մարդեղութիւնը ներկայացնելով իբրեւ «Խորհուրդ մեծ եւ սքանչելի»»:

Այսօր աշխարհի մէջ կը շարունակեն աղանդաւորներ, հերետիկոսներ եւ հերձուածողներ իրենց մոլորեցուցիչ որոմները ցանել Տիրոջ անդաստանին մէջ ցանուած ցորենի հատիկներուն կողքին: Զգուշ ըլլալ, արթուն ըլլալ, աղօթքով կարդալ եւ սերտել Աստուծոյ խօսքը եւ Հայ եկեղեցւոյ ճշմարիտ ուղղափառ դաւանանքէն ու հաւատքէն լուսաւորուիլ եւ Տիրոջ Հոգիին զօրութեամբ յաղթել` Աստուծոյ փառքին համար:

https://www.aztagdaily.com/archives/518700 

Leave a Reply

Your email address will not be published.