Կիլիկիայի առեղծվածային քաղաք Քոզանը (Սիս-Ակունքի խմբ․)

Կիլիկիայի հնամենի քաղաք Սիսում եմ, որի ներկայիս անունը Քոզան է։ Անծայրածիր հարթավայրերի միջից բարձրացող գագաթները չեն պարտվել ժամանակի հետ պայքարում, բայց հոգնած են թվում։

Ֆաթիհ Սընար

Սոցիոլոգ

Toros Express-ը գնում է մի ոլորապտույտ ճանապարհի հետքերով, որտեղ լեռների միջից գագաթները պաշարում են երկնակամարը։ Ժամանակին որպես «Կիլիկիայի դռներ» հայտնի մի կետում արագընթաց գնացքը Միջին Անատոլիայի և Չուքուրովայի արանքում գտնվող նեղ անցումից շարժվում է դեպի անծայրածիր դաշտավայր։

Միտքս շրջում է պատմության խունացած էջերում, որոնցից մեկում հանդիպում եմ բյուզանդա-արաբական պատերազմներին։ Մտաբերում եմ Բյուզանդիայի կողմից ստեղծված փարոսային հաղորդակցական կապը, որ այդ երկիրը հիմնել էր, որպեսզի հնարավորինս արագ մայրաքաղաքին հայտնի արաբական արշավանքների մասին․․․ Դա տագնապային համակարգ էր, որ աշխատում էր Կիլիկիայից դեպի Կոստանդնուպոլիս որոշակի ընդմիջումներով գագաթներին վառվող կրակների միջոցով։ Լեռնաշղթայի առաջին փարոսը ևս արաբական հոսքի դեմ բնական սահման եղող Տավրոսյան լեռնաշղթայի այն հատվածում էր գտնվում, որը նայում էր Միջին Անատոլիայի հարթավայրերին։ Ո՞վ գիտե, գուցե հենց ա՞յդ գագաթի կողքով անցա քիչ առաջ։ Հաճախ են ասում, թե «Մատանիների տիրակալ»-ի մեջ Ռոհանի և Գոնդորի միջև միաբանությունն ամրապնդելու համար ստեղծված կրակի աշտարակները հենց այդ բյուզանդական համակարգի նմանությամբ են կառուցվել։

Հոգիս պարուրում է բերքատու արտերով, գետերով գծված նոր հողատարածքին մոտենալու հետաքրքրությունը։ Հազարամյա պատմության առաջին էջերն են բացվում կամաց-կամաց։ Ադանայի կայարանում առաջին քայլս եմ գցում հնամենի ավաններով, տաճարներով, իշխանություն հաստատելու համար մղված պատերազմների խորհրդանիշ համարվող ամրոցներով գծված մի երկրի հողում։ Մի երթուղային տաքսի եմ նստում, ապա՝ ճանապարհ ընկնում դեպի նոր քաղաք։

Կիլիկիայի հնամենի քաղաք Սիսում եմ, որի ներկայիս անունը Քոզան է։ Անծայրածիր հարթավայրերի միջից բարձրացող գագաթները չեն պարտվել ժամանակի հետ պայքարում, բայց հոգնած են թվում։ Քոզանը հայտնագործելու առումով իմ աջակիցն էլ դաշտավայրից բարձրացող ժայռոտ գագաթը և վերջինիս վրա կառուցված ամրոցն էին, բերդ, որ պարտվել էր պատմությանը, բայց չէր անհետացել։ Միայն Աստված գիտի, թե ինչ հուշեր էր ժողովել իր ստվերում։ Անշուշտ, առեղծվածային տարածքներում պատմությունը հաճախ հենց ճանապարհին է կերտվում։

Այն, ինչի մասին պատմում են պատերը

Ինձ վերագտնում եմ բարձրադիր լեռների ստվերում, Սսի բերդի փեշերին, դարերից այսօրվան փոխանցված տաճարի առաջ, տաճար, որից մեր օրեր մի քանի պատ է միայն հասել։ Քարերի հետքերում մի վարագույր է բացվում դեպի անցյալ։ Տաճարը ժամանակին այս տարածքներում ապրած ժողովուրդներից մեկի սրբավայրն է համարվել։ Այն դարեր շարունակ պատրիարքների տունն է եղել, իսկ այսօր պատմությանը դիմակայում է մնացած մի քանի պատի կտորով։ Այս վայրը հայտնի է որպես Հայոց կաթողիկոսարան։ Այն համարվում է Հայոց եկեղեցու նվիրապետության 4 սուրբ պաշտոններից երկրորդը։ Քոզանում գտնվող սուրբ կենտրոնի ճակատագիրը ևս, իր ժողովրդի նման, փոխվել է 1915-ին։ Նաև Անատոլիայի արևելքում հաճախացած թյուրքական ցեղերի հոսքերի հետևանքով 1000-ական թվականներից սկսած՝ հայերի զանգվածային գաղթ է մեկնարկում դեպի Կիլիկիայի տարածքներ։ Նոր գաղթերի միջոցով հայերը կարևոր ժողովուրդ են դառնում այս տարածքներում։ Նրանք Միջերկրական ծովի ափին իրենց թագավորությունը հիմնելով՝ ընդարձակ տարածքի տեր են դառնում Բյուզանդիայի, թուրքերի և արաբական աշխարհի միջև։ Այդ պետությունը երկար ժամանակ ապրում է խաչակիրների կողմից հիմնված արևելամիջերկրական թագավորությունների հարևանությամբ, իսկ Սիս քաղաքը այդ թագավորության կենտրոնն է դառնում։ Բացի այդ, քանի որ այս քաղաքը կաթողիկոսի նստավայրն է լինում, այն նաև կրոնական կենտրոն է համարվում։ Սիսը, բացի ամրակուռ ամրոց լինելուց, նաև բազմաթիվ եկեղեցիների և տաճարների քաղաք է դառնում, որը Միջերկրական ծովի առափնյա տարածքներում յուրահատուկ բնույթ է ձեռք բերում՝ իր հայկական մշակույթի շնորհիվ։

Թեև Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը պատմության գիրկն է անցել, սակայն հայերը դարերով եղել են այս տարածքների կարևոր և ազդեցիկ բնակչությունը։ Քոզանը հայկական թագավորության անկումից հետո մտնում է մամլուքների տիրապետության տակ, որոնց կենտրոնը Կահիրեն էր։ Այս տարածքները որոշ ժամանակ կռվախնձոր են լինում մամլուքների և օսմանցիների համար։ Այդ պայքարն ավարտվում է օսմանցիների հաղթանակով, որից հետո տեղի բնակչությունը դարեր շարունակ ապրում է օսմանյան տիրապետության տակ։

Ցիրուցան արված անցյալը

Օսմանյան պետության մայրամուտին Բալկաններից մինչև Անատոլիա՝ կայսրությունով մեկ տարածված խռովությունն արտացոլվում է նաև Կիլիկիայում և վերջինիս նշանավոր կենտրոններից Քոզանում։ 19-րդ դարի վերջերին որոշ բնակավայրերում ընդհարումներ սկսած հայերի և թուրքերի միջև առաջացած խնդիրները հազարավոր մարդկանց կյանք են արժենում։ 1920-ականներին ինչպես ամբողջ Անատոլիայի, այնպես էլ Կիլիկիայի հայերը հարկադրված են լինում լքել իրենց դարավոր հայրենիքը։ Երբ գնացել էի Երևան և Ցեղասպանության թանգարան այցելել, նկատել էի, որ Ադանայում ու շրջակա բնակավայրերում կատարված բռնության դեպքերին մի ամբողջ բաժին է նվիրված։ Իսկ այդ օրերից մեր օրեր միայն ավերակներ են հասել։ Պատեր, որոնք շշնջում են ցիրուցան արված անցյալի մասին։ Անշուշտ անհամար է այն տխուր մեղեդիների թիվը, որոնք նվիրված են այդ ողբերգությանը։ Դրանցից մեկը Ադանայի ողբն է՝ Adana Ağıtı…

Դարեր շարունակ հայերի ինքնությամբ հունցված այս հողերից հեռացված կիլիկիահայության մի մասն այսօր ապրում է Բեյրութում։ Քոզանում գտնված կաթողիկոսարանի կենտրոնը ևս ներկայում Բեյրութի սահմաններում է։ Երբ Բեյրութ էի այցելել, իմ ուղեկից Մեհմեդի հետ մտել էի նաև Բուրջ Համուդ, որտեղ հոծ հայկական բնակչություն էր ապրում։ Այս թաղամասի խանութների ցուցանակները և պատի գրառումները վեր էին հանում Անատոլիայի հետ առնչությունը։

Միտքս է գալիս Սիսը լքել հարկադրված և իր կյանքը Բեյրութում շարունակած Անահիտ Աջապահյանի հուշը, որ հանդիպել էի Վերժինե Սվազլյանի ժողոված վկայություններից կազմված՝ Հայոց ցեղասպանության թեմայով գրքում։ Աջապահյանն ասում էր, թե իր ընտանիքը ծագում է Կիլիկիայի թագավորական ընտանիքից։ Տեղահանության ժամանակ (Հայոց ցեղասպանություն-Ակունքի խմբ) թագավորական ժամանակներից որպես հիշատակ մնացած մի քանի արժեքավոր իրեր վերցրած Աջապահյան ընտանիքը ստիպված է լինում դրանք վաճառել՝ ուտելիք գնելու համար, որպեսզի ողջ մնա։ Երբ նրանց ձեռքը մի քիչ գումար է անցնում, նրանք դրամով հետ են գնում Լևոն թագավորի փղոսկրե գդալը։ Անահիտ Աջապահյանը հայտնում է, որ ներկայում այդ գդալը ցուցադրված է Բեյրութում գտնվող կաթողիկոսարանին կից Կիլիկիայի թանգարանում։

Գիտակցում եմ, որ հին Կիլիկիայում հայկական անցյալից միայն գաղտնիքներ են մնացել։ Ցավալի իրողություն է, որ Սիսի և Կիլիկիայի անունները Թուրքիայում այսօր կարծես թե պատմության գիրկն են անցել։ Այնինչ Երևանում այդ երկու անունները ապրում են որպես թաղամասեր։

Թողնում եմ պատմության էջերում անհամար մշակույթներ, կրոններ և պետություններ հյուրընկալած հնամենի Սիս քաղաքը, որի ներկայիս անունը Քոզան է, և կրկին ընկնում Չուքուրովայի փոշոտ ճանապարհները։

Որպես իմ ուղևորությունից հուշ՝ Hov arek sarer jan երգն է հնչում․․․

https://www.gazeteduvar.com.tr/kilikyanin-sirli-sehri-kozan-haber-1527714

Թարգմանեց Մելինե Անումյանը

Akunq.net

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *