Սեբաստահայոց աւանդական ապրումները

Իր ըն­դարձակ տա­րած­քով եւ պատ­մա­կան ան­ցեալով կա­րեւոր քա­ղաք մը եղած է Սե­բաս­տիան։ Տա­րինե­րու ըն­թացքին բազ­մա­­թիւ գաղ­­թեր ապ­­րե­­­լով հան­­դերձ հոն հայ­­կա­­­կան գո­­յու­­թիւնը թէ քա­­ղաքի կեդ­­րո­­­նին եւ թէ շրջա­­կայ գա­­ւառ­­նե­­­րուն մէջ մին­­չեւ օրս կը շա­­րու­­նա­­­կուի։

1915-էն ետք քա­­ղաքի հա­­յու­­թիւնը կը բնա­­կէր Աք­­տե­­­ղիր­­մէն եւ Պե­­զիր­­ճի թա­­ղերուն, երկյար­­կա­­­նի քա­­րու­­կիր բնա­­կարան­­նե­­­րու մէջ, որոնց մուտքը բա­­կէն էր։ Ափ­­սոս որ այդ տու­­նե­­­րէն հա­­զիւ մի քա­­նի հա­­տը հա­­սած են մեր օրե­­րուն։ Այդ տու­­նե­­­րը հա­­յերէ գրա­­ւեցին եւ տրա­­մադ­­րե­­­ցին գաղ­­թա­­­կան թուրքե­­րուն։ 5 կամ 6 տա­­րեկան էի, կը յի­­շեմ մօրս մեծզմօր Թաւ­­րա­­­յի իրենց եր­­բեմնի տան տե­­ղը ցոյց տա­­լով «մեր տու­­նը հոս էր, այս ծա­­ռերէն ոմանք մեծ հայրս, ոմանք ալ հայրս տնկած են» ըսե­­լով ար­­տա­­­սուե­­լը։ Ու­­րեմն մե­­րոնց տու­­ներն ալ յափշտա­­կած էին։ Բա­­րեբախ­­տա­­­բար ջա­­ղաց­­պան ըլ­­լա­­­լու շնոր­­հիւ իմ նախ­­նի­­­ները ազա­­տուե­­ցան սպան­­դէ եւ աք­­սո­­­րէ։ Մենք շա­­րու­­նա­­­կեցինք մնալ քա­­ղաքի կեդ­­րո­­­նը։ Սե­­բաս­­տա­­­հայե­­րը բա­­ցի ջա­­ղաց­­պա­­­նու­­թե­­­նէ, կը՛զբա­­ղէին դար­­բի­­­նու­­թեան, դեր­­ձա­­­կու­­թեան, ոս­­կերչու­­թեան, պղնձա­­գոր­­ծութեան, կլա­­յագոր­­ծութեան, ատաղ­­ձա­­­գոր­­ծութեան նման զա­­նազան ար­­հեստնե­­րով։ Բա­­ցառու­­թիւն էր կրօ­­նափո­­խու­­թեան երե­­ւոյթնե­­րը։ Բո­­լորս կը կան­­չո­­­ւէինք հայ­­կա­­­կան անուննե­­րով։ Միայն ազ­­գա­­­նուններն էին որ, ինչպէս բո­­վան­­դակ երկրի տա­­րած­­քին փո­­խուած էր ու վե­­րածո­­ւած թրքե­­րէնի։

Գրա­­ւոր աղ­­բիւրնե­­րու հա­­մաձայն Սե­­բաս­­տիոյ մէջ ար­­դի դպրո­­ցական կեան­­քը 1830-ական տա­­րեթի­­ւերուն սկսած է 4 վար­­ժա­­­րան­­նե­­­րով։ 1915-ի շէ­­մին Սե­­բաս­­տիա ու­­նէր 120 դպրոց­­ներ, որոնց կը յա­­ճախէին 10,998 աշա­­կերտներ։ Մեր աւագ սե­­րունդնե­­րը օգ­­տո­­­ւեցան այդ դպրոց­­նե­­­րու ու­­սուցու­­մէն, որու շնոր­­հիւ գրա­­ճանաչ էին հա­­յերէն տա­­ռերուն։ Ան­­ձամբ հօրս ցուցմունքնե­­րով ճանչցած եմ հա­­յերէն տա­­­ռերը։ Ման­­­կա­­­­­­­պար­­­տէ­­­­­­­զի հա­­­մար պատ­­­րաստո­­­ւած այբբե­­­նարան մըն էր իմ առա­­­ջին գիր­­­քը, որուն մէջ տա­­­ռերը կը ծա­­­նօթա­­­ցուէին ոչ թէ ձե­­­ռագի­­­րով, այլ ան­­­կիւնա­­­ւոր տպա­­­գիրով։ Հա­­­զիւ հա­­­մալ­­­սա­­­­­­­րան յա­­­ճախած տա­­­րինե­­­րոս կրցայ զա­­­նազա­­­նել տպա­­­գիրն ու ձե­­­ռագի­­­րը։ Իսկ հա­­­յախօ­­­սու­­­թիւնը եր­­­բեք չէր դադ­­­րած մեր տան մէջ։ Ընդհա­­­կառակ՝ մեր տա­­­րեց­­­նե­­­­­­­րը կը դժո­­­ւարա­­­նային թրքե­­­րէնով ար­­­տա­­­­­­­յայ­­­տո­­­­­­­ւելու։ Մեծ մայ­­­րիկս քիչ մըն ալ հպար­­­տա­­­­­­­նալով կ՛ըսէր թէ «Իս­­­լա­­­­­­­մերէն չի գի­­­տեր»։ Ես ու եղ­­­բայրս Փա­­­յէլ հա­­­զիւ դպրո­­­ցի նստա­­­րան­­­նե­­­­­­­րուն վրայ ծա­­­նօթա­­­ցանք թրքե­­­րէն լե­­­զուին։

Սե­­­բաս­­­տիան կա­­­րեւոր նշա­­­նակու­­­թիւն ու­­­նի հա­­­յոց պատ­­­մութեան մէջ։ Նմա­­­նապէս սե­­­բաս­­­տա­­­­­­­հայերն ալ սիր­­­տով ու հո­­­գիով կա­­­պուած են իրենց քա­­­ղաքին։ Յայտնի ար­­­ծա­­­­­­­թագործ հայրս Մա­­­նուկ Կիւլլիւ­­­տե­­­­­­­րէ նոյնպէս Սե­­­բաս­­­տիոյ սի­­­րահար մըն էր։ Մայ­­­րը՝ որ տա­­­րիներ առաջ հաս­­­տա­­­­­­­տուած էր Մար­­­սէյլ իզուր ջա­­­նաց իր որ­­­դին ալ քո­­­վը առ­­­նե­­­­­­­լու։ Եղ­­­բայրս Փա­­­յել ու ես ալ հա­­­մալ­­­սա­­­­­­­րանա­­­կան ու­­­սում ստա­­­նալու հա­­­մար Իս­­­թանպուլ եկած եւ չէինք վե­­­րադար­­­ձած։ Մեր կան­­­չերն ալ ապար­­­դիւն մնա­­­ցին։ Նոյ­­­նիսկ 4 Սեպ­­­տեմբեր 1978-ին Սե­­­բաս­­­տիոյ մէջ ալե­­­ւինե­­­րու ու թուրքերու միջեւ տե­­­ղի ու­­­նե­­­­­­­ցած ազ­­­գա­­­­­­­միջեան կռիւ­­­նե­­­­­­­րու ժա­­­մանակ իր խա­­­նութն ալ վնա­­­սուած էր եւ ինք մա­­­զապուրծ փրկո­­­ւած։ Բայց ան նո­­­րէն անդրդո­­­ւելի մնա­­­ցած էր «Իմ հա­­­յրե­­­նիքս հոս է։ Մօրս եւ հօրս շի­­­րիմ­­­նե­­­­­­­րը հոս են։ Ես ալ հոս ապ­­­րե­­­­­­­ցայ, հոս պի­­­տի մեռ­­­նի­­­­­­­մ» ըսե­­­լով։

Հայրս եւ իր գոր­­­ծընկե­­­րը քե­­­ռիս Սե­­­բաս­­­տիոյ մէջ սա­­­ւատի դրու­­­թեամբ գոր­­­ծող վեր­­­ջին ար­­­ծա­­­­­­­թագործներն էին։ Ի վեր­­­ջոյ, երբ խա­­­նու­­­թը պե­­­տակա­­­նացո­­ւեցաւ, ակա­­­մայ լքեց քա­­­ղաքը եւ եկաւ հաս­­­տա­­­­­­­տուե­­­ցաւ Իս­­­թանպուլ։ Եկած ատեն իր նախ­­­նի­­­­­­­ներու գե­­­րեզ­­­մա­­­­­­­նէն բուռ մը հող բե­­­րած էր իր հետ։ Երբ 1 Յու­­­նուար 1997-ին մա­­­հացաւ կա­­­տարե­­­ցինք իր կտա­­­կը եւ Սե­­­բաս­­­տոյ հո­­­ղով ու մա­­­տըմա­­­քով թա­­­ղեցինք զինք։

Մայրս վկա­­­յեալ դեր­­­ձակ մըն էր ու մեծ համ­­­բաւ ու­­­նէր Սե­­­բաս­­­տիոյ մէջ։ Իրա­­­կանու­­­թեան մէջ դեր­­­ձա­­­­­­­կու­­­թիւնը մօ­­­րենա­­­կան կող­­­միս հա­­­մար ըն­­­տա­­­­­­­նեկան աւան­­­դութիւն մըն է։ Մեծ մայրս ալ դեր­­­ձակ էր, նաեւ քե­­­ռիս։ Քա­­­ղաքի բարձրաս­­­տիճ պաշ­­­տօ­­­­­­­նեանե­­­րու կա­­­նայք հա­­­գուստ կա­­­րուե­­­լու հա­­­մար կը դի­­­մէին մօրս։ Մեծ մեծ մայրս ալ նմա­­­նապէս ազ­­­նո­­­­­­­ւական­­­նե­­­­­­­րու հա­­­մար պատ­­­մուճան­­­ներ կը կա­­­րէ եղեր։ Մայրս ալ 1 Մա­­­յիս 2011-ին վերջնա­­­կանա­­­պէս հրա­­­ժեշտ առաւ մեզ­­­մէ։

Սե­­­բաս­­­տիոյ մէջ գոր­­­ծօն եկե­­­ղեցի մը չու­­­նէինք։ Ոչ ալ մնա­­­յուն հո­­­գեւո­­­րական մը։ Մերթ ընդ մերթ Կե­­­սարիոյ քա­­­հանան կ՚այ­­­ցե­­­­­­­լէր Սե­­­բաս­­­տիա եւ այդ այ­­­ցե­­­­­­­լու­­­թիւննե­­­րու ըն­­­թացքին կը կա­­­տարէր նո­­­րածին­­­նե­­­­­­­րու մկրտու­­­թիւնը կամ նոր ամուսնա­­­ցած­­­նե­­­­­­­րու պսա­­­կադ­­­րութիւ­­­նը։ Թէեւ չու­­­նէինք մնա­­­յուն քա­­­հանայ, բայց ու­­­նէինք ցե­­­ղաս­­­պա­­­­­­­նու­­­թէ վե­­­րապ­­­րած սար­­­կա­­­­­­­ւագ­­­ներ, որոնք Սուրբ Գրա­­­յին ըն­­­թերցումներ կը կա­­­տարէին տօ­­­նական օրե­­­րուն։ Երբ կը յի­­­շեմ Սե­­­բաս­­­տիոյ ապ­­­րումնե­­­րը, աչ­­­քե­­­­­­­րուս առ­­­ջեւ կը պատ­­­կե­­­­­­­րանայ տե­­­սարան մը, ուր թա­­­ղի կա­­­նայք յատ­­­կա­­­­­­­պէս շա­­­բաթ օրե­­­րը կը մէկ­­­տե­­­­­­­ղուէին միաս­­­նա­­­­­­­բար աղօ­­­թելու հա­­­մար։ Ու­­­նէինք ուխտա­­­տեղի­­­ներ, որոնցմէ կա­­­րեւո­­­րագոյնն էր «Հույ­­­քե­­­­­­­սեն»ը, որուն յիշատակման օրն էր Վար­­­դա­­­­­­­վառի տօնը։ Իսկ Քառասուն Մա­­­նու­­­կի տօ­­­նը յա­­­տուկ նշա­­­նակու­­­թիւն ու­­­նէր մեր ըն­­­տա­­­­­­­նիքէն ներս, քա­­­նի որ այդ օր կը տօ­­­նէինք նաեւ հօրս անու­­­նը։

Սե­­­բաս­­­տիա ան­­­ցեալին ու­­­նե­­­­­­­ցած էր հա­­­րիւ­­­րա­­­­­­­ւոր եկե­­­ղեցի­­­ներ։ Իսկ մեր ժա­­­մանակ­­­նե­­­­­­­րուն անոնցմէ մէ­­­կը իսկ չէր մնա­­­ցած կան­­­գուն։ Հե­­­տեւա­­­բար տօ­­­նական արա­­­րողու­­­թիւննե­­­րը տու­­­նե­­­­­­­րուն մէջ կը կա­­­տարո­­­ւէին։ Տօ­­­նական օրը բա­­­ցի իր Սուրբ գրա­­­յին նշա­­­նակու­­­թե­­­­­­­նէն յա­­­տուկ իմաստ կ՚ու­­­նե­­­­­­­նար նաեւ կեր ու խու­­­մի առու­­­մով։ Չէ որ հա­­­յոց հա­­­մար սե­­­ղանը նոյնպէս սրբա­­­զան է եւ կը խորհրդան­­­շէ ըն­­­տա­­­­­­­նեկան միաս­­­նութիւ­­­նը։ Ար­­­դա­­­­­­­րեւ ամէն տօ­­­նական օր ու­­­նէր իրեն յա­­­տուկ ճա­­­շատե­­­սակ։ Բայց սե­­­բաս­­­տա­­­­­­­ցիի հա­­­մար այդ բո­­­լորին մէջ եզա­­­կի էր մսա­­­տու անա­­­սուննե­­­րու ոտ­­­քե­­­­­­­րով սար­­­գո­­­­­­­ւած ապու­­­րը։ Տօ­­­նական խո­­­հանո­­­ցի յատ­­­կութիւննե­­­րէն մէկն ալ դժո­­­ւար ճա­­­շերու պատ­­­րաստու­­­թիւնն է։ Կա­­­տարեալ արա­­­րողա­­­կարգ մըն էր այդ ոտ­­­քե­­­­­­­րու պատ­­­րաստու­­­թիւնը։ Օրեր առա­­­ջու­­­նէ պա­­­տուէր կը տրո­­­ւէր եւ օրեր ալ կը տե­­­ւէր անոր մաք­­­րութիւ­­­նը եւ ապա եփե­­­լու գոր­­­ծո­­­­­­­ղու­­­թիւնը։

Տօ­­­նական օրե­­­րու յատ­­­կա­­­­­­­պէս ալ Սուրբ Զատ­­­կի նա­­­խոր­­­դող օրը, որ Խթում կը կո­­­չուէր աւան­­­դա­­­­­­­բար այր մար­­­դիկ բաղ­­­նիք կ՚եր­­­թա­­­­­­­յին։ Բաղ­­­նի­­­­­­­քը ինքնին զո­­­ւար­­­ճանքի մէկ­­­նա­­­­­­­կէտն էր կար­­­ծես։ Կը յար­­­գո­­­­­­­ւէր մի ու­­­րիշ աւան­­­դութիւն եւս։ Այ­­­ցե­­­­­­­լու­­­թիւն կը տրո­­­ւէր վեր­­­ջերս մա­­­հացած մէ­­­կու մը ըն­­­տա­­­­­­­նիքին։ Ըն­­­տա­­­­­­­նիքի ան­­­դամնե­­­րու այ­­­ցե­­­­­­­լու­­­թիւննե­­­րը կը կա­­­տարո­­­ւէին յա­­­ջորդ օր։ Կ՚ար­­­ժէ յի­­­շել որ այդ այ­­­ցե­­­­­­­լու­­­թիւննե­­­րը միայն հա­­­րազատ­­­նե­­­­­­­րով կամ մօտ ազ­­­գա­­­­­­­կան­­­նե­­­­­­­րով սահ­­­մա­­­­­­­նուած չէին։ Սե­­­բաս­­­տիոյ բո­­­լոր հա­­­յերը իրա­­­րու այ­­­ցե­­­­­­­լու­­­թեան կ՚եր­­­թա­­­­­­­յին տօ­­­նական օրե­­­րուն։ Բայց ինչ է պատ­­­ճա­­­­­­­ռը չեմ կրցած հասկնալ, իգա­­­կան սե­­­ռը չէր մաս­­­նակցեր այդ այ­­­ցե­­­­­­­լու­­­թիւննե­­­րուն։

Վե­­­րեւ նշած էի որ Սե­­­բաս­­­տիոյ մէջ ոչ եկե­­­ղեցի ու­­­նէինք, ոչ ալ հո­­­գեւոր առաջ­­­նորդ մը։ Ու­­­րեմն կրօ­­­նական սո­­­վորու­­­թիւննե­­­րը կը սեր­­­տո­­­­­­­ւէին ծնող­­­նե­­­­­­­րու կող­­­մէ։ Ես ալ կը յի­­­շեմ մօրս սո­­­րուե­­­ցու­­­ցած աղօթ­­­քը, որ ամէն գի­­­շեր ան­­­կո­­­­­­­ղին մտնե­­­լուս պի­­­տի մրմջա­­­յի «Հայր Մե­­­ր»ի հետ միասին։ Հե­­­տեւեալն էր այդ աղօթ­­­քը։

«Աս­­­տուծոյ խա­­­չը բար­­­ձիս վրայ,

Սուրբ Աւե­­­տարա­­­նը բեր­­­նիս վրայ,

Յի­­­սուս Հայ­­­րիկս, Մա­­­րիամ Մայ­­­րիկս,

Բա­­­րի Հրեշ­­­տակնե­­­րը եղ­­­բայրս

Ատե­­­նին քուն տաք, ատե­­­նին ձայն տա­­­ք»

Հար­­­սա­­­­­­­նիք­­­նե­­­­­­­րը ու­­­նէին իրենց աւան­­­դութիւննե­­­րը։ Շա­­­բաթ­­­ներ առա­­­ջու­­­նէ կը սկսէր պատ­­­րաստու­­­թիւննե­­­րը։ Հարսնա­­­ցուն կը հիւ­­­րընկա­­­լուէր ազ­­­գա­­­­­­­կան­­­նե­­­­­­­րու եւ ըն­­­կերնե­­­րու տու­­­նե­­­­­­­րը։ Այդ հիւ­­­րա­­­­­­­մեծա­­­րու­­­թեան անու­­­նը տունտա­­­րուկ էր։ Կնքա­­­մայ­­­րը կը կազ­­­մա­­­­­­­կեր­­­պէր հարսնա­­­ցուի բաղ­­­նի­­­­­­­քը։ Մերթ 20, մերթ 30 հո­­­գինոց խումբով կ՚եր­­­թա­­­­­­­յին բաղ­­­նիք եւ ըստ աւան­­­դութեան հարսնա­­­ցուն կը լո­­­ւար իւ­­­րա­­­­­­­քան­­­չիւրին գլուխնե­­­րը։ Ընդհան­­­րա­­­­­­­պէս շա­­­բաթ գի­­­շեր­­­ներ կը կա­­­տարո­­­ւէր հարսանիքի արա­­­րողու­­­թիւնը, որ դար­­­ձեալ ու­­­րիշ բան չէր եթէ ոչ խնճոյ­­­քի սե­­­ղան։ Խնճոյ­­­քի սե­­­ղան որ կ՚ըսեմ ճոխ սե­­­ղան մը մի պատ­­­կե­­­­­­­րաց­­­նէք։ Այդ օր սպա­­­սար­­­կութիւ­­­նը կը ստանձնէին երի­­­տասարդ տղաք եւ պատ­­­րաստո
ւած ու­­­տեստը կը մա­­­տու­­­ցէին հիւ­­­րե­­­­­­­րուն։ Ան­­­շուշտ նման ու­­­րա­­­­­­­խու­­­թիւննե­­­րուն ան­­­բա­­­­­­­ժան մաս­­­նիկներն են նո­­­ւագա­­­ծու­­­նե­­­­­­­րը։ Ան­­­ցեալին բո­­­լոր նո­­­ւագող­­­նե­­­­­­­րը հա­­­յեր կ՚ըլ­­­լա­­­­­­­յին։ Բայց մեր օրօք անոնցմէ միայն լու­­­սա­­­­­­­հոգի Գրի­­­գոր Էլ­­­մաստա­­­ղը մնա­­­ցած էր։ Նաեւ կը յի­­­շեմ դար­­­ձեալ ող­­­բա­­­­­­­ցեալ Սեդ­­­րակ Ճան­­­ճի­­­­­­­կը, նոյնպէս ճիւնպիւշ կը նո­­­ւագէր։

Սե­­­բաս­­­տիոյ մէջ կա­­­րեւոր տօ­­­նակա­­­տարու­­­թիւննե­­­րէն մէկն ալ Վար­­­դա­­­­­­­վառն է։ Վար­­­դա­­­­­­­վառի առա­­­ւօտ­­­նե­­­­­­­րը դաշ­­­տապտոյ­­­տի տրա­­­մադ­­­րութիւ­­­նով կ՚այ­­­ցե­­­­­­­լէինք Սուրբ Խնդրա­­­կատար վան­­­քի Սուրբ Աս­­­տո­­­­­­­ւածա­­­ծին եկե­­­ղեցին։ Այդ վայ­­­րը ժո­­­ղովուրդի մէջ ծա­­­նօթ էր «Հույ­­­քե­­­­­­­սեն» կո­­­չու­­­մով։ Կը հա­­­ւատա­­­յին թէ ան­­­բուժե­­­լի հի­­­ւանդնե­­­րը այդ տեղ հրաշ­­քով բու­­ժում կը գտնեն։ Այդ եկե­­ղեց­­ւոյ աւե­­րակ­­նեու մօտ մա­­տաղ­­ներ կը մոր­­թո­­­ւէր, աղօթքներ կը մա­­տու­­ցո­­­ւէր եւ երե­­խէք ու­­րախ զո­­ւարթ խա­­ղերով կը վա­­յելէին տօ­­նական օրը։

Յ.Գ. Այս յօ­­դուա­­ծի հա­­մար օգ­­տո­­­ւած եմ նաեւ Ամե­­րիկաբ­­նակ Սե­­բաս­­տա­­­ցի Ար­­դին Քոր­­քո­­­րի յու­­շե­­­րէն եւ Ռայ­­մոն Գէոր­­գեան ու Փոլ Փա­­պու­­ճեանի «Հա­­յերը» անուն գիր­­քէն։

http://www.agos.com.tr/am/hvotvadzi/25820/syepasdahahvots-awantagan-abrumnyeri 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *