Թրքուհիին վերակենդանացումը (ի յիշատակ մեզմէ առյաւէտ բաժնուած բժիշկ Յարութիւն Նիկոլեանին)

ԲԺԻՇԿ ԿԱՐՊԻՍ ՀԱՐՊՈՅԵԱՆ

Բժիշկի մը պարտականութիւնն է դարմանել-բուժել իրեն դիմող հիւանդները` մոռնալով անոնց պատկանելիութիւնը, ազգութիւնը, կրօնը, գոյնը եւ տարիքը: Այս սկզբունքին համաձայն, Պէյրութի Քլեմանսօ թաղի դարմանատանս մէջ ընդունեցի հիւանդ թրքուհի մը` Կիւլայտընը, որ շատ մաքուր անգլերէն կը խօսէր: Ան ժամադրութեամբ եկած էր եւ յանձնարարութեամբ` Պէյրութի Պապ Իտրիս փողոցի վրայ գտնուող հայ դեղագործին: Կիւլայտըն վայելուչ, գեղադէմ, խարտեաշ, հասակաւոր, կապոյտ աչքերով երիտասարդուհի մըն էր: Ընդունեցի զինք գրասենեակս եւ խնդրեցի, որ նստի: Բժշկական թղթածրարը ամբողջացնելէ ետք գիտցայ Կիւլայտընին տարիքը, ազգութիւնը եւ ընդհանուր առողջական վիճակը: Ան ուրեմն թուրք մըն էր: Կիւլայտըն ընդմիջելով` ըսաւ.

– Տոքթ. Հարպոյեան, ես մեծ վստահութեամբ եկած եմ ձեր քով, լսեցի ձեր ազնուութեան, խղճամտութեան, բարեսրտութեան եւ բժշկական հմտութեան ու կարողութեան մասին: Վստահ եմ, որ ձեր ախտաճանաչումը ընելէ ետք զիս պիտի բուժէք, եւ պիտի չքանան առողջական դժուարութիւններս, ու պիտի վերագտնեմ առողջութիւնս: Ձեզի պէս հայ դեղագործ բարեկամ մը ունիմ իմ գործիս պատճառով: Ան յանձնարարեց, որ ձեզ տեսնեմ:  Կ՛աշխատիմ թրքական նաւային փոխադրական ընկերութեան մէջ` որպէս քարտուղարուհի:

– Շնորհակալ եմ քու վստահութեան եւ ազնիւ խօսքերուն համար: Բայց ի՞նչ է  գանգատդ, օրիո՛րդ Կիւլայտըն:

– Ես քիթի շնչառութեան դժուարութիւն ունիմ, քիթէս հանգիստ չեմ շնչեր, ստիպուած` բերնէս կը շնչեմ, քնանալու ընթացքին բերանս բաց կը քնանամ եւ կը խռկամ:

– Քիթի հարուած ունեցա՞ծ ես եւ քանի՞ տարիէ ունիս այս բոլոր դժուարութիւնները:

– Մանկութեանս ինկած եմ քիթիս վրայ եւ տասը տարիէ ունիմ այս դժուարութիւնները:

Հրաւիրեցի զինք քննութեան սենեակ, ուր զինք քննելէ ետք կատարեցի ախտաճանաչումս ու խօսքս իրեն ուղղելով` ըսի.

– Ազնի՛ւ օրիորդ Կիւլայտըն, դուն քիթի մտահոգիչ հիւանդութիւն մը չունիս, սակայն  քիթդ մասնակի խցուած է միջնեպատի (septum) ծուռութեամբ եւ երկու ցցօններով (polyp), անոնց պատճառով է  քիթէդ շնչելու դժուարութիւնդ: Հարց չէ, վիրաբուժական գործողութեամբ շնչառութիւնդ բնական կը դառնայ, բերանդ գոց կը քնանաս եւ խռկալդ կը նուազի: Վիրահատումը պիտի կատարուի իմ ձեռքերով, դուն քնացած եւ զգայազերծուած պիտի ըլլաս, ոչ մէկ բան պիտի զգաս: Զգայազերծող բժիշկը պիտի քնացնէ քեզ, ան ալ շատ ազնիւ եւ փորձառու բժիշկ մըն է, ան ալ հայ  է ինծի պէս եւ անունը Յարութիւն Նիկոլեան է: Երեք օր հիւանդանոց մնալէ ետք տուն պիտի երթաս, եւ շաբաթ մը ետք քեզ տեսնելու պատիւը պիտի ունենամ դարմանատանս մէջ:

– Սիրով, տոքթո՛ր, պատրաստ եմ ձեր խնամքին յանձնուելու:

Երկու օր ետք արդէն Կիւլայտըն հիւանդանոց ընդունուած էր: Վիրահատումի նախապատրաստական քննութիւնները` արեան եւ մէզի քննութիւններ, թոքերու նկարումը եւ սրտագրութիւնը (electrocardiogram-EKG) կատարուած էին նոյն օրը, որոնց արդիւնքները բնական սահմաններու մէջ էին, եւ արգելք մը չկար բժշկական գործողութեան: Յաջորդ օր Կիւլայտըն գործողութեան սենեակն էր` պատրաստ վիրահատումի: Հոն կար զգայազերծող հայ բժիշկը` տոքթ. Յարութիւն Նիկոլեանը եւ օգնական հայ բուժքոյրը` Վարդուհին: Կիւլայտընին ներկայացուցի տոքթ. Յարութիւն Նիկոլեանը եւ բուժքոյր Վարդուհին եւ իմացուցի, որ Վարդուհի թրքերէնով կիւլ կը նշանակէ:

– Ուրեմն շրջապատուած եմ երեք ազնիւ հայերով, որոնք իրենց կարելին պիտի ընեն, որ ես հանգիստ շնչեմ: Շնորհակալ եմ կանխաւ ձեր երեքէն, եւ ի՜նչ զուգադիպութիւն, որ անունս եւ բուժքրոջ անունը նոյն իմաստը ունին, ասիկա մեծ բախտաւորութիւն է:

Տոքթ. Յարութիւն Նիկոլեանը քանի մը հարցումներ ուղղեց հիւանդին  եւ տեղեկանալէ ետք, որ ան ընդհանրապէս դեղերու դէմ գերզգայնութիւն չունէր, նախապէս ընդհանուր զգայազերծումի ենթարկուած էր եւ թոքերու ու սրտի հիւանդութիւն  չէր ունեցած, սկսաւ հիւանդը անգիտակից դարձնել եւ զգայազերծել: Կիւլայտընին բերանը բանալով` ներխռչափողային կերպընկալ խողովակ մը ներմուծեց անոր խռչափողը եւ թթուածին հայթայթող խողովակը միացուց կերպընկալ խողովակին: Մինչ այդ ես եւ բուժքոյրը հագած էինք վիրաբուժութեան յատուկ կանաչ տաբատ ու շապիկ եւ մեր ձեռքերն ու բազուկները մինչեւ արմուկ հականեխիչ օճառ-ջուրով  լուացած էինք հինգ վայրկեան եւ կը սպասէինք տոքթ. Յարութիւն Նիկոլեանին արտօնութեան` սկսելու համար գործողութիւնը:

– Տոքթ. Կարպի՛ս, կրնաս սկսիլ, հիւանդը կատարեալ զգայազերծուած է եւ անգիտակից, մշիկ-մշիկ կը քնանայ:

Ուստի սկսայ գործողութիւնը լաւ տրամադրութեամբ: Կիւլայտընին քիթին միջնապատին ծուռութիւնը շտկելէ ետք վիրահատեցի քիթին մէջ գտնուած երեք ցցօնները եւ քիթին երկու խորշերուն մէջ թխմեցի մանր վիրակապեր, որպէսզի քիթի արիւնահոսութիւն տեղի չունենար: Գործողութիւնը հեզասահ կերպով ընթացաւ` առանց որեւէ մէկ բարդութեան: Վիրահատումի ընթացքին տոքթ. Նիկոլեան խօսքը ինծի ուղղելով` ըսաւ.

– Ի՜նչ է, տոքթ. Հարպոյեան, հիւանդը թրքուհի է եղեր, ուրկէ՞ ուր ան ձեռքդ ինկաւ, փայլուն կտոր մըն է…

–  Աւելորդ պակաս մի՛ խօսիր տոքթ. Նիկոլեան: Ուշադրութիւնդ կեդրոնացուր հիւանդին վրայ: Ան դիմած էր ինծի հայ դեղագործի մը յանձնարարութեամբ:

Տոքթ. Նիկոլեան քիթին տակէն բաներ մը մրմրաց, բայց ես չհասկցայ:

– Տոքթ. Նիկոլեան, գործողութիւնը վերջացաւ, իմ պարտականութիւնս լիովին կատարեցի, հիմա կրնաս արթնցնել հիւանդը, զգայազերծումէ դուրս բերել:

Պատասխանը ուշացաւ եւ յանկարծ պոռթկալով` ըսաւ.

– Պիտի չարթնցնե՛մ, զգայազերծումէ դուրս պիտի չբերե՛մ, թող սատկի-երթա՛յ, ի վերջոյ թուրք մըն է եւ Հայոց ցեղասպանութիւնը կատարողներէն մէկուն թոռնիկը կամ ծոռն է: Սիրելի՛ Կարպիս, վստահ եմ, որ իմ եւ քու մեծ հայրերը Ցեղասպանութեան ընթացքին սպաննուած են այսպիսի անուշիկ աղջիկներու մեծ հայրերուն ձեռքով: Անոնք մէկ ու կէս միլիոն հայ սպաննեցին: Երկու հարիւր հազարէ աւելի հայ մանուկներ որբացան եւ ստեղծուեցաւ հայ որբաշխարհը: Թուրքերը գրաւեցին գաղթական հայերուն տուները, հողերը, քանդեցին մշակոյթի կեդրոնները, քար ու քանդ ըրին հազարաւոր եկեղեցիներ: Ուստի ձգէ՛, որ չարթնցնեմ Կիւլայտընը, այսպիսով ես ալ իրենցմէ մէկը կարգադրած կ՛ըլլամ:

Անակնկալի եկած` ապշահար մտիկ կ՛ընէի տոքթ.  Նիկոլեանը: Կիւլայտըն մշիկ մշիկ կը քնանար, իսկ բուժքոյրը ոտքի կայնելու կարողութիւնը կորսնցուցած էր եւ նստած էր աթոռի  մը վրայ: Վիրահատութեան ձեռնոցներս հանեցի եւ խելագարուած տոքթ. Յարութիւնին խօսքերէն կը քալէի սենեակին մէջ, կը խորհրդածէի, որ արդեօ՞ք տոքթ. Նիկոլեանը լուրջ էր, եթէ գործադրէր իր մտածածը, ի՞նչ պիտի ըլլար անոր հետեւանքները, ո՞վ պիտի ըլլար  պատասխանատուն այս արարքին, ի՞նք, թէ՞ ես: Քար լռութիւն կը տիրէր սենեակին մէջ: Տոքթ. Նիկոլեան անշարժ աչքերը վրաս սեւեռած` կը նայէր ինծի ու կը սպասէր իմ հակադարձութեանս: Հանդարտ եւ մեղմ ձայնով ըսի.

– Սիրելի՛ Յարութիւն, կը խնդրեմ` արթնցուր հիւանդը, չեմ արտօներ, որ այդպիսի ոճիր մը գործես:

– Ան  թուրք մըն է ի վերջոյ:

– Սակայն մի՛ մոռնար, որ այսօր ան հիւանդ մըն է, անմեղօրէն եւ վստահութեամբ եկած է բժշկուելու հայ բժիշկի մը քով: Խելացի մտածէ եւ խենթութիւն մի՛ ըներ: Մի՛ մոռնար, որ ան իմ հիւանդս է, եւ ես պատասխանատու եմ: Կը հասկնամ ընդվզումդ եւ պոռթկումդ: Մի՛ մոռնար, որ դուն կատարած ես սրբազան երդում մը` Հիփոկրատի ուխտը եւ շատ լաւ կը հասկնաս այդ ուխտին իմաստը: Այդ ուխտին համաձայն, դուն եւ ես պէտք է դարմանենք մեզի դիմող բոլոր հիւանդները` առանց կրօնի, ազգութեան, գոյնի եւ տարիքի խտրութեան:

– Այո՛, սիրելի՛ Կարպիս, կը հասկնամ ըսածներդ, սակայն արիւնս կ՛եռայ, ականջներուս մէջ կը խօսի հիմա Ցեղասպանութեան մասին հօրս պատմութիւնները, աչքիս առջեւ են Ցեղասպանութեան ընթացքին հայ գաղթական զանգուածներու խղճալի վիճակը, թափառական երեխաներու, ծերուկ մայրերու եւ հայրերու տառապանքը, հայ աղջիկներու առեւանգումները եւ թուրք հարեմներուն  մէջ անոնց բռնաբարումը:

–  Սիրելի՛ Յարութիւն, ես ալ կը վերյիշեմ գաղթականութեան ընթացքին  վերապրող հօրս ապրած դժոխային եւ ողբերգական կեանքն ու արհաւիրքը: Հայրս ականատես եղած է  հօրը, երկու  եղբայրներուն եւ երեք  հօրեղբայրներուն չարչարանքով սպանութեան` դահիճ թուրքերուն ձեռքով, ինչպէս նաեւ հօրաքրոջը տղուն խեղդամահ ըլլալուն` Եփրատ գետին մէջ, թուրք զինեալներուն կողմէ: Այս բոլորը պիտի չմոռնանք, միշտ պիտի յիշենք եւ պիտի յիշեցնենք ամբողջ աշխարհին ու պիտի մնանք պահանջատէր:

– Ուրեմն շատ լաւ առիթ մըն է այսօր վրէժ լուծելու, ուստի պիտի չարթնցնեմ:

– Կը հասկնամ հոգեկան ապրումներդ, սիրելի՛ Յարութիւն, սակայն այս ձեւով ճիշդ չէ վրէժ լուծել, խելացի եղիր, արթնցո՛ւր սա թրքուհին եւ ետքը կը խօսինք վրէժ լուժելու ձեւերու մասին: Վստահ եմ`  արդէն անդրադարձար, որ սխալ մտածումներու մէջ ես: Սիրելի՛ Յարութիւն, խելքի եկուր եւ վրէժդ լուծէ Կիւլայտընը արթնցնելով, անոր կեանք տալով. մանաւանդ մի՛ մոռնար, որ վրէժդ լուծած կ՛ըլլաս մասնակից դառնալով Հայ դատի աշխատանքներուն եւ նիւթական բաժինդ բերելով անոր ծրագիրներուն:

Տոքթ. Յարութիւն Նիկոլեանը հանդարտած էր, բայց աչքերը կարմրած էին: Երկու քայլով մօտեցաւ ինծի եւ մեղմ ձայնով ըսաւ.

– Կը ներես, Կարպի՛ս, պոռթկումիս եւ սխալ մտածումներուս համար: Ահա հիմա կ՛արթնցնեմ Կիւլայտընը: Բժշկական բարոյական պարտականութիւնս լիովին կը կատարեմ` չմոռնալով Հիփոկրատի ուխտը: Վաղը ապրիլ 24 է. եկեղեցին կը տեսնուինք եւ քայլարշաւին միասին կը քալենք:

Կիւլայտըն արթուն էր եւ արդէն կը գտնուէր վերակենդանացման սրահը: Ան գտած էր իր գիտակցութիւնը: «Ինչպէ՞ս ես, օրդ. Կիւլայտըն» հարցումիս պատասխանեց` «Շատ լաւ եմ, տոքթ. Հարպոյեան, շնորհակալ եմ»:

Տոքթ. Յարութիւն Նիկոլեանը վերակենդանացման սրահ եկաւ եւ արժեւորեց Կիւլայտընին արթնութիւնը եւմի քանի հարցում ուղղելէ ետք անոր, մօտեցաւ ինծի եւ ըսաւ.

– Սիրելի՛ տոքթ. Հարպոյեան, շատ կը ներես, այսօր քեզ նեղ կացութեան մատնեցի: Մեծապէս կը գնահատեմ համբերութիւնդ եւ խոհեմ կեցուածքդ: Վաղը կը տեսնուինք:

Հակառակ որ յաջորդ օրը Ապրիլ 24 էր, հիւանդանոց հանդիպեցայ առաւօտուն եւ Կիւլայտընին քթախորշերուն պզտիկ վիրակապերը արտահանեցի: Քիթին միջնապատին ծռութիւնը անհետացած էր եւ երկու խորշերը բնական վիճակ ունէին:

– Վաղը կրնաս տուն երթալ, օրիո՛րդ Կիւլայտըն: Կ՛ուզեմ քեզ տեսնել շաբաթ մը ետք, դարմանատանս մէջ:

– Շա՛տ լաւ, տոքթոր, կը տեսնուինք:

Կիւլայտըն յաջորդ օր ձգած էր  հիւանդանոցը եւ վերադարձած էր իր տունը:

Ապրիլ 24-ին ես եւ տոքթ. Յարութիւն Նիկոլեանը ներկայ եղանք եկեղեցւոյ ոգեկոչման արարողութեան: Մասնակցեցանք քայլարշաւին եւ քալելու ընթացքին հանդարտօրէն երկար խօսեցանք թուրքերուն կատարած  հայ ժողովուրդի ցեղասպանութեան մասին: Քայլարշաւի աւարտին ան դրամապանակէն դուրս հանեց քանի մը հարիւր տոլարնոց փոխգիր (check) մը` գրուած «ՀԱՅ ԴԱՏ»-ին եւ խնդրեց ինձմէ, որ այդ փոխգիրը հասցնէի Հայ դատի գրասենեակը:

– Տոքթ. Յարութիւն Նիկոլեան, շատ լաւ կ՛ըլլայ, որ դուն անձամբ յանձնես այդ փոխգիրը Հայ դատի գրասենեակ: Ի՜նչ ազնիւ եւ խելացի որոշում մը տուած ես: Հայ դատը այս նիւթական օժանդակութեամբդ շատ մեծ աշխատանքներ կրնայ իրականացնել: Ահա այս ձեւով վրէժդ լուծած կ՛ըլլաս թուրքերէն: Եկո՛ւր` ճակտէդ համբուրեմ»:

Տոքթ. Յարութիւն Նիկոլեանին ճակտէն համբուրեցի, աչքերը արցունքով լեցուն էին:

– Պիտի խնդրեմ, որ մոռնաս Կիւլայտընին գործողութեան վերջաւորութեան իմ անտեղի եւ սխալ արտայայտութիւններս: Շնորհակալ եմ համբերութեանդ, խելացի մօտեցումներուդ եւ գործնական առաջարկներուդ համար: Այդ փոխգիրը խղճիս պարտքն է:

Մենք բաժնուեցանք իրարմէ այդ օր փոխհասկացողութեամբ եւ ներողական  ոգիով: Մենք շարունակեցինք տեսնուիլ երկար տարիներ հիւանդանոցի գործողութեան սենեակին մէջ: Մնացինք բարեկամ գործակիցներ: Ան շատ կարող զգայազերծող բժիշկ մնաց:

Կիւլայտըն գործողութենէն 15 օր ետք հանդիպեցաւ գրասենեակս: Եկած էր կարմիր վարդերու մեծ ծաղկեփունջով մը: Ողջագուրուեցանք եւ փորձեց ձեռքս համբուրել, անշուշտ չթոյլատրեցի: Ան գտած էր իր առողջութիւնը: Շատ գոհ էր քիթէն: Կը շնչէր միայն քիթէն: Չէր փռնգտար եւ գիշերները հանգիստ կը քնանար: Վիրահատութեան արդիւնքը բացայայտ էր: Կիւլայտըն գոհունակութեամբ մեկնեցաւ այդ օր: Ես ալ ուրախ էի, որ Կիւլայտըն ողջ առողջ էր:

Մոնրէալ, 5 մարտ 2021

https://www.aztagdaily.com/archives/512125 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *