Ընկերական կապեր․․․ Վիլյամ Սարոյանը և Արա Գյուլերը՝ փոքր բաների հետևից

Արա Գյուլերն ու Վիլյամ Սարոյանը գիտեին, որ «ամենամեծ ուրախությունները փոքր բաների հետ են կապված» և երբեք չեն հրաժարվել դրանք փնտրելուց, այդ ընթացքում էլ նրանք հանդիպել են, արտառոց ձևով են հանդիպել․․․

Սևենգյուլ Սյոնմեզ

Ես մարդկանց պատմությունները հավաքում եմ՝ ընկերական կապերն ուսումանսիրելով։ Իմ ծանոթների միջոցով տեղեկանում եմ նաև ինձ համեմատաբար քիչ ծանոթ մարդկանց կյանքին։ Արա Գյուլերը աշխարհի ամեն անկյունից իր լուսանկարներով է մեզ պատմում մարդկանց կյանքի մասին, իսկ Վիլյամ Սարոյանն իր լսածները գրում և լսելի է դարձնում, որոնք էլ նոր դռներ են բացում։

Բիթլիսից (Բաղեշ-Ակունքի խմբ) Կալիֆորնիա նահանգի Ֆրեզնո քաղաք գաղթած հայ ընտանիքի որդի Արամը՝ Վիլյամ Սարոյանը, ընտանիքի՝ Անատոլիայից (Արևմտյան Հայաստան-Ակունքի խմբ)  դուրս ծնված առաջին անդամն էր։ Ամերիկայում է ծնվել, սակայն սիրտն Անատոլիայի համար էր բաբախում, և նա պատգամել է, որ մեռնելուց հետո իր սիրտը երկու մասի բաժանեն ու մի մասը Անատոլիայում, մյուս մասն էլ Հայաստանում թաղեն։

Երկու մասի բաժանված սրտի պատմություն է Վիլյամ Սարոյանի՝ տարիներ տևած վազքը․․․ Գաղթականների, մնացորդացի, վերադառնալ չկարողացածների, կարոտածների լեզվով նրանց անմահացնում է։

Աշխարհի ամենանշանավոր լուսանկարիչներից Արա Գյուլերն էլ իր լուսանկարչական ապարատով էր պատմությունների հետևից  գնում։ Ֆոտո-ռեպորտաժների միջոցով էր այդ վայրերը անմահացնում՝ իրենց պատմություններով։ Նա հայտնի կամ սովորական մարդկանց էր որոնում, իր լուսանկարներով անմահացնում էր աշխարհի չորս կողմում սփռված անատոլիացիների, գրականագետների, արվեստագետների հիշողությունները։ Այդ լուսանկարներն անմահացնողը և իրական դարձնողը Արա Գյուլերի ստեղծած հարաբերություններն են, ընկերական կապերը։

Երկուսն էլ գիտակցում էին, որ «մարդիկ միմյանց շատ հարազատ են, որ ամենամեծ երջանկությունը փոքր բաների հետ է կապված, և որ աշխարհի որ հատվածում էլ լինեն, մարդիկ այդ փոքր բաները մեկտեղելով են ապրելու, դրանցով՝ երջանկանալու»։ Նրանք երբեք չեն հրաժարվել այդ փոքր բաների հետևից գնալուց և կյանքի այդ արագ վազքի մեջ հազիվ են հանդիպել, արտառոց կերպով են հանդիպել, ինչպես՝ ֆիլմերում։

Արա Գյուլերը լավ ընթերցող էր և դեռ երիտասարդ ժամանակ էր ընթերցել Վիլյամ Սարոյանի՝ «Վարլըք և Յեդիթեփե» հրատարակչության կողմից հրատարակված գրքերը։ Գյուլերը դիտել էր «Մարդկային կատակերգություն»-ը, «Իմ սիրտը լեռներում է» թատերական ներկայացման բեմադրության ժամանակ ավելի լավ էր ըմբռնել, թե Թենեսի Ուիլիամսը ինչու է նրան ասել «ամենալավ երկխոսության հեղինակ»։ «Շատ վարպետորեն գրված թատերական ներկայացում է։ Անգամ լռությունն իմաստ ունի»։ Կարճ նախադասությունների, կարճատև լռությունների մեջ աշխարհն է թաքնված։ Փոքր աշխարհներում առկա մեծ բաները ես Սարոյանի հետ սովորեցի»։  (1)

«Ստեղծագործ ամերիկացիները» ցուցահանդեսի բացմանը նախապատրաստվող Արա Գյուլերը ցանկանում էր լուսանկարել նաև Վիլյամ Սարոյանին։ Նյու Յորքում նա առանց թակելու դուռ չէր թողել, մարդ չէր մնացել, որին չխառներ, սակայն չէր կարողացել խոսել Սարոյանի հետ։ Նա նամակներ էր ուղարկում այն բոլոր վայրերը, որտեղ գիտեր, որ նա ապրում է, սակայն պատասխան չէր ստացել և հեռացել էր Նյու Յորքից։

Փարիզում նկարահանումները շարունակելիս ծոցատետրում «74 Rue Taitbout» հասցեն ու հեռախոսահամարն է գտնում։ Մի քանի անգամ զանգահարում է, սակայն Սարոյանը կրկին խոսափողը չի վերցնում։ Գուլերը չի հուսալքվում․ Սարոյանն ի վերջո մի օր «Ալո՛» է ասում և հեռախոսը վերցնում։ Արա Գյուլերը ներկայանում է, Վիլյամ Սարոյանը նրան հրավիրում է իր մոտ, և նրանք հանդիպում են շենքի վերցերորդ հարկում չկահավորված մի բնակարանում։ Չնայած առաջին անգամ էին հանդիպում, սակայն կարծես ծանոթներ լինեին։ Սարոյանն էլ, երբ եկել է Թուրքիա, զանգահարել է Գյուլերին, սակայն չի կարողացել կապ հասատել նրա հետ։ «Ես Թուրքիայում էի, դու չկայիր» սկսում է  Սարոյանը խոսակցությունը,- բոլոր նամակները ստացել եմ։ Չեմ պատասխանել, քանի որ գիտեի, որ ինձ գտնելու ես»։

Վիլյամ Սարոյանը հարցնում  է Թուրքիայում գտնվող իր ընկերների՝ Յաշար Քեմալի, Ֆիքրեթ Օթյամի մասին, Արա Գյուլերը պատմում է նրանց մասին։ Սարոյանը ցանկանում է իմանալ, թե նա Ամերիկայում ում է լոսանկարել։ Արա Գյուլերը թվում է քառասունից ավել անում։ Զրույցը երկարում է, իսկ Գյուլերը շատ լուսանկարներ անում։ Այնուհետև շարունակում են հանդիպել, Վիլյամ Սարոյանը բացում է իր դռները, որ նա իրեն ավելի լավ ճանաչի։ Հադիպում են ընկերների հետ, զբոսնում են փողոցներով։

Արա Գյուլերն այդ հանդիպումների ժամանակ նրան ավելի լավ  է ճանաչում և տարիներ անց նրա մասին գրում է․ «Վերջիվերջո այն եզրակացությանը հանգեցի, թե Սարոյանին հետաքրքիր էին ոչ թե իրադարձությունները, այլ՝ մարդիկ»։

Երկուսին էլ պատած այդ հետաքրքրասիրությունից ելնելով՝ Սարոյանն Արա Գյուլերին գրիչ է տալիս, որ գրի հոր պատմությունը։ Մի օր Ռու լա Ֆայեթի անկյունում գտնվող սրճարաններից մեկում սրճելու ժամանակ Վիլյամ Սարոյանը ցանկանում է, որ նա պատմի իր ընտանիքի, իրենց հետ տեղի ունեցածների մասին։ Արա Գյուլերը պատմում է հոր՝ Տաճատ Գյուլերի մասին։ Նա պատմում է մահվանից կարճ ժամանակ առաջ իրենց ծննդավայր Շապին-Գարահիսարի Յայջը գյուղ գնալ ցանկացած հոր, միասին սկսած ճանապարհորդության, այնտեղ տեսածների, վերադառնալուց հետո տեղի ունեցածների, հոր թաղումից առաջ կատարվածների մասին․․․ Արցունքոտ աչքերով քայլելիս Սարոյանը Գյուլերին ասում է․ «Քո հայրիկի պատմությունը շատ լավ պատմվածք կդառնա։ Գուցե գրեմ»։

Չգիտեմ՝ արդյոք Արա Գյուլերի պատմածները Վիլյամ Սարոյանին ոգեշնչե՞լ են, իր լսածները ո՞ր պատմվածքի մեջ է ընդգրկել, սակայն պանդորայի արկղը Արա Գյուլերի համար արդեն բացվել էր։ Հայրիկի հետ տեղի ունեցածները տարիներ շարունակ իր ներսում պահելուց հետո նա «Հայրիկիս պատմությունը» վերնագրով պատմվածքի մեջ է ընդգրկել այն և այդ պատմվածքը զետեղել «Մենք կապրենք Բաբելոնից հետո» գրքում։

Տարիներ անց պատրաստած մի տեսառեպորտաժում (2) Արա Գյուլերն ուրախությամբ է պատմում այդ փոքրիկ հանդիպման մասին, որը անմոռանալի հետքեր էր թողել նրա կյանքում։ Գուցե այն պատճառով, որ նա տեսել էր այդ հսկա մարդու սրտի փափկությունը, կամ այն պատճառով, որ իրեն էր նմանեցրել, Սարոյանը նրա ճանաչած աշխարհասփյուռ մարդկանց մեջ հատուկ տեղ է գրավել։ Եվ ըստ իս, նրան էլ է սկսում հետաքրքրել փոքր մարդկանց նկատմամբ ունեցած Սարոյանի մեծ հետաքրքրասիրությունը և նա շարունակել է գրավիչ լուսանկարներ անել։

1975 թ․ իր ցուցադրության կատալոգը պատրաստելիս նրա լուսանկարի տակ այս տողերն է գրել․ «Ճանաչու՞մ եք ձեր թաղամասում ապրող փոքր մարդկանց։ Օրինակ՝ եթե Իսպանիայում եք, ձեզ հարևան կոշիկ փայլեցնողին, Փարիզում՝ Ռու լա Ֆայետի անկյունում գտնվող կաշեգործին կամ Կոպենհագենում՝ պաղպաղակ վաճառողին․․․Եթե դուք նրանցից որևէ մեկին չեք ճանաչում, Վիլյամ Սարոյանը բոլորին ճանաչում է։ Այն էլ՝ իրենց ամբողջ ներքնաշխարհով․․․ Նա ծնվել է Ֆրեզնոյում, սակայն համայն աշխարհին պատկանող մարդ է եղել։ Նրա հայացքով մարդկանց նայելը աշխարհը երկրորդ անգամ ուսումնասիրելուց ավելի գերադասելի է, քանի որ Սարոյանը մեզ սովորեցնում է, որ ամենափոքր բանը ամենակարևոր բանն է»։

Այս երկու վարպետների ընկերությունից մեզ մնացածը հենց կյանքն է․ ապրել լիարժեք, եռանդով լի և փոքր բաների հետևից գնալ մեծ ոգևորությամբ․․․

Ծանոթագրություններ

Հոդվածում առկա բոլոր հղումները վերցված են Արա Գյուլերի՝ «Ամերիկայից Բիթլիս Վիլյամ Սարոյան» (Արաս հրատարակչություն, Ստամբուլ, 2008) գրքում զետեղված «Կորցրեցի իմ ստեղծագործ ամերիկացուն» հոդվածից։

Սևան Աթաօղլուի պատրաստած ռեպորտաժը դիտելու համար այցելեք՝  https://www.youtube.com/watch? v=iHN9qoQDSF0

https://www.gazeteduvar.com.tr/dostluklar-william-saroyan-ve-ara-guler-kucuk-seylerin-pesinde-haber-1520793

Թարգմանեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *