«Մոսկվայի եւ Կարսի պայմանագրերը 100 տարի անց» խորագրով սեմինարը Արևմտահայոց հարցերի ուսումնասիրության կենտրոնում

Մարտի 19-ին Արևմտահայոց հարցերի ուսումնասիրության կենտրոնում կազմակերպվեց «Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերը 100 տարի անց» խորագրով սեմինարը, որի բանախոսներն էին ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Թուրքիայի բաժնի վարիչի ժամանակավոր պաշտոնակատար, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ Քրիստինե Մելքոնյանը և Խ. Աբովյանի անվան ՀՊՄՀ համաշխարհային պատմության և նրա դասավանդման մեթոդիկայի ամբիոնի վարիչ, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Խաչատուր Ստեփանյանը։

Քրիստինե Մելքոնյանը դասախոսեց «1921 թ․ Մոսկվայի ռուս-թուրքական խորհրդաժողովը․ 100-ամյա հետահայաց» թեմայով, իսկ Խաչատուր Ստեփանյանն անդրադարձավ «1921 թ. Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրեր․ պատմագիտական և միջազգային իրավական գնահատականներ» թեմային։ Բովանդակալից ելույթներից հետո բանախոսները պատասխանեցին մասնակիցների հարցերին, և տեղի ունեցավ հետաքրքիր քննարկում։ Ներկաները զուգահեռներ անցկացրեցին անցյալի պատմական բացթողումների և ներկայում տեղի ունեցող զարգացումների միջև։

Ստորև ներկայացնում ենք Քրիստինե Մելքոնյանի զեկուցումը, ով ելույթ էր ունեցել տեսակապի միջոցով․

1921 թ Մոսկվայի ռուս-թուրքական խորհրդաժողովը 100-ամյա հետահայաց

Քրիստինե Մելքոնյան

Պատմական գիտությունների թեկնածու

Հայացք գցելով 100 տարի առաջ տեղի ունեցած իրադարձությունների վրա և զուգահեռներ տանելով ներկայիս հետ՝ հանգում ենք այն եզրակացության, որ հայ հասարակական միտքն այլևս ոչ մի հավատ չպետք է տածի հայ ժողովրդի «փրկության» վերաբերյալ «մեծ» դիվանագետների մատուցած, մատուցվող ու մատուցվելիք ծրագրերին: Ավելին` պետք է գիտակցել, որ ավելորդ են աղերսանքներն ու բարոյական քարոզներն այնտեղ, որտեղ ազգային հարցի լուծման իրական կշռաչափերը աշխարհի հզորների իրատեսական շահերն են: Այս տեսակետից հատկանշական է 1921 թ. մարտի 16-ին Մոսկվայում ստորագրված խորհրդաթուրքական «Բարեկամության և եղբայրության մասին» պայմանագիրը: Նախ անդրադառնանք պայմանագրի նախապատմությանը, որը թույլ կտա ավելի հստակ պատկերացում կազմել, թե ինչպես 1921 թ. Մոսկվայի խորհրդաժողովում գծվեց հայ-թուրքական սահմանը:

1920 թ. ապրիլից քեմալականները սերտ կապեր հաստատեցին Խորհրդային Ռուսաստանի հետ` միջազգային իմպերիալիզմի դեմ պայքարի նույն կարգախոսով ընդհանուր պլատֆորմ գտնելով և իրենց ներկայացնելով որպես մուսուլմանական Արևելքում պրոլետարական-սոցիալիստական հեղափոխության կրողներ: «Ազգային-ազատագրական» քեմալական շարժումը ժառանգել էր երիտթուրքերի նվաճողական քաղաքականության գաղափարական ծրագիրը: Թուրք ազգն առանձնացնելով որպես բազմազգ պետության էլիտա` Մ. Քեմալը հայտարարում էր, որ «թուրքն օժտված է մեծ ու բարձր հատկանիշներով»: Մինչդեռ, այն չխանգարեց, որպեսզի «համաշխարհային հեղափոխության հաղթանակի» կարգախոսով առաջնորդվող Խորհրդային Ռուսաստանի բոլշևիկյան ղեկավարությունը պաշտպան կանգնի քեմալական շարժմանը` այն համարելով միջազգային իմպերիալիզմի դեմ Արևելքի ճնշված ժողովուրդների պայքարի դրոշակակիր:

1920 թ. ապրիլի 26-ին Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովը Մ. Քեմալի ստորագրութամբ նամակ ուղարկեց Ռուսաստանի Ժողկոմխորհի նախագահ Վ. Ի. Լենինին, որտեղ ցանկություն էր հայտնում երկու երկրների միջև մշտական հարաբերություններ հաստատել և միացյալ պայքար մղել իմպերիալիստների դեմ: Քեմալը Խորհրդային Ռուսաստանից խնդրում էր որպես «առաջին օգնություն» Թուրքիային տրամադրել 5 մլն. թուրքական լիրայի արժեքով ոսկի, զենք և զինամթերք, ռազմատեխնիկական միջոցներ, սանիտարական նյութեր և պարեն: Նամակում շարադրված էին նաև Անկարայի կառավարության արտաքին քաղաքականության հետևյալ սկզբունքները. Թուրքիան անկախ է, թուրքական պետության մեջ են մտնում անվիճելիորեն թուրքական տարածքները, Արաբիան և Սիրիան հռչակվում են անկախ պետություններ, Ազգային մեծ ժողովն ընդունում է մի որոշում, որով թուրքական Հայաստանին, Քրդստանին, Լազիստանին, Բաթումի մարզին, Արևելյան Թրակիային և թուրք-արաբական խառն բնակչությամբ տարածքներին տրվում է սեփական ճակատագիրը որոշելու իրավունք, թուրքական նոր պետության մեջ ճանաչվում են ազգային փոքրամասնությունների իրավունքները, նեղուցների հարցը հանձնվում է սևծովյան պետությունների կոնֆերանսին, վերացվում են կապիտուլյացիաների ռեժիմը և օտարերկրյա պետությունների տնտեսական վերահսկողությունը, վերացվում են օտարերկրյա ազդեցության ամեն տեսակի ոլորտները: Հասկանելի է, որ նամակում բերված բոլոր սկզբունքներն ընդունելի էին Խորհրդային Ռուսաստանի համար. օտարերկրյա պետությունների նկատմամբ քեմալական կառավարության վերաբերմունքը Թուրքիային շատ բանով ուղղակի մոտեցնում էր իմպերիալիստական պետությունների հետ թշնամական հակամարտության մեջ գտնվող Խորհրդային Ռուսաստանին: Բնական է` այստեղ մեզ առավել հետաքրքրողը նամակի այն մասն է, որը վերաբերում է Հայաստանին: Քեմալի նամակի համաձայն, Ազգային մեծ ժողովը Արևմտյան Հայաստանին տալու էր սեփական ճակատագիրը որոշելու իրավունք: Բայց դա խաբեություն էր, քանզի քեմալականներն իրենց «Ազգային ուխտի» մեջ Արևմտյան Հայաստանն արդեն հայտարարել էին Թուրքիայի անբաժանելի մաս: Տեսնելով բոլշևիկյան Ռուսաստանի «բարի կամքի» դրսևորումը`Անկարան մի քանի օր անց Մոսկվա է հղում հետևյալ տողերը բովանդակող նամակը. «Եթե խորհրդային ուժերը մտադիր են ռազմական գործողություններ սկսել Վրաստանի դեմ կամ դիվանագիտական ճանապարհով իրենց ազդեցության միջոցով Վրաստանին հարկադրել մտնելու միության մեջ և ձեռնարկել անգլիացիների արտաքսումը Կովկասի տարածքից, թուրքական կառավարությունն իր վրա է վերցնում ռազմական գործողությունները իմպերիալիստական Հայաստանի դեմ…»:

Չնայած Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարությունը Հայաստանի Հանրապետությանը պաշտպանության տակ առնելու հավաստիացումներ էր անում, սակայն նաև խստորեն պահանջում էր, որ Հայաստանը հրաժարվի Սևրի պայմանագրից: Ավելին, նա տնտեսական և ռազմական օգնություն էր ցույց տալիս Հայաստանի դեմ ռազմատենչ հայտարարություններով հանդես եկող և պատերազմի նախապատրաստվող Թուրքիայի առաջնորդին: Հայաստանի Հանրապետության դեմ բոլշևիկյան «բոցաշունչ» հայտարարություններով հանդես էին գալիս ապրիլի վերջին խորհրդայնացված Ադրբեջանի ղեկավարները: Արդի քաղաքագիտության և պատմագիտության տեսանկյունից ոչ մի էմպիրիկ մտածող կամ տեսաբան չի կարող երկմտել, որ Խորհըրդային Ռուսաստանի, հատկապես արևելյան քաղաքականության հիմքերը պետք է փնտրել «համաշխարհային հեղափոխության հաղթանակի» ապահովման սին տեսության մեջ, թեկուզ այն տեղի ունենար ժողովուրդների, տվյալ դեպքում հայ ժողովրդի, կենսական շահերի ոտնահարման, նրա հայրենիքի առուծախի գնով: Հայաստանը ֆիզիկապես ոչնչացնելու կոչեր հնչեցին 1920 թ. սեպտեմբերի 1-7-ին Բաքվում տեղի ունեցած` Արևելքի ժողովուրդների առաջին համագումարում: Համագումարին մասնակցում և նրա աշխատանքներին անհրաժեշտ ընթացք էին տալիս ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմի ղեկավար աշխատողներ Զինովևը, Կամենևը և Ռադեկը: Ոգեշնչված համագումարի ամբիոնից հայության հասցեին հնչած սպառնալիքներից և «իմպերիալիստական Հայաստանը ոչնչացնելու» կոչերից, համոզված, որ Հայաստանի Հանրապետությունը մենակ է քեմալականների դիմաց` Խորհրդային Ռուսաստանից մեծ չափերի զենք ու զինամթերք, ֆինանսական հսկայական միջոցներ ստացած քեմալականները 1920 թ. սեպտեմբերի վերջերին պատերազմ սկսեց Հայաստանի Հանրապետության դեմ: Հարձակվելով Հայաստանի վրա` Արևելյան ճակատի հրամանատար Քյազիմ Կարաբեքիրը անթաքույց հայտարարեց, որ իր նպատակն է վերջին մահացու հարվածը հասցնել հայ ժողովրդին, իսկ Մ. Քեմալն էլ պնդեց, թե`այդ պատերազմի նպատակն է «ոչնչացնել հայկական բանակն ու հայկական պետությունը…»:

1920 թ. նոյեմբեր-դեկտեմբերին խորհրդային կարգեր հաստատվեցին Հայաստանի Հանրապետության այն տարածքում, որը զերծ էր մնացել թուրքական նվաճումից: Սակայն հանրապետությունում իշխանությունը կորցրած նախկին կառավարության ներկայացուցիչները 1920 թ. դեկտեմբերի 2-ին Ալեքսանդրապոլում պայմանագիր կնքեցին քեմալականների հետ, որով Թուրքիան Հայաստանից բռնազավթում էր Կարսն ու Արդահանը, որոնք 1878 թ. Ռուսական կայսրության մասն էին կազմում, Կաղզվանի, Օլթիի, Արդվինի օկրուգները, Սուրմալուի գավառը` Իգդիր քաղաքով, հայ ժողովրդի գոյության խորհրդանիշ Արարատ լեռը ներառյալ: Այդ պայմանագրով`Թուրքիան Հայաստանից անջատեց նաև նրա հենց կենտրոնում գտնվող Նախիջևանի, Շարուրի և Շահթախտի շրջանները: Մնացյալ Հայաստանի ներքին կյանքը և արտաքին հարաբերությունները ենթարկվում էին քեմալական պետության վերահսկողությանը: Այդ պայմանագիրն իրավական ուժ չուներ, որովհետև իշխանությունն իրականում բոլշևիկների ձեռքում էր:

Ավելին` Հայաստանի խորհրդայնացումով տարածաշրջանում ստեղծված քաղաքական նոր իրադրությունն ստիպում էր Մոսկվային ճշգըրտումներ մտցնել խորհրդային արևելյան քաղաքականության մեջ: 1920 թ. դեկտեմբերի 3-ին ՌԿ(բ)Կ Կենտկոմի քաղբյուրո ուղղված զեկուցագրում ՌՍՖԽՀ կառավարության արտգործժողկոմ Գ. Չիչերինը նշում է. «Եթե մենք դիվանագիտական աջակցություն ցույց չտանք Խորհրդային Հայաստանին, ապա դա ամենուրեք կհիասթափեցնի խորհրդային իշխանության կողմնակիցներին»: Նա անհրաժեշտ էր համարում «չափավորել թուրքերի պահանջները Հայաստանի նկատմամբ» և շարունակել պնդել Արևմտահայաստանի որոշ մասի անկախության համար: Ավելին`Հայաստանի խորհրդայնացումով հասունացավ խորհրդա-թուրքական նոր կոնֆերանս հրավիրելու հարցը:

Եթե Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո Ռուսաստանի կառավարությունը բազմիցս շեշտում էր խորհրդաթուրքական կոնֆերանսը հնարավորինս շուտ հրավիրելու անհրաժեշտության մասին և մտահոգված էր, որ քեմալականները յուրաքանչյուր պահի կարող են «նետվել Անտանտի գիրկը», ապա թուրքերն առանձնապես չէին շտապում: Ձգտելով ժամանակ շահել և հետևել իրադարձությունների զարգացմանը, քեմալականները միաժամանակ քայլեր էին ձեռնարկում, որպեսզի մինչև կոնֆերանսի պաշտոնական բացումը Ռուսաստանի իշխանություններից անհրաժեշտ երաշխիքներ ստանան՝ Հայկական հարցն իրենց օգտին լուծելու վերաբերյալ: Խորհրդաթուրքական կոնֆերանսին նշանակված թուրքական պատվիրակությունը, որի նախագահ՝ քեմալական կառավարության ժողտնտեսության ժողկոմ Յուսուֆ Քեմալն էր, Մոսկվա ուղևորվելու ճանապարհին 1921 թ. հունվարին Կարսում նախնական բանակցություններ է վարում Խորհրդային Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Բուդու Մդիվանու հետ: Քեմալական կառավարության արտգործնախարարի պաշտոնակատար Ահմեդ Մուխթարի` 1921 թ. հունվարի 30-ին Գ. Չիչերինին ուղղված հուշագրից երևում է, որ բանակցություններում թուրքերը որոշակի հաջողությունների էին հասել: Մուխթարը նշում է. «Ձեր ներկայացուցիչը ՌՍՖԽՀ-ի անունից պաշտոնապես հաստատել է, որ Թուրքիայի կողմից Հայաստանին տարածքային զիջումների մասին խոսք լինել չի կարող… Ուստի այլևս որևէ լուրջ խոչընդոտներ չկան, որոնք կարող են դժվարացնել մոսկովյան բանակցությունները»: Թուրքերի հետ բանակցությունների ավարտից հետո Մդիվանին հունվարի 20-ին Կարսից Օրջոնիկիձեին ուղարկած նամակում նշում է. «Ճիշտ է, որ մենք պետք է հոգանք Խորհրդային Հայաստանի մասին, բայց պակաս ճիշտ չէ նաև այն, որ թուրքերին էլ պետք է սիրաշահենք, և ներկա պահին գործի այդ կողմն առավել կարևոր է»: Մդիվանին մտահոգություն է հայտնում, որ Մոսկվայում հարցի վերաբերյալ առկա են հակադիր տեսակետներ՝ եթե «Ստալինը և Լենինը ինձ հայտնում են,- գրում է նա,- որ Կարսի համար թուրքերի հետ վիճել չի կարելի, ապա Չիչերինը, պարզվում է, պահանջել է Վանը և Մուշը»: Չիչերինի` թուրքերին ներկայացրած այս պահանջի մասին հայտնի է դառնում նաև Ստալինին, որը շտապում է իր մտահոգությունները կիսել Վ. Լենինի հետ:

Մոսկվա հասած թուրքական պատվիրակությունը ևս ժամանակն անիմաստ չէր վատնում. 1921 թ. փետրվարի 23-ին թուրքերը հանդիպում են Ստալինի հետ: Հանդիպման մանրամասներին տեղեկանում ենք թուրքական պատվիրակության անդամ, Ռուսաստանում քեմալական կառավարության առաջին դեսպան Ալի Ֆուադ փաշայի (Ջեբեսոյ) «Մոսկովյան հիշողություններ» մենագրությունից: Ըստ Ջեբեսոյի, պատվիրակության` Ստալինին ներկայացրած այն մտավախությանը, որ Հայկական հարցը կարող է մտնել խորհրդաթուրքական կոնֆերանսի օրակարգ և բացասաբար ազդել ռուս-թուրքական հարաբերությունների վրա, Ստալինը պատասխանել է. «Դուք Հայկական հարցը լուծել եք ինքնուրույն: Եթե դեռևս մնացել են չլուծված հարցեր՝ վճռեք մինչև վերջ»:

Այսպիսով` ադրբեջանա-թուրքական ամուր գործակցությունը և այդ դաշնակցության նկատմամբ Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարության վերաբերմունքը նախապես ամեն ինչ վճռել էին արդեն: Լոկ մնում էր թուրք-հայկական պատերազմի արդյունքներն ամփոփել, այսինքն` թուրքերի կողմից հայկական հողերի զավթումն «օրինականացնել»: Հենց այդ նպատակին էր միտված 1921 թ. փետրվար-մարտ ամիսներին Մոսկվայում տեղի ունեցած խորհրդա-թուրքական կոնֆերանսը, որն իր աշխատանքը սկսեց փետրվարի 26-ին: Բոլորովին անսպասելի չէր, որ Խորհրդային Հայաստանի կառավարության որևէ ներկայացուցչի չթույլատրեցին մասնակցել բանակցություններին` չնայած խնդիրը վերաբերում էր Հայաստանի տարածքներին, հայության ճակատագրին: Խորհրդային Հայաստանի արտաքին գործերի նախարար Ալեքսանդր Բեկզադյանի գլխավորած պատվիրակությունը կոնֆերանսին մասնակցելու հրավեր չստացավ: Ուշագրավ է կոնֆերանսի վերջին օրերին, մարտի 12-ին, «Հայրենիքի փրկության կոմիտեի» նախագահ Ս. Վրացյանի`Խորհրդային Ռուսաստանի արտաքին գործերի ժողկոմ Գ. Չիչերինին հղած հեռագիրը, որտեղ ասվում էր, թե քանի որ Հայաստանում արդեն տապալված է խորհրդային իշխանությունը, Ալ. Բեկզադյանն այլևս լիազորված չէ կոնֆերանսում ներկայացնելու հանրապետությունը: Հենց այդ էլ ուզում էին բանակցող կողմերը: Հատկապես թուրքական կողմը Վրացյանի հեռագիրն օգտագործեց, որպեսզի էլ ավելի համառորեն պնդի հայերին կոնֆերանս չթողնելու իր տեսակետը: Հարկավ, միամտություն կլինի կարծել, որ եթե չլիներ այդ հեռագիրը, ամեն ինչ բարեհաջող կավարտվեր Հայաստանի համար:

Ռուս-թուրքական կոնֆերանսն անցնում էր բավական լարված և փոխադարձ անվստահության մթնոլորտում: Խորհրդային պատվիրակությունը, հանձինս արտգործժողկոմ Գ. Չիչերինի (նախագահ) և Ջ. Կորկմասովի, չէր պատրաստվում բավարարել թուրքերի տարածքային բոլոր պահանջները, այդ թվում` Հայաստանի հաշվին: Ինչպես առաջին, այնպես էլ ռուս-թուրքական երկրորդ կոնֆերանսը կարծես ձախողման վտանգի առջև էր: Սակայն իրադարձությունների նման զարգացումը չէր բխում բոլշևիկյան Ռուսաստանի շահերից: 1921 թ. գարնանը նրա թե՛ ներքին և թե՛ արտաքին դրությունը խիստ ծանր էր, և բոլշևիկները պատրաստ էին ամեն գնով պայմանագիր կնքել թուրքերի հետ: Ստեղծված պայմաններում գործի է անցնում բոլշևիկների «ծանր հրետանին». Լենինը, որը, ըստ Չիչերինի, «իրական հետաքրքրությամբ էր հետևում բանակցությունների ճակատագրին», որոշում է գործի դնել Ստալինին: Բանակցությունների ամենաթեժ պահին` մարտի 9-ին, Լենինը Չիչերինին հուշում է, որ նա կես ժամով ընդհատի կոնֆերանսի աշխատանքները, իր՝ Լենինի հետ հանդիպելու պատրվակով, իսկ այդ ընթացքում Ստալինը «բացեիբաց կխոսի թուրքական պատվիրակության հետ, որպեսզի գործը պարզի և ավարտին հասցնի հենց այսօր»: Վ. Իլյիչի մտահղացումը ճշտորեն իրագործվում է. նրա հանձնարարությամբ Ստալինը շտապում է միջամտել կոնֆերանսի աշխատանքներին և հարթել ռուս-թուրքական տարաձայնությունները:

Դիտարկելով Մոսկվայի խորհրդաժողովը, պետք է ընդունել հետևյալ իրողությունները. առաջին` քեմալականները մտադրություն չունեին Հայաստանից զավթած հողերից մի թիզ անգամ վերադարձնելու տիրոջը: Երկրորդ` Արևելքում Խորհրդային Ռուսաստանի շահերը պահանջում էին շատ բարդություններ չստեղծել իմպերիալիզմի դեմ պայքարող «հեղափոխական» Թուրքիայի հետ հարաբերություններում: Կոնֆերանսի ընթացքում թուրքական պատվիրակությունը շարունակ ակնարկում էր, որ թուրքական տարածքային պահանջներին չընդառաջելու դեպքում իր երկիրը կշրջադարձվի Անտանտի կողմը: Եվ քեմալականների խոսքի ու գործի մեջ չկար խզում: Այն օրերին, երբ Մոսկվայում ընթանում էին բանակցությունները, այդ նույն ժամանակ քեմալական մեկ այլ պատվիրակություն Լոնդոնում բանակցում էր անգլիական կառավարության հետ: Լենինի «հավատարիմ զինակիցը» առիթը բաց չէր թողնում անգլիացիներին համոզելու, թե Թուրքիան կարող է պատվար դառնալ Խորհրդային Ռուսաստանի դեմ:

Ավելին, ոչ միայն քեմալականներն էին ծավալուն գործունեություն սկսել Անտանտի երկրներին մերձենալու համար, այլև Անկարայի կառավարության հանձնարարությամբ` նույն խնդրին լծվել էին Եվրոպայում ապաստանած իթթիհատական հայտնի գործիչները: Այսպես, 1921 թ. փետրվարին Թալեաթը, Բեռլինից գալով Ժնև, տեսակցություն էր ունեցել անգլիական մի դիվանագետի հետ, որին քեմալականների անունից հավաստիացրել էր, որ «նոր Թուրքիայի» կառավարողները Անտանտի երկրների հանդեպ տածում են քաղաքական անկեղծ համակրանք: Այդ նույն ժամանակ եռանդուն պանթուրքական քարոզչություն էր մղում Բեռլինում ապաստանած իթթիհատական գործիչ, ապա քեմալական գույն ստացած Իդրիս բեյը, որը մեկնում էր Անտանտի երկրներ, ամենուր կոչեր անում շարունակել անհաշտ պայքարը: Երբ Մոսկվայում տեղի էր ունենում խորհրդա-թուրքական կոնֆերանսը, Իդրիս բեյը Բեռլինում, հայոց ցեղասպանության արյունարբու դահիճ Թալեաթի հուղարկավորության ժամանակ հանդես գալով դամբանական ճառով, կոչ էր անում շարունակել պայքարը «մուսուլմանների բնական թշնամու»` Ռուսաստանի դեմ, հետևողականորեն շարունակել «մեծ թուրք Թալեաթի» գործը, որը շարունակում են «նոր Թուրքիայի» ղեկավարները` Մ. Քեմալի առաջնորդությամբ:

Ահա այսպիսի պայմաններում է, որ Մոսկվայի խորհրդա-թուրքական կոնֆերանսի վերջին օրը` 1921 թ. մարտի 16-ին, Խորհրդային Ռուսաստանի և Թուրքիայի կառավարական պատվիրակություններն ստորագրեցին «Բարեկամության և եղբայրության մասին» պայմանագիրը: Այդ օրը հայ ժողովրդի պատմության ամենից տխուր էջերից է:

Պայմանագիրը Խորհրդային Ռուսաստանի կողմից ստորագրեցին արտաքին գործերի ժողկոմ Գ. Չիչերինը և Կենտգործկոմի անդամ Ջելալ-էդդին Կորկմասովը, Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կողմից` Թուրքիայի ժողովրդական տնտեսության ժողովրդական կոմիսար Յուսուփ Քեմալը, թուրք քաղաքական գործիչ Ռիզա Նուր բեյը և Ալի Ֆուադ փաշան:

Պայմանագիրը քեմալականների դիվանագիտական հաղթանակն էր, քանզի քեմալականներն իրենց «Ազգային ուխտի» մեջ Արևմտյան Հայաստանն արդեն հայտարարել էին թուրքական պետության անբաժանելի մասը: Մոսկվայի պայմանագիրը ոչ միայն ամրագրեց այդ իրողությունը, այլև վավերացրեց 1920 թ. աշնանը թուրք-հայկական պատերազմի ժամանակ թուրքերի կողմից Հայաստանի Հանրապետության տարածքների զավթումը: Թուրքիային էին հանձնվում Կարսի մարզը, Սուրմալուի գավառը, Կաղզվանի, Արդահանի, Օլթիի օկրուգները և ուրիշ տարածքներ` 19.215 քառ. կիլոմետր: Քեմալականների համար շատ կարևոր էր նաև Նախիջեվանի մարզը հայերից զավթելը: Քեմալականները բանակցությունների ընթացքում արդեն համոզվել էին, որ Ռուսաստանը չի համաձայնի այդ տարածքը Թուրքիային անցնելուն` գլխավորապես նրա ռազմավարական դիրքից ելնելով: Նախիջևանը պանթուրքիզմի տեսակետից առանձնակի կարևորություն ուներ: Ըստ էության, այդ տարածքը կապող օղակ էր Թուրքիայի և Ադրբեջանի, Թուրքիայի և մյուս թուրքալեզու ազգերի միջև: Նախիջևանը հայերից վերցնելը պանթուրքիստների համար ձեռք էր բերում առաջնային նշանակություն: Շատ լավ զգալով Խորհրդային Ռուսաստանի կառավարության բարյացակամ դիրքը` թուրքական կողմն ամեն ինչ արեց մարզը իր «կրտսեր եղբորը»` Խորհրդային Ադրբեջանին հանձնելու համար: Մոսկվայի պայմանագրի 3-րդ հոդվածով`Նախիջևանի մարզը, որը գտնվում է Արարատյան աշխարհի հենց կենտրոնում, խլվեց Խորհըրդային Հայաստանից և դրվեց Խորհրդային Ադրբեջանի խնամակալության տակ, մի խոսքով` բռնակցվեց նրան: Սակայն թուրքական կողմը դրանով չբավարարվեց: Շարուր-Դարալագյազի գավառից անջատվեց Շարուրի ամբողջ տարածքը և միակցվեց Նախիջևանին: Այլ խոսքով, պայմանագրով Հայաստանից պոկվեց ևս 5,5 քառ. կմ տարածք: Այսպիսով, Մոսկվայի 1921 թ. պայմանագրով, Հայաստանը կորցրեց ավելի քան 25 հազար քառ. կմ տարածություն: Անցողակի նշենք, որ դրանից հետո Թուրքիային անհրաժեշտ եղավ 10 տարուց ավելի զանազան դիվանագիտական միջոցների դիմել, որպեսզի անմիջական տարածքային կապ հաստատի արդեն Ադրբեջանի ինքնավար հանրապետություն դարձած Նախիջևանի հետ: Եվ դա ի վերջո նրան հաջողվեց: 1932 թ. հունվարի 23-ին Իրանի և Թուրքիայի միջև կնքվեց հատուկ համաձայնություն, որով երկու երկրները տարածքների փոխանակում կատարեցին Արարատ լեռան շրջանում: Նեղ մի շերտով Թուրքիան անմիջականորեն կապվեց Նախիջևանի հետ: Դրանով իրականացավ պանթուրքիստների վաղուց փայփայած ցանկությունը: Մոսկվայի պայմանագրով հաստատվեց այն սահմանագիծը, որ գոյություն ունի մինչև այսօր: Այդ պայմանագիրը ստորագրելուց յոթ ամիս անց` 1921 թ. հոկտեմբերի 13-ին, Խորհրդային Ռուսաստանի ներկայացուցչի մասնակցությամբ, Թուրքիայի և Անդրկովկասի երեք խորհրդային հանրապետությունների միջև Կարսում կնքվեց ձևական պայմանագիր, որն, ըստ էության, Մոսկվայի պայմանագրի կրկնօրինակն էր, որևէ փոփոխություն չմտցրեց ստեղծված սահմանների կարգի մեջ:

Այսպիսով, պատմաքննական հայացքի ներքո առնելով անցյալի դասերը`դյուրին է նկատել, որ լայն, ռազմավարական իմաստով, Օսմանյան կայսրությունն ավանդաբար եղել է Ռուսաստանի հիմնական հակառակորդը Հարավկովկասյան և Միջինարևելյան տարածաշրջաններում: Սակայն, ցավոք, եղել են նաև մերձեցման մարտավարական ժամանակներ: Այդպիսին էին 1920-ական թվականները: Նման պահ է նաև արդի ժամանակաշրջանը, երբ դարձյալ հանուն շահի տեղի է ունենում ռուս-թուրքական «բարեկամության և գործընկերության» սերտացում: Ո՞րն է պատմության դասերի արդիական խորհուրդը: Այդ դասերը հրամայաբար պահանջում են, որ հայ հասարակական-քաղաքական միտքը չպետք է տրվի պատրանքների: Նա չունի ո՛չ հիմք, ո՛չ էլ իրավունք ազգի «փրկությունը» և «անվտանգությունը» կապելու աշխարհի այս կամ այն պետության հետ: Պատմության դասերը հրամայաբար թելադրում են` գերակա համարել «Հայ ժողովրդի անվտանգությունը նրա հավաքական ուժի և հզոր պետականության մեջ է» կարգախոսը և անշեղ առաջնորդվել այդ կարգախոսով: Որպեսզի պատմության մյուս փուլերում հայ ժողովուրդը ինքնուրույն գծի իր պետական սահմանը:

Akunq.net 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *