Սովորել անհետացման վտանգի տակ գտնվող լեզուն

2016 թ Գյուլբենկյան հիմնադրամի հետ համագործակցությամբ Հրանտ Դինք հիմնադրամի կողմից սկսված արևմտահայերենի ուսուցումը շարունակվում է։ Դասընթացին մասնակցելու մեծ հետաքրքրություն են ցուցաբերել հասարակության տարբեր հատվածներից, զանազան երկրներից տարբեր մասնագիտությունների տեր և տարբեր տարիքային խմբի մարդիկ։ Անցած տարվա համավարակի պատճառով 2021 թ գարնանային շրջանն սկսեց անցած ամսվա վերջին՝ առցանց, իսկ մարտի 15-ից կսկսեն հայերեն խոսելու սեմինարները։ Այդ դասընթացների մասնակիցներից Այշենուր Քոլիվարը «Ակօսի» համար գրել է մյուս մասնակիցների՝ արևմտահայերեն սովորելու ցանկության պատճառների, լեզուն ուսանելու ընթացքում ունեցած ապրուների, ուսումնասիրելու ժամանակ հանդիպած խնդիրների և դրանց լուծման համար առաջարկությունների մասին։ Հարցերի պատասխանները դուք կգտնեք այս համարում՝ փետրվարի 21-ի, Մայրենի լեզվի օրը և հաջորդ շաբաթվա համարում։

Այշենուր Քոլիվար

2019 թ․ աշնանը հայերեն սովորելու նպատակով սկսեցի մասնակցել Հրանտ Դինք հիմնադրամի կողմից կազմակերպված դասերին։ Հայտադիմումի մեջ տեղ գտած՝ ինչու՞ եմ ցանկանում սովորել հայերեն հարցին պատասխանելիս շատ դժվարացա․ Նախ գրեցի՝ «Համշենցի եմ», ապա ջնջեցի։  Արդյո՞ք ինձ այդ լեզուն սովորել դրդել էր այն փաստը, որ իմացել ոի, թե մորական տատիս բնակավայրերում մինչև մոտ անցյալում համշեներեն են խոսել։ Թերևս։ Լա՛վ, իսկ ինչու՞ հիմա։ Հայերեն սովորել դեռևս նպատակադրվել էի 2008 թ․ Երևան այցիցս հետո, իսկ տարիներ անց, 2019 թ․ երկրորդ այցելությունիցս հետո կարողացա սկսել։ Ոչ թե արևելահայերենը, այլ արևմտահայերենը նախընտրեցի այն պատճառով, որ այն գտնվում է վերացման վտանգի առջև, ինչպես նաև այդ լեզվով գրականության նկատմամբ հետաքրքրությանս պատճառով, հայկական երաժշտության վերաբերյալ հետազոտություններ անելու, համշենյան մշակույթին նվիրված նախագծիս համար սկզբնաղբյուրներն ընթերցել կարողանալու, որպես ծնող՝ իմ երեխաներին այս հողերից մի ժառանգություն փոխանցելու ցանկության համար։ Երկրորդ անգամ հայտադիմումիս մեջ գրեցի՝ «Երջանիկ լինելու համար»։ Լեզու սովորելը դժվար, սակայն նույնքան էլ հաճելի գործ է ի վերջո։ Պարոն Սևանը  մի օր մեզ հանձնարարեց հայերենով գրել հայերեն սովորելու մեր պատմության մասին։ Երբ նա դասարանում ներկայացնում էր մեր պատմությունները, նկատեցի, որ թեև տարբեր մոտիվացիաներով ենք սկսել այս ճանապարհը, սակայն այդ պատմություններն ընդհանուր կողմեր շատ ունեն։  Այս հոդվածը պատրաստեցինք այն մտքով, թե այն կարող է ուղեցույց լինել  արևմտահայերենի հանդեպ հետաքրքրություն ցուցաբերող ընթերցողների համար։

Իհսան Քարայազը «Հոգուս պարտքը»

Հայերեն սովորելն ինձ համար  կարծես հոգուս պարտքը լիներ։ Կինս՝ Արմինեն, հայաստանցի է։ Երբ ծանոթանում էինք, մեկս մյուսի լեզուն չհասկանալու պատճառով, անգլերենով էինք շփվում։ Սակայն Արմինեն կարճ ժամանակում ինքնուրույն թուրքերեն սովորեց։  Այն, որ նա թուրքերեն խոսել գիտեր, շատ հեշտացրեց իմ ընտանիքի հետ ծանոթությունը, մեկը մյուսին հավանելու և ամուսնության ընթացքը։ Երեք տարի առաջ տեղափոխվեցինք Բոստոն։ Գալուն պես ցանկացա հայերեն սովորելու հարցը լուծել և Ուոթերթաունում գտնվող Մեսրոպ Մաշտոցի ինստիտուտում սկսեցի մասնակցել Անի Չեքիջյանի դասընթացին։ Այդ դասերը արևմտահայերն էին, ոչ թե արևելահայերեն, ինչպես խոսում էր Արմինեն։ Սակայն Արմինեն գյումրեցի էր, այնտեղի հայերենը համեմատաբար նման է Էրզրումի բարբառին, արևմտահայերենին։ Բացի այդ, տիկին Անին, չնայած մեծ տարիքին, դասերին շատ լուրջ էր մոտենում և նվիրված էր։ Նա մեզ շատ բան էր հաղորդում հայկական ինքնության և մշակույթի  մասին։ Նրան շատ էի հարգում, նաև այդ պատճառով չհրաժարվեցի արևմտահայերենից։  Սկսնակների համար շփոթեցնող կարող է լինել հայերեն այբուբենի՝ ուրիշ  տառատեսակներով  լինելու հանգամանքը, սակայն ամենաշատը ես դժվարանում էի նրանից, որ տանը արևելահայերեն էի լսում, իսկ դասերի ժամանակ արևմտահայերենի քերականություն և ուղղագրություն սովորում։ Սակայն պարոն Սևանը գիտի նաև արևելահայերեն, հասկանում է, թե որտեղ եմ սխալ անում, որի համար շնորհակալ եմ։

Էբրու Ասլան «Սովորելը դժվար է, սակայն՝ հաճելի»

Արևմտահայերեն խոսելու ցանկությունս առաջացել է տարիներ առաջ, երբ ուսանող էի։ Բողազիչի համալսարանում, երբ հայերենի դասընթաց սկսվեց, շատ կարճ մի ժամանակահատված ուսանեցի։ Տարիներ հետո մագիստրատուրայում կրթությանս ժամանակ հայ գրականության նկատմամբ հետաքրքրությունս մեծացավ։ Մագիստրոսական թեզս Զաբել Եսայանի մասին է։ Հետևաբար՝ որոշեցի սովորել հայերեն, որ կարողանամ կարդալ հայ գրականություն, քանի որ այն այդ մշակույթի լեզուն է։

Աննկարագրելի  հաճելի է մի փոքր հասկանալ և կարողանալ խոսել հնագույն լեզվով։ Երբ ասում եմ՝ «Հայերեն եմ սովորում», հետաքրքիր է նայել մարդկանց դեմքի արտահայտությանը և սպասել, թե որոնք են լինելու նրանց հետագա նախադասությունները։ Հայերենը բարդ լեզու է, նույնքան էլ՝ հաճելի։ Հուսով եմ՝ այս հողերի վրա խոսված մյուս լեզուներն էլ ապագայում կկարողանամ ուսումնասիրել։ Ըստ իս, արևմտահայերեն սովորելու ամենաբարդ կողմը բավականաչափ աղբյուր և բառարան չգտնելն է։ Շատ ժամանակ և նյութ է պահանջում այն։ Ինչպես նաև, շատ տարածված չլինելու պատճառով դասից դուրս հայերեն խոսելու հնարավորություն առանձնապես չի լինում։

Նշան Օզլեր «Մայրենիս չմոռանալու համար»․․․  

Նախակրթարանից ի վեր, մոտ 40 տարի է՝ տանը հայերեն չէինք խոսում։ Հայերեն սովորելուս պատճառը մայրենիս չմոռանալը և զարգացնելն է։ Նկատեցի, որ նախկինում օգտագործածս արևմտահայերենը մոռանում եմ, ցանկացա սովորել և գրանցվեցի Հրանտ Դինք հիմնադրամի դասընթացին։ Դասընթացի ժամանակ նկատեցի, որ հայերենն ամբողջովին մոռացել եմ։ Պարոն Սևանի գեղեցիկ մատուցման շնորհիվ աշխատեցի վերհիշել, դասից հետո տանը պարապում էի․ վերջապես վեր հանեցի ենթագիտակցությանս մեջ նստած հայերենը։ Արդեն կարող եմ ասել, որ կարողանում եմ մտքերս ներկայացնել, կարդալ ու գրել։

Դենիզ Թունա «Համատեղ ապրած ժողովուրդների լեզուն սովորելը պատասխանատու գործ է»

Կինս հայ է, և հայերենը մեր ընտանիքի ներսում խոսվող լեզու է։ Դրա շնորհիվ մի փոքր հասկանում էի հայերեն, սակայն գրել-կարդալ չէի կարողանում։ Արևմտահայերենը սովորելու բազմաթիվ պատճառներ և դրդապատճառներ ունեմ․ սիրում եմ լեզուներ սովորել, կարծում եմ, որ որպես գերիշխող ազգի ներկայացուցիչ, որպես մեկ միասնություն՝ համատեղ ապրած ժողովուրդների լեզուները սովորելը պատասխանատվություն է, ինչպես նաև միմյանց հասկանալու և լեզուների, մշակույթների ոչնչացման մեջ հանցակից լինելու պատճառով ցանկանում եմ, որ հայերեն/քրդերեն իմացողների թիվը մեծանա։ Միայն լեզու չես սովորում, իհարկե, ուսումնասիրածդ լեզվի մշակույթը, առօրյա կյանքը, մարդկանց մտածելակերպն էլ ես հասկանում և դա, ըստ իս, շատ հուզիչ է։ Բացի այդ՝ ցանկացա 6 տարեկան որդուս՝ հայերեն սովորելու ընթացքն էլ դյուրացնել, օգնել նրան։ Սկսեցի այբուբենը և քերականական կառուցվածքը ուսումնասրելուց։ Ինքնուրույն գրել-կարդալ սովորելուց հետո զգացի, որ հետագա ուղղորդման համար պետք է դիմել մասնագետի։  Բացի այդ՝ թարգմանություն անելու համար միայն լեզուն հասկանալը բավարար չէ․ լեզվի կառուցվածքը, ստուգաբանությունը, բառարանների նախընտրությունը և այլն շարունակում եմ լրացնել։ Այդ պատճառով հիմնադրամի դասերը կարծես բալասան լինեն ինձ համար։

Հազալ Օզդեմիր «Արդեն կարողանում եմ կարդալ արևմտահայերեն փաստաթղթեր»

Արևմտահայերեն սովորել սկսեցի Բողազիչի համալսարանում թեզ գրելու ժամանակ, որը Նորթուեսթերն համալսարանի պատմության ֆակուլտետում դոկտորական աշխատանքի վերածվեց, ինչի համար ցանկացա հայերեն սովորել։ Հայերի՝ 1896-1908 թթ․ Օսմանյան կայսրությունից Հյուսիսային Ամերիկա գաղթերի մասին ուսումնասիրություն եմ կատարում։ Ամերիկա գաղթի հետ կապված թերթի լուրերը, գաղթականների գրած նամակները և օրագրերը կարդալու համար ցանկացա հայերեն սովորել։ Արևմտահայերեն սովորել սկսեցի 2017 թ․, Լոնդոնում մագիստրատուրայում ուսանելուս տարիներին։ Վենետիկում և Հայաստանում մասնակցեցի ամառային դասերին, իսկ համավարակի ժամանակ հետևեցի Չիկագոյից Հրանտ Դինք հիմնադրամի առցանց դասերին։

Դասերից թե՛ մեծ հաճույք և թե՛ շատ  օգուտ եմ ստացել։ Բացի նրանից, որ բավականին շատ խոսում էինք հայերեն, նաև ընթերցում էինք պատմություններ, թերթերի հոդվածներ, բանաստեղծություններ, նամակներ։ Ինձ համար ամենակարևորը կարդալու հմտությունս զարգացնելն է։ Հայերեն, գրեթե չորս տարի է, ուսումնասիրում եմ։ Անցած ամառ, երբ հետազոտությանս համար փաստաթուղթ էի կարդում, ի վերջո նկատեցի,որ կարողանում եմ հասկանալ, ինչը ինձ շատ ուրախացրեց։

Սևան Դեյիրմենջյան «Համավարակի ընթացքում մասնակիցների թիվը մեծացավ»

Հրանտ Դինք հիմնադրամի արևմտահայերենի նախագծի հեղինակներից Սևան Դեյիրմենջյանն ասում է, որ մոտ հինգ տարի տևող այս ծրագրի նկատմամբ հետաքրքրությունը միշտ էլ մեծ է եղել, և շեշտում, որ  ենթադրություններին հակառակ՝ համավարակի պատճառով առցանց դասերին անցնելիս  մասնակցությունը և դասերի օգտակարությունը բարձրացել է․ «Թուրքիայում արևմտահայերեն սովորելու համար ընտրության հնարավորություն ցավոք շատ չկա։ Մինչդեռ  այս տարածքներում ի հայտ եկած, զարգացած և իր ոսկե դարն ապրած այդ լեզվի ուսուցումը հանրային և համակարգված պետք է լիներ։ Արևմտահայերենը, բացի մասնավոր դասերից, որոշ համալսարաններում դասավանդվում է որպես ընտրովի առարկա։ Մինչև վերջերս այն ուսուցանվում էր նաև տարբեր կազմակերպություներում։

Հրանտ Դինք հիմնադրամում արևմտահայերենի դասերն սկսեցինք 2016 թ․ հուլիսի 11-ին։ Առաջին տարին պետք է լիներ հինգ շաբաթ տևողությամբ ամառային դպրոց, որտեղ արագացված դասընթացին զուգընթաց պետք է ներկայացվեին հայկական մշակույթի և պատմության վերաբերյալ տարբեր մասնագետների կողմից դասախոսություններ, և զբոսանք քաղաքում։ Մասնակիցներ ունեցանք արտասահմանից և մեր երկրի տարբեր քաղաքներից։ Սակայն հուլիսի 15-ին և դրանից հետո տեղի ունեցած դեպքերը բացասաբար ազդեցին հատկապես Ստամբուլ եկողների վրա․ ոմանք ստիպված եղան հետ վերադառնալ։ Ինչ վերաբերում է ամառային դպրոցի մասնակիցների՝ դասերը ձմռանը շարունակելու խնդրանքին, սկսվեցին 12 շաբաթ տևող աշնանային և գարնանային դասերը։ Ներկա պահին երեք մակարդակի խմբեր կան։ Երրորդ մակարդակն ավարտած մասնակիցների՝ հայերենի հետ կապը չկտրվելու համար կազմակերպվում են ընթերցելու և խոսելու դասեր։ Խնդիրը հենց դա է․ լեզվի կիրառության հնարավորությունները խիստ սահմանափակ են։  Դասագրքերի և վարժությունների գրքերի պակաս էլ կա։ Նախկինում հայերենը որպես օտար լեզու դասավանդելու փորձ չի եղել։ Օրինակ՝ գերմաներենի համար բազմաթիվ հնարավորություններ կան, գերմանացի դասականները ամեն մակարդակի համար հասանելի են, սակայն արևմտահայերենում մեծ մասամբ բավարարվում ենք մանկական գրքերով։

Հետաքրքրությունը ավելի շատ ակադեմիական մակարդակում է․ հատկապես պատմության, գրականության, ճարտարապետության և թատրոնի պատմության վերաբերյալ հետազոտություն անողները մտածում են, որ հայերենի իմացությունը աշխատանքերում իր ներդրումն է ունենալու, իրենց առանձնացնելու է հայերեն չիմացողներից, ինչում իրավացի են։  Առանց հայերենի իմացության՝ ինչպե՞ս է հնարավոր ճիշտ գրել օրինակ՝ Այնթափի, Ուրֆայի, Վանի, նույնիսկ Էդիրների, Թեքիրդաղի, Իզմիրի պատմությունը։ Հիմադրամի ծրագրի մասնակիցների մեջ  գիտնականներից և հետազոտողներից բացի կան նաև մարդիկ, որոնք խառնամուսնություն են կնքել, ընտանիքի ներսում հայերեն են խոսում, իրենց զավակներին այդ լեզուն ու մշակույթն են հաղորդում, իրենց դպրոցահասակ երեխաներին օգնել են ցանկանում հայերենի դասերի հարցում, մարդիկ, որոնց մայրենին հայերենն է, սակայն նախկինում չեն կիրառել։ Որպես հոբբի սովորող մարդիկ էլ կան։

2016 թ․ ի վեր ծրագրի նկատմամբ հետաքրքրությունը միշտ մեծ է եղել։ Համավարակի ժամանակ մեր աշխատանքներն առցանց հարթակ տեղափոխեցինք։ Ճիշտն ասած մտածում էի, թե արդյունավետ չի լինի, սակայն  մեր մասնակիցների շնորհիվ ամաչեցի, որ այդպես եմ մտածել։ Նույնիսկ մեր մասնակիցների թվում աճ գրանցվեց, քանի որ արդեն մասնակիցներ ունենք տարբեր քաղաքներից, անգամ՝ արտասահմանից»։

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/25348/yok-olma-tehlikesi-altindaki-bir-dili-ogrenmek 

Թարգմանեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *