Իսքենդերունի սանջակը (Ալեքսանդրեթի մարզ- Ակունք խմբ․) և Մուսա լեռան այլընտրանքային պատմությունը

Իշխան Էրդինչ

«Արաս» հրատարակչության կողմից լույս են տեսել լրագրող Սերդար Քորուջուի երկու գրքերը՝ «Սանջակն ընկավ Հայկական հարցը Իսքենդերունի սանջակից մինչև Հաթայ» և «Բնակչության արտագաղթը Մուսա լեռ, 1939»։ Քորուջուի հետ զրուցել ենք իր երկու գրքերի և հնուց մինչ այսօր Անթաքիայում ապրող հայերի մասին։

1939 թ Հաթայի՝ Թուրքիային կցումից կամ միացումից հետո այս շրջանում մինչ այդ ապրող հայերի նոր արտագաղթի ալիք սկսեց։ 1915 թ հետքերը դեռ թարմ էին, և երբ շրջանը ներառվեց Թուրքիայի կազմում, բազմաթիվ հայեր արտագաղթեցին։ «Բնակչության արտագաղթը» գիրքը նա գրել է, որ արձանագրի, թե այդ ժամանակաշրջանից ինչեր են մնացել շրջանում ապրած հայերի հիշողության մեջ։ Նրանց ընդհանրությունը «ժողովրդի գնալուց առաջ», այսինքն՝ 1939 թ առաջ, Մուսա լեռան լանջերին ծնված լինելն է։ Քորուջուին հարցազրույց տված մարդկանցից շատ քչերն են բնակվում Մուսա լեռան լանջին, մնացած մասն ապրում է Ստամբուլում, մյուս մասն էլ 1939 թ արտագաղթի ժամանակ ապաստանել է Լիբանանում՝ Այնճարում, Խորհրդային Միության կողմից հայտարարված հայրենադարձության ժամանակ՝ Հայաստանի մայրաքաղաք Երևանում՝ Էջմիածնում և լեռան անունը կրող Մուսալեռ ավանում, նաև՝ Ֆրանսիայում՝ Փարիզում․․․

Իսկ «Սանջակն ընկավ» գիրքը ժամանակագրություն է, որտեղ ներկայացվում է Հաթայի կամ Իսքենդերունի սանջակի նկատմամբ Թուրքիայի հեռանկարը՝ ելնելով թերթերի լուրերից և հոդվածներից։ Հրապարակագիրերի և լրագրողների խոսքն անփոփոխ հաղորդելու համար  հեղինակը մեջբերումներ է անում, իսկ թուրքական մամուլում սանջակի վերաբերյալ եղած հոդվածներն ու փաստաթղթերը, դերակատարներին ներկայացնում է անմիջական կերպով։

– «Սանջակն ընկավ» գրքում էլ, եթե  ուշադրություն դարձնեք,  առաջ է քաշվում այն, որ Մուսա լեռը 1939 թ առաջ թիրախավորվել է թուրքական մամուլի և կառավարության կողմից։ Ըստ նրանց պնդումների, շրջանում ապրող հայեր որոշ գործողությունների են խառնվել։  Բացի այդ՝ Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան 40 օրը» գրքի մոտիվներով Արևմուտքում ֆիլմ նկարահանելու մտադրությունը խիստ արձագանք է առաջացրել թուրքական մամուլի և հասարակության շրջանում։ Թուրքիայում ապրող հայերը դժվարանում էին դիրքորոշում հայտնել։ Նունիսկ ղեկավար պաշտոն ունեցող որոշ թուրքաբնակ հայեր գործը հասցրել են նրան, որ ասել են՝ գիրքը պետք է այրել։  Հետին պլանում ինչպիսի՞ գործընթաց էր ընկած, ինչպե՞ս էր գործում այն։

– Մուսա լեռը խորհրդանիշ է։ Հայոց ցեղասպանության ընթացքում դիմադրության բնորոշ գծերից մեկն այն է, որ այն ամենաճանաչվածն է աշխարհում։ Այդ «փառքն» էլ ապահովում է Ֆրանց Վերֆելի «Մուսա լեռան 40 օրը» գիրքը։ Հայկական աշխարհում Վերֆելի ունեցած դերը գուցե ամենալավը նկարագրած անձանցից մեկը Ամերիկայում ապրած մի հայ հոգևորական է․ «Մենք ազգ էինք, սակայն Վերֆելը մեզ հոգի տվեց»։ Ռըֆաթ Բալիի՝ 1990 ական թթ․ վերջին գրած հոդվածը մեզ ներկայացնում է Մուսա լեռան վերաբերյալ թուրքական մամուլում եղած քննարկումները, 1930-ական թթ․ աշխարհում դրա արձագանքները,  ժամանակի պոլսահայ համայնքի ներսում առկա հուսալքությունը։ Սակայն թուրքական լրատվամիջոցներում Մուսա լեռան ներկայացումը այդ գրքով և գրքի մոտիվներով նկարահանվելիք ֆիլմով չի սահմանափակվում։ Թերթերում մեծ տեղ է գրավել Փանգալթըի եկեղեցու բակում ֆիլմ նկարահանելու փորձի դեմ գրքի այրումը։ Սակայն շատ չանցած Մուսա լեռը կրկին թուրքական լրատվամիջոցների ուշադրությունն էր գրավելու։

– Այս անգամ ինչու՞ է ուշադրություն գրավում։

– 1936 թ․ շրջանում փոխվում է ուժերի հավասարակշռությունը։ Ֆրանսիայի և Սիրիայի միջև կնքվում է անկախության պայամնագիր, և փորձ  է արվում հնարավորինս չգրավել Անկարայի ուշադրությունը։ Երբ Անկարան այդ շրջանը թողնում էր Ֆրանսիայի վերահսկողության տակ, որոշ նախապայմաններ էր առաջ քաշել։ Այդ անկախության պայմանագրի համաձայն՝ արդեն հասցեատերը Փարիզը չէր․ Թուրքիան ստիպված էր լինելու իր պահանջներն անմիջապես Դամասկոսին հայտնել։ Անկարան դա չի ընդունում, և այդպես մեծ պայքար է սկսվում։

–  Մենք կարո՞ղ ենք այդ գործընթացն անվանել ճակատագրական փուլ Իսքեդերունի սանջակի համար։

– Այո՛։ Եթե անկախության պայմանագիրը այսպես ստորագրված չիներ, ի՞նչ տեղի կունենար, սահմանը տարբեր կլինե՞ր՝ դժվար է ասել։ 1936 թ․ սեպտեմբերին Փարիզի և Դամասկոսի միջև կնքված այդ պայմանագիրը Թուրքիայի համար տալիս է սպասված առիթը։ Թուրքական լրատվամիջոցների ուշադրությունը  կրկին Մուսա լեռն է դառնում։ Սակայն թե ինչպես պետք է մոտենալ հարցին, իրենց ներսում, նույնիսկ նույն թերթում ժամանակաշրջանով պայմանավորված տարբերություններ կան։

Ինչպե՞ս։

– Այս առումով կարևոր է պայմանագրի կնքումից մի ամիս հետո՝ 1936 թ․ հոկտեմբերին, «Ջումհուրիյեթ» թերթի աշխատակից Նաջի Աքվերդիի հրապարակած «Մուսա լեռան քառասնօրյա արկածների իրական դեմքը» հոդվածը։ Աքվերդին բիթյասցիներին բնութագրում է «կաթի հետ միսը չի խառնվի» արտահայտությամբ, բացի այն, որ նա, դիմադրությամբ պայմանավորված, թշնամական արտահայտություններ է օգտագործում, նաև շեշտում է, որ հայերն ու թուրքերն անբաժան են իրարից։ Մոտ 1 տարի հետո՝ 1937 թ․ հուլիս ամսին, «ազգային կառավարության» առաջին անվտանգության պետ և 1927 թ․ լրագրության վերադարձած Ֆերիդուն Քանդեմիրն է ասպարեզ գալիս։ Քանդեմիրը «չափավոր լեզուն մի կողմ թողնելով, Մուսա լեռը որակում է որպես «ինտրիգի, ստորության և զրպարտության աղբյուր»։ Փեյամի Սաֆան էլ է այդ թեմային անդրառնում և առաջ քաշում մի պնդում, որն անգամ Թուրքիայի պաշտնական պատմագրության մեջ չկա։ Ըստ նրա,  մուսալեռցիները «կեսգիշերին հարձակվում են անմեղ գյուղերի վրա, բնակչությանը մաս-մաս անում»։

– Ձեր գրքում ներկայացնում եք նաև ժամանակաշրջանի Կ Պոլսի հայոց պատրիարք Մեսրոպ Նարոյանի և հասարակության մեջ կարևոր դերակատարում ունեցած մարդկանց  հայտարարությունները։ Դեպքերի նկատմամբ ինչպիսի՞ն էր պոլսահայերի դիրքորոշումը։ Այդ ժամանակ հայերը բաժանվում են խմբերի։ Ո՞վ իրականացրեց հայերի բաժանումը։

– Երբ Անկարան որոշեց Իսքենդերունի սանջակն անվանել «Հաթայ»՝ 1936 թ․ մինչև 1939 թ․, հայերը բացահայտ երկու մասի բաժանվեցին՝ լավեր և վատեր։ Իրականում այդ բաժանումը նոր չէր։ Օրինակ՝ Վերֆելի գիրքն այրելու ընթացքում «Ազդարար» և «Նոր լուր» թերթերի լրագրող Աշոտ Քեչյանը և այդ «իրադարձության» ընթացքում այնտեղ գտնված Բեյօղլուի հոգաբարձուների խորհրդի անդամներից Արամ Ասլանը բավականին մանրամասն անդրադարձել են «Ջումհուրիյեթ» թերթում արտահայտված տեսակետներին։ Հասարակության որոշ դեմքեր Իսքենդերունի սանջակի՝ Հաթայ անվանակոչվելու և թուրքական քաղաքի վերածվելու ընթացքում ազդեցիկ էին։ Հոգևոր դասի վրա էլ կար Անկարայի ճնշումը։ Իսքենդերունի սանջակը նույնիսկ Հաթայ պետության գոյության ժամանակ Կիլիկիո կաթողիկոսարանի պատասխանատության տակ էր։ Սակայն  ժամանակի թուրքական լրատվամիջոցները, առանց սահմանի փոփոխության անգամ, ջանքեր են գործադրել իրերի դրությանը փոխելու համար։ Հայոց պատրիարք Մեսրոպ Նարոյանից և եպիսկոպոս Գևորգ Արսլանյանից հաճախակի հատուկ հարցազրույցներ են վերցրել,  մեկնաբանություններ զետեղել մամուլում։ Այդ ժամանակ Հայ առաքելական եկեղեցու՝ Կիպրոսի թեմի առաջնորդ, եպիսկոպոս Պետրոս Սարաջյանը «Էլ քալաս» թերթում  հրապարակել է «Մեր նոր հայրենիքը արաբների հետ միասին պաշտպանելու ենք թուրքերից» խոսքերը, որոնց վերաբերյալ հարցում են արել Արսլանյանից, վերջինս էլ պատասխանել է․ «Տարիքով էլ բավականին մեծ եպիսկոպոս է, և Հաթայի հայերի անունից խոսելու իրավունք և հեղինակություն չունի»։ Այդպիսով նրանք իրար դեմ էին հանում ոչ միայն հասարակության քաղաքացիական հատվածին, այլև՝ հոգևոր դասին։

– Հայերի կոտորածի (Հայոց ցեղասպանություն-Ակունք  խմբ) և արտագաղթի ժամանակ լրատվամիջոցները բավականին ազդեցիկ էին։ Անընդմեջ ատելության խոսք էր օգտագործվում։ Անցյալում տեղի ունեցած այդ դեպքին անդրադառնալիս Իսքենդերունի սանջակում տեղի ունեցածների մասին խոսելու ժամանակ առերեսումը ինչպե՞ս պետք է տեղի ունենա։   

– Չեմ կարծում, որ Իսքենդերունի սանջակի նկատմամբ վերահսկողության փոփոխության ընթացքում հայկական համայնքի հետ տեղի ունեցած դեպքերը բավականաչափ ուսումնասիրված են։ «Սանջակն ընկավ» գրքումս զետեղված՝ 1933 թ․ Քըրքխանում ծնված Երվանդ Շաքըլյանի հետ իմ հարցազրույցում նա պատմում է․ «Թուրքերը գալիս են, մեզ հետ նորից նույնն են անելու։ Սանջակն ընկավ, ասվեց՝ հայե՛ր, փախե՛ք։ Սանջակն ընկավ, բոլորը փախան»։ Գրքի վերնագիրն էլ այդ խոսքից է բխում։  Այդ կարծեցյալ գաղթը, այդքան էլ հեշտ չի եղել։ «Բնակչության արտագաղթը» գրքում հարցազրույց եմ հրապարակել 1924 թ․ Բիթյասում ծնված Եղյա Բալաբանյանի հետ, որին հանդիպել եմ Լիբանանում։ Հարցազրույցի ժամանակ նա պատմում է, որ այդ գաղթի ժամանակ տեսել է, որ օրվա մեջ 15-20 մարդ է մահացել։
Մի ճշմարտություն կա, որ 1936 թ․ սանջակի բնակչության 11 տոկոսը կազմող 25 հազար  հայ բնակչությունից այսօր խորհրդանշական մի թիվ է մնացել, ավելի ճիշտ՝ թողնվել։ Մի քանի ընտանիքներից բացի` միայն Մուսա լեռան լանջին է բնակավայր մնացել։  Միակ հայկական գյուղը չէ այն, այլ, ինչպես շեշտում է Միսակ Հերգելը, «վերջին հայկական գյուղն է»՝ Վաքըֆլըն․․․ Եթե մի օր առերեսում սկսվի, Իսքենդերունի սանջակը և իհարկե Մուսա լեռը չպետք է մոռանալ։

– Քեսաբի նկատմամբ Թուրքիայի վարած քաղաքականության մասին կարո՞ղ ենք ասել, որ Իսքենդերունի սանջակում տեղի ունեցածի պատմական կրկնությունն է։

– Հստակ է,  որ կա պատմության կրկնություն։ Քեսաբը Իսքենդերունի սանջակի մի հատվածն էր։ Քեսաբցիները չէին ցանկանում միանալ Թուրքիային․ վերջին պահին այն մնաց Սիրիայի կազմում։ Այն կրկին օրակարգ եկավ Սիրիայի հետ պատերազմի ժամանակ։ Մամուլի դիրքորոշումը իրականում կրկնվեց։ «Պատերազմից փախչելուց հետո Թուրքիային շնորհակալ հայեր» կերպարի կեղծիքը բացահայտած «Ակօսի» հեղինակներից Կարին Քարաքաշլըն հրապարակել է «Քեսաբից մինչև Վաքըֆլը տգեղ շոուի իրական դեմքը» հոդվածը։  Քարաքաշլըի գրածների շնորհիվ մանրամասն տեղեկացանք, թե իրականում ինչերի միջով են անցել քեսաբցի հայերը, և թե ինչեր են այնտեղ կատարվել։
Այդ լուրն ինձ հիշեցրեց սանջակը Հաթայ կոչելուց և Թուրքիային կցելուց մոտ 10 տարի հետո Զավեն Բիբերյանի կողմից գրված և Թալին Սուջյանի «Հայերը ժամանակակից Թուրքիայում» վերնագրով  գրքում զետեղված հայտնի «Արդեն բավակա՛ն է» վերնագրով հոդվածը․ «Հաթայի կցումը (Թուրքիային) դեռևս մեր հիշողության մեջ է։ Չկար մի օր, որ թերթերում հակահայկական հոդված չտպվեր։ Եթե Չինաստանում Մարկոսը (մի հայտնի մարդ) կնոջ սիրեկանին սպաներ, մեղքը դարձյալ Հաթայի հայերի վրա կգցեին»։

–  «Բնակչության արտագաղթը» գքում մուսալեռցիների հետ հարցազրույցներ են հրապարակված։ Նրանց մեծ մասի հետ ողբերգություն է տեղի ունեցել և ստիպված հեռացել են իրենց գյուղերից։ Ըստ Ձեզ, հայերի հետ առերեսման ժամանակ պե՞տք է ավելացնենք մուսալեռցիների հետ տեղի ունեցած ողբերգությունը։ Ընդհանուր պահանջները որո՞նք են։

– Մուսա լեռը հիշելու ձևերը նման են միմյանց։ Օրինակ՝ բոլորի հիշողության մեջ շոգենավ կա։ 1980թ․ վերջին քանդված, Մուսա լեռան գագաթին գտնված շոգենավը և դրա կողքին կառուցված զոհերի հուշարձան-գերեզմանը, այն հայերի, որ զոհվել էին դիմադրության ժամանակ․․․ Այն մեկ ինքնություն ունեցած վայր է։ Թուրքիայում, Հայաստանում, Լիբանանում և Ֆրանսիայում ապրող մուսալեռցիները, որոնց հետ այդ դեպքերի մասին հարցազրույցներ եմ արել, իրենց ներսում կրում են այդ լեռը՝ անկախ նրանից՝ կողքի՞ն են, թե՞  հազարավոր կիլոմետրեր հեռու․․․ Կրկին ինչպես Եղյա Բալաբանյանն է ասում․ «Մուսա լեռը մեկն էր։ Հիմա շատ է։ Այստեղ (Այնճարում) կա։ Ֆրանսիայում, Հայաստանում, Ամերիկայում, Ավստրալիայում։ Մուսա լեռից բացի՝ ևս 6 Մուսա լեռ կա և շարունակելու է լինել»։

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/25291/iskenderun-sancagi-ve-musa-dagin-oteki-tarihi

Թարգամնեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *