Զահրատ՝ մզկիթաշինութեան հայ մեծ բարերարը

ԱՐԱ ՈՒՂՈՒՐԼՈՒԵԱՆ

Երբ դպրոցական պատանի էի, ամառները երբեմն հայրիկիս խանութը իրեն օգնութեան կ’երթայի, բայց ի՜նչ օգնութիւն․ կարծես իր վրայ աւելորդ բեռ էի գործի ժամանակ, քան օգնութիւն: Հայրիկս տարբեր տեսակի ծորակներ կը սարքէր եւ մեծաքանակ կը վաճառէր: Իր գործի վայրն ալ հին Պոլսոյ՝ Ոսկեղջիւրի ափին, եգիպտական փակ շուկային մօտակայ Ռիզա փաշա եոքուշու կոչուած երկար, զառիվեր պողոտային վերջամասը, ձախ թեւի վրայ, երկյարկ խանութ մըն էր: Այդ նշանաւոր Ռիզա փաշային ով ըլլալը այն ժամանակ չէի գիտեր, այսօր ալ չեմ գիտեր, երբեք չեմ ալ հետաքրքրուած գիտնալու, թէ ով է ան:

Այդ Ռիզա փաշան վստահաբար այդքան ալ կարեւոր մէկը չէ եղած, քանի որ այսօր այդ պողոտային անուանափոխութեան ենթարկուելով Ռիզա փաշա անունը ընդմիշտ անհետացած է: Հայրիկիս երկյարկանի խանութին վերի յարկը գործարան էր, ուր ձուլարանէն եկած չմշակուած ծորակները մետաղատաշ մեքենաներով կը յղկուէին, կը կազմուէին, փայլեցուելէն վերջն ալ տուփերու մէջ զետեղուելով ծախու պատրաստ վիճակի կը բերուէին: Առաջին յարկը վաճառասրահ էր, ուր Թուրքիոյ հազարումէկ անկիւնէն խանութպաններ կամ մեծաքանակ վերավաճառողներ կու գային, ըստ սովորութեան թէյով կամ սուրճով կը հիւրասիրուէին, քիչ մը ասդիէն-անդիէն կը զրուցէին, ապրանքին սակարկութիւնը կ’ընէին, ու վերջապէս ապրանքը կը ծախուէր:

Ինծի համար այս մթնոլորտը բոլորովին տարբեր աշխարհ մըն էր, հայրիկս ալ գործի ժամանակ բոլորովին տարբեր մարդու մը կը վերածուէր: Նախ խանութին մէջ երբ յաճախորդ ըլլար, անպայման թրքերէն կը խօսէինք, հայրիկիս Կարպիս անունը կը վերածուէր Կալիփ պէյի, իսկ իր յոյն պաշտօնեան, Թաքիսը կ’անուանափոխուէր ու կ’ըլլար Պաքի պէյ, քանի որ շատ մը մահմետական յաճախորդներ կը խուսափէին քրիստոնեայ վաճառականի հետ առեւտուր ընելէ: Ինծի համար այս վաճառականներու աշխարհը շատ հետաքրքրական էր․ ապրանքին ծախուած ժամանակ մեծ ուշադրութեամբ կը հետեւէի վաճառքի այդ երկխօսութեան, մանաւանդ Թաքիսի ապրանքը ամենալաւ գինով ծախելու համար մեղմ ու հանգիստ խօսակցութիւնը, իր ուշադրութեամբ կատարած համոզիչ խօսելակերպը ինծի համար նոր աշխարհ մը կը բանային։

Երբ որոշ ժամանակ վերջ խանութի առօրեան ձանձրանալի կ’ըլլար, Զարեհ քեռայրին այցելութեան կ’երթայի: Զարեհ քեռայրը մօրաքրոջս՝ Անայիսին ամուսինն էր, իր խանութն ալ հայրիկիս խանութէն յիսուն մեթր մը վերեւը, ձախ կողմի փողոցին վրայ փոքրիկ խուց մըն էր: Եթէ իր խանութէն ներս քայլ մը նետէիր՝ արդէն աւելի չէիր  կրնար շարժիլ, քանի որ խանութին ամբողջ տարածքը արդէն փայտէ գրասեղանը գրաւած էր, իսկ գրասեղանին ետեւն ալ Զարեհ քեռայրը բազմած կ’ըլլար: Զարեհ քեռայրը հագուստներու վրայի տարբեր չափի մետաղեայ կոճակներ, շղթաներ մեծաքանակ կը վաճառէր: Քանի որ խանութը շատ փոքր էր, խանութին երեք պատերը մինչեւ առաստաղ շարք-շարք փայտէ դարակներ էին: Զարեհ քեռայրը մարմնական աշխատանքի սիրահար մը չէր, հետեւաբար, երբ արտադրողը իրեն նոր ապրանք մը բերէր, «Տղա՛ս, այս կոճակները վերը, աջ կողմի երկրորդ դարակը շարէ՛» կ’ըսէր։ Խանութին ամենակարեւոր իրը ծայրը մետաղէ կեռ մը ունեցող փայտէ ցուպ մըն էր, որուն օգնութեամբ վաճառողը ապրանքի տոպրակը կը վերցնէր եւ բարձր դարակին վրայ կը զետեղէր, իսկ եթէ աւելի վերջ յաճախորդ մը գար ապրանք գնելու, «Տղա՛ս, ա՛ռ այս ցուպը, սա տոպրակը վերէն իջեցո՛ւր եւ որքան որ կ’ուզես, սա կշիռքին վրայ դի՛ր ու կշռէ՛»։

Ինք միայն վաճառուած ապրանքին գումարը կը ստանար եւ դրամը համրելէ վերջ փայտէ գրասեղանի գզրոցին մէջ կը դնէր, այսպիսով առանց մարմնական յոգնութեան մեծաքանակ ապրանք կը ստանար եւ կը վաճառէր: Ես միշտ այն զգացումը ունէի, որ կարծես ինք այս գործը, ի տարբերութիւն հայրիկիս, այնքան ալ սիրելով չէր ըներ․․․:

Ըստ իմ յիշողութեան, երկու բան ինք մեծ հաճոյքով կ’ընէր. թուղթի կտորներու վրայ բանաստեղծութիւններ կը գրէր եւ այդ մասամբ կիսաւարտ քերթուածները սեղանի դարակին մէջ կամ ոմանք ալ սեղանին վրայի ապակիին տակը կը դնէր: Իր երկրորդ ամենակարեւոր զբաղումը իր շուրջի կատուները կերակրելն էր: Առաւօտները խանութ չեկած ճամբուն վրայի մսավաճառին կը հանդիպէր եւ ոչխարի թոք եւ լեարդ կը գնէր թաղին բոլոր կատուները կերակրելու համար: Մսավաճառը այդ մսեղէնը լրագիրի թուղթի մէջ կը փաթթէր։ Մինչեւ որ խանութ հասնէր, արդէն այդ լեարդին եւ թոքին արիւնը լրագիրին բոլոր շերտերը ծծած կ’ըլլային ու հոտը կը տարածուէր։ Երբ Զարեհ քեռայրը արդէն խանութի դրան կը մօտենար, տասնեակ փիսիկներ, որոնցմէ ամէն մէկը հարազատներ էին ու իրենց անունները ունէին, իր ոտքին շուրջ հաւաքուած ուրախութեամբ կը մլաւէին: Խանութին դրան կղպանքը կը բանար, երկու քայլ նետելով կը նստէր գրասեղանին առջեւ, լրագիրի թուղթէ, արիւնոտ միսի ծրարը սեղանին մակերեսը ծածկող ապակիին վրայ կը բանար, այդ արիւնոտ թոքը եւ լեարդը հին զմելիով մը բծախնդրութեամբ կտոր-կտոր կը մանրէր, մինչ այդ դրան շեմի փիսիկներուն անհամբեր, աղաչական մլաւոցները իրենց գագաթնակէտին հասած կ’ըլլային: Երբ փիսիկներու խնճոյքը վերջանար, Զարեհ քեռայրը խոնաւ քուրջով մը գրասեղանին վրայի ապակին լաւ մը կը սրբէր եւ իր առօրեային կ’անցնէր:

Առաւօտ մը նորէն հայրիկիս խանութէն դուրս ելայ Զարեհ քեռայրին այցելելու համար. դրան առջեւ փիսիկները իրենց պատառները կը կրծէին, խանութէն ներս մտայ, Զարեհ քեռայրը ըստ սովորութեան գրասեղանին վրայի ապակին կը մաքրէր, անկիւնի փայտէ աթոռին վրայ նստայ եւ սկսանք զրուցել: Սեղանին մաքրութիւնը արդէն վերջացած էր, ապակին մաքրութենէ կը փայլէր, երբ աչքս սեւեռեցի ապակիին տակը, անկանոն տեղադրուած զանազան թուղթերուն վրայ: Շատ հետաքրքրական հաւաքածոյ մըն էր, տարբեր մարդոց այցեքարտեր, օսմանեան անարժէք, հին թղթադրամ մը, վրան հեռաձայնի թիւեր եւ հասցէներ գրուած թուղթի կտորներ, իր ձեռագրով գրուած կարճ, կիսաւարտ, մասամբ անընթեռնլի բանաստեղծութիւններ, տարիքոտ մարդու մը սեւ-ճերմակ փոքր նկարը: Երբ հետաքրքրութեամբ մանրամասնօրէն այս թուղթերու հաւաքածոն կ’ուսումնասիրէի, յանկարծ վրան թուանշաններ եղող ընկալագիրի մը նմանող թուղթի կտոր մը տեսայ. վրան՝ «Թէպէրրու մաքպուզու (teberru makbuzu) [արաբահնչիւն անուն մը] ճամիի եարտըմլաշմա տէրնէղի (camii yardımlaşma derneği) եւ 10.000 թրքական լիրասի (on bin türk lirası), [տակն ալ՝] թէշէքքիւր էտէրիզ (teşekkür ederiz)»։ Այս թուղթի կտորը մզկիթաշինութեան միութեան մը կատարուած տասը հազար լիրայի նուիրատուութեան մը ընկալագիրն էր: Այն ժամանակուան տասը հազար լիրան շատ մեծ արժէք ունէր, Պոլիսէն Գընալը կղզի շոգենաւու ուսանողական տոմսակի գինը մէկ լիրա քսանհինգ ղրուշ էր, թերեւս այդ տասը հազարնոց նուիրատուութիւնը այսօրուան տասը հազար ամերիկեան տոլարի նուիրատուութեան կը համապատասխանէր: Ժամանակին մօրուսաւոր, իսլամ կրօնաւորի նման զգեստաւորուած մարդիկ դուռէ դուռ կը պտտէին եւ որեւէ գիւղի մզկիթաշինութեան համար նուիրահաւաք կ’ընէին, հինգական, տասնական լիրա կը հաւաքէին, հարիւր լիրան արդէն շատ մեծ գումար էր, իսկ իբրեւ քրիստոնեայ խանութպան կարելի չէր նման նուիրատուութեան մը առաջարկէն  խուսափիլը: Երբ Զարեհ քեռայրին գրասեղանին վրայ, ապակիին տակ այս տասը հազարնոց նուիրատուութեան ընկալագիրը տեսայ, ապշահար հարց տուի․

– Զարեհ քեռայր, խենթացա՞ր, ի՞նչ է, ասոնց այսքան դրամ կը տրուի՞ մի։

Զարեհ քեռայրը պեխերուն տակէն քմծիծաղով մը պատասխանեց․

– Զիս ապո՞ւշ կարծեցիր, ես այս ընկալագիրը միջոց մը առաջ կատուներուն կեր գնած մսավաճառիս դրան առջեւ, ցեխերուն մէջէն գտայ, գետնէն վերցուցի, մաքրեցի եւ սեղանիս վրայ, ապակիին տակը դրի: Ամէն անգամ որ նուիրահաւաքները կու գան տասը կամ քսան ոսկիի նուիրատուութիւն խնդրելու համար, ես անմիջապէս ապակիին տակի այս փառաւոր տասը հազարնոց նուիրատուութեան ընկալագիրը ցոյց կու տամ, իրենք ալ այլեւս չեն համարձակիր տասը-քսան ոսկիի համար գլուխ ցաւցնել, յարգանքով եւ ակնածանքով շնորհակալութիւն կը յայտնեն եւ ձեռնունայն կը հեռանան…։

Զալցպուրկ, 29 Դեկտեմբեր 2020

Hayerenblog.wordpress.com 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *