Լոյս է տեսել «Վէմ» մատենաշարի 2-րդ համարը

Լոյս է տեսել «Վէմ» մատենաշարի 2-րդ համարը՝ Հայաստանի պատմագէտների մի ամբողջ խմբի կողմից կազմւած:

ՍԵՒՐԻ ՊԱՅՄԱՆԱԳԻՐՆ ՈՒ ԱՄՆ ՆԱԽԱԳԱՀ Վ. ՎԻԼՍՈՆԻ ԻՐԱՒԱՐԱՐ ՎՃԻՌԸ.

քննական հայեացք 100-ամեայ հեռաւորութիւնից

կոլեկտիւ աշխատութիւնը, որը բաղկացած է 6 գլխից, առաջաբանից ու վերջաբանից։ Այն 252 էջանոց սեղմ, ամբողջական ու միաժամանակ քննական ուսումնասիրութիւն է մեր ժողովրդի համար ուղենշային նշանակութիւն ունեցող Սեւրի պայմանագրի եւ Վ. Վիլսոնի իրաւարար վճռի ձեւաւորման գործընթացի, քաղաքական ու իրաւական բովանդակութեան եւ վերջին 100-ամեակում այն կեանքի կոչելու համար ծաւալւած բարդ ու դժւարին պայքարի մասին։

Կոլեկտիւ աշխատութեան խմբագիրն է պատմագիտութեան դոկտոր Գէորգ Ս. Խուդինեանը։ Հեղինակային խմբում ընդգրկւած են պատմագիտութեան 6 դոկտորներ եւ 3 թեկնածուներ։

Հրատարակութեան է երաշխաւորել ՀՀ ԳԱԱ պատմութեան ինստիտուտի գիտական խորհուրդը

Առաջաբանի ու վերջաբանի հեղինակ եւ խմբագիր՝ պատմագիտութեան դոկտոր Գէորգ Ս. Խուդինեան

Հեղինակներ՝

պատմագիտութեան դոկտորներ Արմէն Ց. ՄարուքեանՍամուէլ Ա. ՊօղոսեանԱրարատ Մ. ՅակոբեանԳայանէ Գ. ՄախմուրեանԽաչատուր Ռ. Ստեփանեան

պատմագիտութեան թեկնածուներ Լիլիթ Հ. ՅովհաննիսեանԱրամ Ս. ՍայիեանՔրիստինէ Ֆ.Մելքոնեան

հեղ. ԱՑ. ՄարուքեանՍ. ԱՊօղոսեանԱ. ՄՅակոբեան եւ ուրիշներ,

խմբ. Գ. ՍԽուդինեան

Պատմագէտների մեծ խմբի գիտական պրպտումների արդիւնքում ստեղծւած այս կոլեկտիւ աշխատութիւնը Սեւրի պայմանագրի ու Հայաստան-Թուրքիա միջպետական սահմանի մասին ԱՄՆ նախագահ Վ. Վիլսոնի իրաւարար վճռի քննական վերլուծութեան փորձ է, որը ձեռնարկւել է Հայաստանի ու հայութեան համար ուղենշային նշանակութիւն ունեցող այդ իրադարձութիւնների 100-ամեակի հերոսական ու ողբերգական տարում։ Քաղաքական կապանքներից զերծ եւ քննական պատմագիտութեան լաւագոյն աւանդոյթներով շարադրւած այս աշխատութիւնը նախատեսւած է մասնագէտների եւ պատմութեամբ ու քաղաքականութեամբ հետաքրքրւող ընթերցողների լայն շրջանակի համար։

Նւիրում ենք 2020 թւականի աշնան դաժան արհաւիրքի օրերին իրենց կեանքի գնով Արցախի հայութեանը ցեղասպանութիւնից փրկած 18-20 տարեկան շարքային զինւորների պայծառ յիշատակինորոնց անօրինակ սխրանքը յաւերժ կը մնայ հայ ժողովրդի յիշողութեան մէջ

Աշխատութիւնը լոյս է տեսնում Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Ազգային կենտրոնական վարչութեան անդամ դոկտոր Ժիրայր Պասմաճեանի եւ տիկին Յասմիկ Պասմաճեանի հովանաւորութեամբ

Առաջաբան

Սեւրի պայմանագրի ու Հայաստան-Թուրքիա միջպետական սահմանի մասին ԱՄՆ նախագահ Վ. Վիլսոնի իրաւարար վճռի 100-ամեակի տարում անցեալն ու ներկան այնպէս միախառնւեցին իրար, որ մենք բախւեցինք ոչ միայն Թուրքիայի քաղաքական հակազդեցութեանը, այլեւ պատերազմի միջոցով մեզ կրկին հայրենազրկում պարտադրած թուրք-ադրբեջանա-ահաբեկչական դաժան ռազմարշաւի փաստին։

Այսօր, երբ արդէն ծանր հարւածներ ենք ստացել 1920-ականների «մուրճն ու սալը» յիշեցնող՝ աւելի բարդ ու բազմագլուխ ուժի բեւեռներից, հարկաւոր է նոր հայեացք նետել 100-ամեայ հեռաւորութիւն ունեցող իրադարձութիւններին՝ անցեալի ու ներկայի խորքային կապն ու փոխպայմանաւորւածութիւնը բացայայտելու համար։ Որովհետեւ տիպաբանօրէն նոյնական թւացող զարգացումները տարբեր դարաշրջաններում ծաւալւում են ազդող ու հակազդող ուժերի այլ յարաբերակցութեան հիման վրայ։ Այդ պատճառով անաւարտ գործընթացի համատեքստում քննութեան առնւող պատմութեան դասերը, տեղափոխւելով ներկայ իրողութիւնների հարթութիւն, մեր եռացող ազգային ինքնագիտակցութիւնը մօտեցնում են այն բիֆուրկացիոն կէտին, որտեղ կուտակւել են ինչպէս անցեալի հանդէպ ցաւագին վախեր, այնպէս էլ նոր հնարաւորութիւնների ուրւագծեր։ Նման պայմաններում մեր ազգային-պետական համակարգի անկայունութեան մեծացումը նրա կարգաբերման ավելի բարձր մակարդակին հասնելու հնարավորութիւն է ստեղծում, քանզի թոյլ է տալիս ազատւել այն պարզունակ-գաւառական մտակաղապարներից, որոնց միջոցով մինչ օրս գնահատում ենք մեզ շրջապատող աշխարհը։

Բայց անցեալի դասերը ներկայի ոսպնեակով ընկալելու մեր ունակութիւնը պարզ կը դառնայ միայն այն ժամանակ, երբ պատմութեան վերընթերցման միջոցով խորութեամբ կը հասկանանք նախկին ու ներկայ անյաջողութիւնները միաւորող՝ պետականօրէն ինքնակազմակերպւելու խրոնիկ անկարողութեան պատճառները։ 1920 թւականին մեր պետական օրգանիզմը նոր էր միայն ձեւաւորւում, ուստի նրան մատուցւած՝ Սեւրի շքեղ տեսլականը հիմնականում քաղաքական ընտրախաւի երազանքն էր, իսկ 2020 թւականին մենք ունէինք ազատագրւած հող, որը շուրջ քառորդ դար գրեթէ անմշակ թողնելուց յետոյ նորից յանձնեցինք թշնամուն։ Ուստի եթէ մեր կորուստն արժէք է մեզ համար, ապա դրա մեծութեան գիտակցումից բխող անսահման ցաւը թոյլ կը տայ գրքային պատմութիւնն անցկացնել ապրւած պատմութեան միջով եւ դրանց տարաժամանակեայ հատոյթում ուրւագծել ցանկալի ապագայի հեռանկարները։

Սեւրի պայմանագիրն ու ԱՄՆ նախագահ Վ. Վիլսոնի իրաւարար վճիռը մեր իրաւունքների ճանաչումն էին՝ առանց դրանց իրացման գործուն աշխատակարգերի, որոնք ինքներս պէտք է ստեղծէինք սեփական բանակի ուժերով։ Քանզի դրանցից մօտ մէկ տարի առաջ Պօղոս Նուբարը վստահելի մարդու միջոցով հասկացրել էր ՀՀ վարչապետ Ալ. Խատիսեանին, որ իրենից ակնկալւող փաստաթուղթը կարող է ազատագրւած հողի վերածւել միայն «իսկական արժէք» ներկայացնող բանակի միջոցով։ Բայց քանի որ նոր միայն ստեղծւած այդ բանակը, փաստօրէն, դեռեւս մերը չէր՝ ազգային սպայակազմի ու կանոնաւոր զօրքի փոքրաթիւ լինելու պատճառով, 1920 թ. աշնանը օտար ու թշնամական ուժերը, առանց մեծ դժւարութեան, գտան նրա քայքայման ուղիներն ու աշխատակարգերը։ Իսկ ինչո՞վ բացատրել պետութեան ու նրա առանցքային կառոյցների՝ 1920 թւականի միանգամայն հասկանալի թուլութեան ու խոցելիութեան՝ 2020 թւականին նոյնպէս պահպանւելու իրողութիւնը։ Միգուցէ մեզանում խոր արմատներ գցած օտարամոլութեան համախտանիշո՞վ, ինչը՝ հերոսաբար կռւող զինւորներին լքած մեր «պարոնայք սպաներին» կրկին դարձրեց օտարի խաղալիքը, բայց այս անգամ նրանց մէջ չգտնւեց Մազմանովի նման մէկը, ով կարող էր պատիւ ունենալ սերունդների առաջ։

Օտարին սիրելը, անշուշտ, վատ բան չէ, սակայն սիրոյ քաղաքականացումը մահացու մեղք է, սեփական մարմինը, տվյալ դեպքում՝ հայրենիքը հանձնելու եղանակ։ Բայց բոլոր նրանք, ովքեր 2020 թվականին կրկնեցին իրենց բոլշեւիկ նախահայրերի 1920 թվականի դավաճանութիւնը, այսօրվանից պետք է գիտակցեն, որ ակնհայտորեն սխալ գնորդ են ընտրել իրենց վաճառելու համար։ Գլոբալ ու տարածաշրջանային ուժերի այն ժամանակավոր համադութիւնը, որի արդյունքում մենք հայտնվեցինք Լոնդոնի ու Երուսաղեմի օրհնութիւնը ստացած՝ նոր Լենին-Աթաթուրք գործարքի նավթաբույր աքցանի մեջ, արագորեն փլուզվում է տարեվերջյան բարենպաստ քամիների ազդեցութեամբ։ Ուստի երբ Լենինի ու Աթաթուրքի գործի ժառանգորդները նորից սկսում են կասկածանքով նայել իրար եւ հավատարմութեան երդումներ կորզել մեկը մյուսից, ոչ միայն Արցախը, այլեւ Հայաստանի Հանրապետութիւնը սակարկման առարկա դարձնող նրանց հեռահար ծրագիրը դիվանագիտորեն ամրագրելու փորձերը տեղապտույտ են ապրում։ Անկախ Հայաստանն՝ իբրեւ մեր ազգային կամքի կենտրոն, օգտվելով բարենպաստ դարձող իրավիճակից, կարող է վերջնականապես կոտրել անցած ամիսների բացասական զարգացումների շղթան՝ հավատարիմ մնալով ոչ միայն Արցախի ազատագրման խնդրին, այլեւ հայկական հողերի վերամիավորման սեւրյան առաջադրանքին ։

20-րդ դարի դասական աշխարհաքաղաքականութեան չափորոշիչներով Սեւրի պայմանագիրն ու ԱՄՆ նախագահ Վ. Վիլսոնի իրաւարար վճիռը ծովային աշխարհաքաղաքական ազդակի՝ մայրցամաքի խորքը թափանցելու՝ իրական ուժերով չամրապնդւած յայտեր էին, որոնք պէտք է աւարտւէին Արարատի գագաթը բարձրանալու անկարողութեան մասին խոստովանութեամբ, քանի որ ռուս-թուրքական «մուրճի ու սալի» արանքում յայտնւած Հայաստանին օգնելու անկեղծ ցանկութիւն չկար։ Իսկ 2020 թ. աշնանը Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան դէմ ձեռնարկւած ագրեսիան, այդ նոյն գլոբալ ուժի լոնդոնեան թեւի ջանքերով «մուրճի ու սալի» միջեւ ձեռք բերւած ժամանակաւոր ու խախուտ համաձայնութեան արդիւնքն էր։ Մինչդեռ՝ ԱՄՆ նախագահական ընտրութիւններից յետոյ ովկիանոսից այն կողմ տեղափոխւող գլոբալ կամքի կենտրոնի համար անընդունելի են ոչ միայն 1921 թ. Մոսկւայի ռուս-թուրքական գործարքը յիշեցնող փաստաթղթերը, այլեւ 1923 թ. Լօզանի պայմանագրով ազատ ու անազատ աշխարհների միջեւ հաստատւած սահմանագիծը։

Ուստի անազատ աշխարհի սահմանապահը դարձած ԽՍՀՄ իրաւայաջորդը զգում է իր ազդեցութեան գօտիների մօտալուտ կորստեան վտանգը, իսկ Թուրքիա կոչւող հին յանցագործն արդէն մտածում է իր հին տէրերի մօտ վերադառնալու մասին։ Արդէն տեսանելի ապագայում քաղաքակրթական նոր համախմբումների փնտրտուքը փոխադարձ ապահարզանի մասին մտածող այս աշխարհաքաղաքական դինոզաւրերի փոխարէն բացելու է առաջընթացը քաղաքակրթօրէն ընկալելի դարձնող կենսունակ կաթնասունների ճանապարհը։ Ուստի թող ժամանակից շուտ չոգեւորւեն անցեալի կարօտախտով տառապողները. ո՜չ ԽՍՀՄ-ի նման որեւէ լուրջ ինտեգրացիոն միաւորման վերականգնում է լինելու, եւ ո՜չ էլ Մեծ Թուրան է ստեղծւելու, քանզի 1920 թ. Սեւրի պայմանագրով ու ԱՄՆ նախագահ Վ. Վիլսոնի իրաւարար վճռով ձեւակերպւած ազատ աշխարհի յաղթարշաւի բանաձեւն անպայմա՜ն տեղափոխւելու է մեր տարածաշրջան։

Ամբողջ խնդիրն այն է, թէ մենք՝ որպէս ազգ ու պետութիւն, որքան կօգտւենք դրանից։ Մնալով «դինոզաւրերից» մէկի գրպանում՝ հնարաւոր է՝ վերածւենք անպէտք ու ճմրթւած թղթի կտորի, քանզի Ռուսաստանին զսպելու քաղաքականութեանը զուգընթաց՝ տարածաշրջանի փոքր երկրների միջոցով հունաւորւող՝ Թուրքիային զսպելու քաղաքականութեան ծաւալման հետեւանքով առաջիկայում Յունաստանը, Կիպրոսը, Իրաքի կազմում ընդգրկւած ինքնավար Քուրդիստանը եւ անգամ Սիրիան ու Վրաստանը վերածւելու են Սեւրի քարտէզի վերաբացման գործընթացի ակտիւ սուբիեկտների։ Իսկ արդէն Կրեմլի դարպասները բախող՝ Ռուսաստանի նոր ընտրախաւը, որը չի թաքցնում հայ ժողովրդի հանդէպ իր համակրանքը, անպայմա՜ն վերյիշելու է այն իրողութիւնը, որ Սեւրի պայմանագրով Հայաստանի Հանրապետութեան սուվերենութեանը յանձնւած հողերն Առաջին աշխարհամարտի ընթացքում ռուս զինւորի ձեռամբ Թուրքիայից խլւած այն տարածքներն են, որոնց ազատագրման համար իրենց նախնիների թափած թանկագին արիւնը ջրի է վերածւել լենինների ու ստալինների կողմից։ Ուրեմն տարածաշրջանում սկիզբ առած մեծ փլուզումների նախնական հանգրւանում ուրւագծւած Թուրքիայի կրկնակի խաղի հնարաւորութիւնները միջնաժամկէտ հեռանկարում չեն կարող խոչընդոտել Հայկական Հարցի անխուսափելի վերաբացմանը։ Դրան պատրաստ լինելու համար մենք պէտք է 100-ամեայ հեռաւորութիւնից նոր քննական հայեացք նետենք անցեալին, որպէսզի բացայայտենք այն կրկնւող օրինաչափութիւնները, որոնց բախւելու ենք տեսանելի ապագայում։

Առաջնորդւելով այդ նպատակադրմամբ՝ պատմագէտների կարող ուժերից կազմւած հեղինակային խումբը, որը նախաձեռնել է ներկայ կոլեկտիւ աշխատութեան ստեղծումը, ամենեւին էլ չի զբաղւել պատմութեան հանրայայտ փաստերի վերաշարադրմամբ։ Դրանց վրայ նստած փոշու հաստ շերտի տակ հեղինակները փնտրել են անցեալում թաքնւած իմաստներ ու օրինաչափութիւններ, որոնց խորքային ընկալման կարիքն ունի հայոց նոր սերունդը։

Աշխատութեան շարադրանքը սկսելով Հայկական Հարցի ձեւաւորման ու անցած ուղու վերաբերեալ համառօտ ակնարկով՝ հեղինակները ցոյց են տալիս, որ Հայկական Հարցի նախնական սուբիեկտը պաշտօնական գրագրութեան մէջ ու քարտէզներում Հայաստան (Արմենիա կամ Էրմենիստան) կոչւող երկիրն էր՝ Արեւմտեան Հայաստանը։ Միայն Հայկական Հարցի միջազգայնացումից յետոյ է Թուրքիան փոխել այդ երկրի անւանումը՝ նախ՝ Արմենիա-Էրմենիստանը քարտէզներից ջնջելու եւ ապա՝ նրա բնակչութեանը ֆիզիկապէս ոչնչացնելու համար։ Բայց շնորհիւ այն իրողութեան, որ նախքան Սեւրի պայմանագիրն ու ԱՄՆ նախագահ Վ. Վիլսոնի իրաւարար վճիռն ընկած՝ աւելի քան 40-ամեայ ժամանակահատւածում միջազգային դիւանագիտութեան փաստաթղթերում ամրագրւել է Արեւմտեան Հայաստանում ապագայ հայկական պետութեան իրաւական կարգավիճակի ու տարածքային-աշխարհագրական ընդգրկման վերաբերեալ պատկերացումների ողջ հոլովոյթը, իւրաքանչիւր ընթերցողի մօտ հարց է ծագում՝ իսկ ո՞ւր անհետացաւ այն Արմենիա-Էրմենիստանը, որը գտնւում էր նախկին Օսմանեան կայսրութեան տարածքում։

Ապագայ հայկական պետութեան իրաւական կարգավիճակի ու տարածքային-աշխարհագրական ընդգրկման վերաբերեալ ստեղծւած դիւանագիտական ահռելի գրագրութեան քննութիւնը վկայում է, որ 1878-1920 թթ. նրա համար միջազգայնօրէն ամրագրւած բարենորոգումների կամ ինքնավարութեան պահանջները Հայաստանի (Արեւմտեան Հայաստանի) ու նրա ժողովրդի իրաւունքների փաստացի ճանաչման քայլեր էին, որոնց հիման վրայ մշակւեց Առաջին աշխարհամարտում յաղթանակած տէրութիւնների ներկայացուցիչների՝ 1920 թ. ապրիլին Սան Ռեմոյում ընդունած որոշումը՝ մասնակիօրէն ճանաչւած, բայց ցեղասպանութեան հետեւանքով իր բնակչութեան մեծ մասից զրկւած երկիրը 1918 թ. Հարաւային Կովկասում ստեղծւած Հայաստանի Հանրապետութեանը միաւորելու մասին։ Դրանով Սան Ռեմոյի կոնֆերանսը դարձաւ ոչ միայն Սեւրի պայմանագրի, այլեւ Վ. Վիլսոնի իրաւարար վճռի քաղաքական մեկնակէտը։ Իսկ Սեւրի պայմանագրի վաւերացւած չլինելու իրողութիւնից ամենեւին էլ չի բխում, որ դրանում ամրագրւած՝ Հայաստանի ու հայութեան իրաւունքները կորցրել են իրենց ուժը։ Իրականութիւնն այն է, որ առ այսօր դրանք այդպէս էլ մնացել են առկախ։

Աշխատութեան հեղինակները առարկայական փաստերով ցոյց են տալիս, որ Հայաստան-Թուրքիա սահմանի հարցով իրաւարարութիւնը մեկնարկել է դեռ Սեւրի պայմանագրի ստորագրումից ամիսներ առաջ, եւ Սան Ռեմոյի կոնֆերանսի որոշումը միջազգային-իրաւական միանգամայն ինքնուրոյն գործընթացի սկիզբ էր մի կողմից Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի եւ Ճապոնիայի՝ որպէս յաղթող դաշնակիցների քառեակի եւ միւս կողմից ԱՄՆ նախագահ Վուդրօ Վիլսոնի միջեւ, ով, ի պատասխան իրեն ուղղւած 1920 թ. ապրիլի 25-ի պաշտօնական առաջարկի, արդէն 1920 թ. մայիսի 17-ին տւել էր այդ առաքելութիւնն իրականացնելու իր համաձայնութիւնը։ Ընդ որում, Մեծ Բրիտանիայի ու Ֆրանսիայի պնդմամբ հէնց Սան Ռեմոյում է տեղի ունեցել, այսպէս կոչւած, Մեծ Հայաստանի ստեղծման նախնական նախագծի փոխարինումը Փոքր Հայաստանի ծրագրով, քանի որ Սեբաստիայի, Խարբերդի եւ Դիարբեքիրի հարցը դուրս է բերւել հայ-թուրքական սահմանագծման միջազգային իրաւարարի իրաւասութիւններից։ Որովհետեւ Մեծ Բրիտանիայի ու Ֆրանսիայի դիրքորոշումների հիմքում շարունակում էին մնալ Ասիական Թուրքիայի եւ Արեւմտեան Հայաստանի բաժանման վերաբերեալ Ռուսաստանի հետ ստորագրած գաղտնի համաձայնագրերը։ Տարբերութիւնն այն էր, որ նշւած տարածքներն արդէն ոչ թէ անցնելու էին պատերազմից դուրս եկած Ռուսաստանին, այլ միացւելու էին Հայաստանի Հանրապետութեանը: Դա ցոյց է տալիս, որ՝

ա) բացարձակապէս անհիմն է ներկայումս օտար քաղաքագիտական շրջանակներում պահպանւող այն տեսակէտը, համաձայն որի՝ Սեւրի պայմանագիրն ու ԱՄՆ նախագահ Վ. Վիլսոնի իրաւարար վճիռը Մեծ Հայաստանի ստեղծման հայկական առաւելապաշտական ծրագրերի մարմնացումն էին,

բ) գաղտնի պայմանագրերով Ռուսաստանին վերապահւած տարածքների անցումը Հայաստանի Հանրապետութեանը ապահովում էր Օսմանեան Հայաստանի (Արեւմտեան Հայաստանի) եւ Ռուսական կայսրութեան տարածքում իր անկախութիւնը հռչակած Հայաստանի (Արեւելեան Հայաստանի) վերամիաւորումը։

Հեղինակային խումբը, անցնելով Սեւրի պայմանագրի բովանդակային քննութեանը, յօդւած առ յօդւած ներկայացնում է Հայաստանին ու հայութեանը տրւած բոլոր իրաւունքները՝ հայրենիքի նկատմամբ իրաւունքի վերականգնումից մինչեւ անհատական ու գոյքային իրաւունքներ։ Բացայայտւել են նաեւ Սեւրի պայմանագրի՝ պատերազմական յանցագործութիւնների եւ մարդկութեան դէմ կատարւած յանցագործութիւնների համար քրէական պատասխանատւութիւն նախատեսող յօդւածները, որոնք իրաւական հիմք էին ստեղծում Թուրքիային պատասխանատւութեան ենթարկելու համար՝ առանց գործածելու աւելի ուշ շրջանառւած «ցեղասպանութիւն» հասկացութիւնը։ Հեղինակները սպառիչ պատասխան են տալիս նաեւ Սեւրի պայմանագրի՝ իբր Լօզանի պայմանագրով փոխարինման մասին պատմագիտական հին ձեռնածութեանը՝ մանրամասն ներկայացնելով ինչպէս Սեւրի պայմանագիրը վերանայելու 1921 թ. ձախողւած փորձը, այնպէս էլ դրա յարաբերակցութիւնը Լօզանի պայմանագրի հետ։

Ուշագրաւ են յատկապէս ամերիկեան գաղտնազերծւած արխիւների լայն օգտագործմամբ իրականացւած՝ Հայաստանի սահմանների հարցով Վ. Վիլսոնի կոմիտէի գործունէութեան ու նրա ներկայացրած զեկուցման հանգամանալից քննութիւնը եւ դրա հիման վրայ ձեւակերպւած իրաւարար վճռի միջազգային-իրաւական լեգիտիմութեան փաստարկւած հիմնաւորումը։ Ի տարբերութիւն Սեւրի պայմանագրի 89-րդ յօդւածի, որով Թուրքիայի եւ Հայաստանի միջեւ սահմանի յստակեցման հարցը թողնւել էր ԱՄՆ-ի՝ որպէս պետութեան որոշմանը, Սան Ռեմոյի կոնֆերանսը հայ-թուրքական սահմանի գծման առնչութեամբ դիմել էր ԱՄՆ նախագահ Վուդրօ Վիլսոնին՝ առաջարկելով նրան դառնալ իրաւարար: Միջազգային իրաւունքի տեսանկիւնից տարածքային վէճերում իւրաքանչիւր պետութիւն առաջնորդւում է իր շահերով: Մինչդեռ, ինչպէս իրաւացիօրէն նկատում են սոյն աշխատութեան հեղինակները, Հայաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ սահմանի որոշման հարցը իրաւական տեսանկիւնից եղել է ոչ թէ ԱՄՆ-ի՝ որպէս պետութեան, այլ ԱՄՆ նախագահ Վուդրօ Վիլսոնի՝ որպէս միջազգային իրաւարարի իրաւասութեան ներքոյ: Այսինքն՝ Սան Ռեմոյի կոնֆերանսի ընդունած՝ դաշնակից ուժերի Գերագոյն խորհրդի որոշումն ու դրանից բխող դիմումը ԱՄՆ նախագահ Վուդրօ Վիլսոնին եւ վերջինիս հրապարակած իրաւարար վճիռը բացարձակապէս անխոցելի են իրաւական տեսանկիւնից եւ անբեկանելի ու անժամանցելի՝ գործադրման ժամկէտների առումով։

Չբաւարարւելով Սեւրի պայմանագրի ու Վուդրօ Վիլսոնի իրաւարար վճռի բովանդակային քննութեամբ՝ աշխատութեան հեղինակները մանրամասն ներկայացնում են այդ փաստաթղթերի վերաբերեալ առանձին տէրութիւնների դիրքորոշումներն ու մանաւանդ Խորհրդային Ռուսաստանի հետեւողական պայքարը՝ Սեւրի պայմանագրի տապալման համար։ Նորայայտ փաստերի միջոցով ցոյց են տրւում նաեւ Հայկական Հարցը քրդական հարցով հակակշռելու եւ ապա դրանք միաւորելու, իսկ վերջում երկուսն էլ զոհաբերելու Մեծ Բրիտանիայի քաղաքականութեան բարդ հոլովոյթի նրբերանգները։

Առանձնայատուկ ուշադրութեան է արժանի Հայ Դատի հետապնդման գործընթացում Սեւրի պայմանագրի ու Վ. Վիլսոնի իրաւարար վճռի արծարծումների շուրջ 100-ամեայ պատմութեան համառօտ քննութիւնը սոյն աշխատութեան հեղինակների կողմից, որն իրականացւել է ինչպէս սփիւռքահայ քաղաքական մտքի, այնպէս էլ Սփիւռքի տարբեր կառոյցների քաղաքական ձեռնարկների հետազօտութեան միջոցով։ Անշուշտ, այդ պայքարի բոլոր հանգրւանները պատշաճ կերպով ներկայացւած չեն այս կոլեկտիւ աշխատութեան մէջ։ Դեռ լուրջ խնդիրներ կան, մանաւանդ 1970-1980-ական թւականների Զինեալ պայքարի պատմութեան բացայայտման առումով, բայց դա նախ առանձին ու յատուկ ուսումնասիրութեան եւ ապա միայն պատմութեան ընդհանուր հիւսւածքի մէջ ներառւելու կարիք է զգում։

Վերջում հեղինակային խմբի կողմից հետազօտութեան են ենթարկւում նաեւ Հայաստանի անկախութեան վերականգնումից՝ 1991 թւականից յետոյ, Սեւրի պայմանագրի ու Վ. Վիլսոնի իրաւարար վճռի կիրառման իրաւաքաղաքական հնարաւորութիւնները։ Հայ դիւանագիտութեան ու հայկական Սփիւռքի առջեւ բացւող հեռանկարների համառօտ քննութեամբ հեղինակներն աւարտում են կոլեկտիւ աշխատութիւնը՝ հետագայ եզրակացութիւնների ասպարէզ բացելով Հայ Դատի պայքարը շարունակող նոր սերնդի համար։ Իսկ վերջինիս գաղափարաքաղաքական յամառ փնտրտուքը հունաւորելու համար այդ հեռանկարների նախնական ուրւագծերը ներկայացւում են իրաւունքի ուժ եւ ուժի իրաւունք հակաթեզի վրայ կառուցւած վերջաբանում։

https://alikonline.ir/ 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *