Սեպտեմբերի 12-ը, իսլամացված հայերը և չավարտված հեղաշրջումը

Akunq.net-ը ստորև թուրքերենից թարգմանաբար և առանց կրճատումների ներկայացնում է «Ակօս»-ի թղթակից Ֆերդա Բալաջարի հարցազրույցը հայությանը հատկապես «Մեծ մայրս» գրքով հայտնի փաստաբան Ֆեթհիյե Չեթինի հետ։ Հարցազրույցը վերաբերում է գեներալ Քենան Էվրենի գլխավորած 1980 թ Սեպտեմբերի 12-ի ռազմական հեղաշրջման հետևանքներին։ Մորական տատի կողմից հայկական ծագում ունեցող Չեթինն, այլ հարցերի հետ մեկտեղ, անդրադառնում է նաև այդ տարիներին բանտում իր անցկացրած օրերին և ենթադրում, թե կալանատանն իր հանդեպ ցուցաբերված ավելի խիստ վերաբերմունքը կարող էր պայմանավորված լինել իր հայկական արմատներ ունենալու հանգամանքով։

Ֆերդա Բալաջար

Փաստաբան Ֆեթհիյե Չեթինը «40 տարի է՝ նույն մոդելն է գործում» վերնագրով մի հոդված է հրապարակել անցյալ շաբաթ «Իլեթիշիմ» հրատարակչության կողմից տպագրված «40 տարի, Սեպտեմբերի 12» խորագրով ժողովածուում։ Հանրությանը Ֆեթհիյե Չեթինը հայտնի է հատկապես իր «Մեծ մայրս» և Այշե Գյուլ Ալթընայի հետ համատեղ հեղինակած «Թոռներ» գրքերով, ինչպես նաև՝ «Ամոթ եմ զգում» ստեղծագործությամբ, որը նվիրված է Դինքի սպանությունից առաջ և հետո տեղի ունեցած դեպքերին։ Չեթինն այս գիրքը հեղինակել է որպես Հրանտ Դինքի փաստաբան։ Ֆեթհիյե Չեթինի հետ զրուցել ենք Սեպտեմբերի 12-ի դեպքերի ժամանակ իր ապրումների մասին, ինչպես նաև՝ այն հարցի շուրջ, թե Սեպտեմբերի 12-ն ի՞նչ է նշանակում ներկայում։

Սեպտեմբերի 12-ի հեղաշրջման ժամանակ բանտ եք ընկել, արդյոք այդ փորձը որևէ կերպ ազդե՞լ է Ձեր՝ փաստաբանի մասնագիտության ընտրության վրա։ Այն փաստը, որ հիմնականում մասնակցում եք մարդու իրավունքների խախտումներին վերաբերող դատական գործերին, որևէ կերպ առնչվու՞մ է կալանատանն ունեցած Ձեր փորձառության և հանդիպած անարդարությունների հետ։

Սեպտեմբերի 12-ի ժամանակ բանտում ունեցածս փորձառությունից առաջ ինձ սոցիալիստ էի համարում, համոզված էի՝ կապիտալիստական համակարգն անխուսափելիորեն փլուզվելու է, կապիտալիզմ, որն անհավասարության և անարդարությունների աղբյուրն էի համարում, և կարծում էի, թե այդ համակարգը վերափոխվելու է սոցիալիստականի։ Ճանապարհ էի ընկել՝ առանց դասակարգերի և շահագործումների մի աշխարհ կառուցելու երազանքով, աշխարհ, որտեղ բոլորը հավասար են, և ոչ մի անարդարություն և անիրավություն չէի հանդուրժում։ Իսկ բանտում ունեցածս փորձառությունն ինձ սովորեցրեց, որ միայն դասակարգային պայքարը բավարար չէ, և որ վերջինիս պետք է ուղեկցի նաև հասարակության մեջ հանդիպող այլ անարդարությունների դեմ պայքարը։ Դա դժվարին, բայց ուսանելի մի գործընթաց էր, որն ինձ հասունացրեց, դաստիարակեց և վերափոխեց, և անշուշտ մեծ ազդեցություն ունեցավ փաստաբանի մասնագիտության ընտրությանս հարցում։

Անկարայում Թուրքիայի կոմունիստական կուսակցության դատավարության շրջանակներում դատաքննվելիս երկար ժամանակ եք անցկացրել բանտախցում, որի մասին գրում եք «Իմ բանտախուց բերվեց ընկերներիցս մեկը, որի տեսակետները կարևոր էին ինձ համար։ Նա ինձ ասաց, որ հավանական է, թե ձերբակալվելուս պատճառը կարող է «Մեծ մայրս» լինել։ Հնարավոր չեղավ այդ ենթադրությունը հաստատել, և ես դեռ երկար ժամանակ է՝ բանտարկվելուս պատճառը չգիտեմ։ Ձեր վիճակում գտնվող այլ ընկերներ կայի՞ն այնտեղ։ Մամաքի զինվորական կալանատանը, որտեղ մնում էիք, կամ այլ բանտերում նման վերաբերմունքի արժանացած այլ անձինք գտնվե՞լ են, այսինքն՝ մարդիկ, որոնց ընտանիքներում իսլամացված հայերի արմատներ են եղել։

Քանի որ մեկուսարանում փակված էի, չէի իմացել ASALA-ի (Հայաստանի ազատագրության հայ գաղտնի բանակ-Ակունքի խմբ) կողմից Էսենբողայում (Թուրքիայի մայրաքաղաք Անկարայի միջազգային օդանավակայանը-Ակունքի խմբ) իրականացված հարձակման մասին, որովհետև ինձ թերթ կամ ամսագիր տրամադրելու վրա արգելք էր սահմանված։ Դրա մասին տեղեկացա միայն այն ժամանակ, երբ վերադարձա բանտախուց։ Մեկուսարանում մենակ էի, և այնտեղ ինձ փակել էին ASALA-ի գործողությունից անմիջապես հետո։ Երկու ամիս մեկուսարանում մնալուց հետո, փաստաբանիս միջամտության շնորհիվ, կարողացա բանտախուց վերադառնալ։ Չգիտեի՝ ինչու էին ինձ մեկուսարանում փակել։ Կալանատան ղեկավարը՝ գնդապետ Ռաջի Թեթիքն ինձ ասել էր․ «Մեզ խոսակցություններ են հասել քո մասին։ Պարզվում է՝ բանտախցում կին կալանավորներին հրահրում ես, որպեսզի կանոններին չենթարկվեն»։ Սակայն այդ բացատրությունն ինձ առանձնապես համոզիչ չէր թվացել, քանի որ մեկուսարանում ինձ փակել էին ոչ թե այն ժամանակ, երբ ճնշումները մեծ էին, և դիմադրություն կար, այլ՝ երբ ճնշումները համեմատաբար նվազել էին։ Հետագայում ընկերներիցս մեկը զուգահեռներ էր անցկացրել ASALA-ի գործողության հետ միևնույն ժամանակ մեկուսարանում փակվելուս և մորական տատիս հայ լինելու միջև, բայց ճիշտն ասած՝ ես որևէ հաստատ բան չեմ կարող ասել դրա մասին․ կարող եմ ենթադրել միայն։ Ազատազրկմանս ընթացքում բազմիցս մնացել եմ մեկուսարաններում, սակայն ոչ բոլոր դեպքերի պատճառներն եմ հասկացել։ Տեղյակ չեմ՝ Մամաքի կալանատանը կամ այլ բանտերում նման վերաբերմունքի արժանացած մարդիկ եղել են, թե ոչ, բայց հետագայում իմացել եմ, որ այդ ժամանակաշրջանում բանակում ծառայած կամ իմ ճակատագրին արժանացած շատ անձինք են պատժվել, ֆիզիկական ու հոգեբանական բռնությունների ենթարկվել։

Ձեր հոդվածում ուշադրություն եք հրավիրում այն փաստի վրա, որ քաղաքացիական  դատական ատյանների անդամները զինվորական դատարանների ներկայացուցիչներից շատ տարբեր էին մտածում ու վարվում։ Այդ օրերին հանդիպե՞լ են արդյոք այնպիսի քաղաքացիական դատական ատյանների անդամներ, որոնց կարելի է այդ առումով բացառություն համարել։

Անշուշտ եղել են։ Սակայն նրանց բոլորի պաշտոնները փոխել են կամ վաղաժամ են թոշակի ուղարկել նրանց։ Մինչև իսկ դեպք է պատահել, երբ մարտի 12-ի ժամանակաշրջանում Ռազմական վճռաբեկ դատարանում մի գրասենյակ ցրվել էր՝ կտտանքի վերաբերյալ ընդունած օրինական որոշման պատճառով, և կարծում էին, որ այդ դեպքը ազդել էր որոշումների վրա։

Ձեր հոդվածում նշում եք «Անկախ նրանից, թե Սեպտեմբերի 12-ի դատական գործն ինչ ընթացք կունենար, ինչպես կքննվեր, միևնույնն է՝ այնպիսի մի փաստաթղթի կարիք էր զգացվելու, որն առարկայական ապացույց կհամարվեր։ Այդ պատճառով կալանավորման ժամկետը մինչև 90 օր էր սահմանվել»։ Իսկ այսօր շեշտում եք, որ առարկայական ապացույցի կարիք առանձնապես չեն զգում, եթե ունենում էլ են, այդ հարցը լուծում են գաղտնի վկայի ցուցմունքի միջոցով։ Ես դրանից եզրակացրեցի, որ իրականում այսօր կտտանքներ գործադրելու կարիք շատ ավելի քիչ են զգում։ Այնինչ, կտտանքների մասին լուրերը բոլորովին էլ քիչ չեն ներկայիս հանրության օրակարգում։ Եթե առարկայական ապացույցի անհրաժեշտությունն այսօր նախկինի չափ մեծ չէ, ապա ինչու՞ են հիմա  ևս կտտանքներ գործադրում։

Կտտանքները միայն տեղեկություն ստանալու, «առարկայական ապացույց» ձեռք բերելու նպատակով չէ, որ գործադրվում են։ Կտտանքները կիրառվում են նաև տվյալ անձին ծայրահեղ անելանելի վիճակի հասցնելով՝ նրա գիտակցական, զգացական և պրակտիկ գործառույթները խափանելու նպատակով։ Կտտանքներ գործադրողը ոչ միայն ձգտում է զոհին ֆիզիկապես թուլացնել, այլ նաև՝ զոհի անհատականությունը մասնատել և նրա՝ մի ընտանիքի և հասարակության պատկանելիության զգացումը ոչնչացնել, զոհ, ով ապագայի մասին երազանքներ, հույսեր ու ցանկություններ ունի։ Կտտանքներ կիրառվում են նաև ընդդիմադիր կամ թշնամի համարված անձանց հանդեպ, որպեսզի ահաբեկեն նրանց։ Կտտանքը մեր տարածքներում հնուց եկած էական խնդիր և գործադրում է։ Հոդվածումս փորձում էի բացատրել, որ ներկայում դատական մարմիններն այլևս որևէ ապացույցի կարիք այլևս չեն զգում։ Դատարանն այսօր որևէ անհատի մեղադրելու կամ պատժելու համար ոչ մի ապացույցի անհրաժեշտություն չի տեսնում, եթե անգամ դա կատարվում է օրենքին հակասող ճանապարհով։ Եթե կարիք է լինում, թղթապանակում ավելացնում են կասկած հարուցող մի «գաղտնի վկա» ու վերջ։

Ձեր հոդվածում նշում եք, թե «Այն ժամանակ ժխտվում էր կտտանքներ կիրառելու փաստը, իսկ այսօր դրանց արդարացիությունը բացահայտ կերպով պաշտպավում է, հիմա դրանց տեսագրությունը հրապարակվում է նաև սոցիալական ցանցերում, և ներկայում մինչև իսկ պարծենում ու հպարտանում են կտտանքներ գործադրելու համար»։ Ձեր այս նախադասությունը հիշեցնում է նաև ժողովածուի առաջաբանում Թանըլ Բորայի այն խոսքերը, թե «Ներկայիս վիճակը Սեպտեմբերի 12-ից ավելի ծանր է», «Սեպտեմբերի 12-ի ժամանակ անգամ այսքան բան չեն արել», «Նրան ենք հասել, որ Սեպտեմբերի 12-ի ժամանակվա օրենքները կարոտով ենք հիշում»։ Որպես փաստաբան՝ ի՞նչ եք մտածում, երբ մեր ասօրվա դեպքերը համեմատում են Սեպտեմբերի 12-ի ժամանակաշրջանի հետ։

Հիմա ում հարցնեք, Սեպտեմբերի 12-ին դեմ կարտահայտվի։ Գրեթե բոլորը դեմ են դրան՝ հեղաշրջման մասնակից գեներալներից բացի։ Այսօր նույնիսկ քաղաքական իշխանությունները և վերջիններիս աջակիցներն էլ են Սեպտեմբերի 12-ի դեմ հանդես գալիս, սակայն նրանք դա անում են՝ որպես Սեպտեմբերի 12-ի մտայնությունը շարունակողներ։ Ներկայիս իշխանությունները Սեպտեմբերի 12-ին դեմ են արտահայտվում՝ հենց Սեպտեմբերի 12-ի սահմանադրությանը տեր կանգնելով։ Դեմ են հանդես գալիս՝ Սեպտեմբերի 12-ի օրենքները, ընտրական համակարգը պաշտպանելով և կիրառելով։ Այսինքն՝ այսօրվա իշխանությունները դեմ են արտահայտվում Սեպտեմբերի 12-ին՝ որպես կատարված-ավարտված մի բանի։ Լա՛վ, իսկ մի՞թե Սեպտեմբերի 12-ը կատարված-ավարտված մի բան է, և մենք Սեպտեմբերի 12-ի ինչի՞ն ենք դեմ։ Մտայնությա՞նը, սահմանադրությա՞նը, ստեղծած մարդկային տիպի՞ն, թե՞ հաստատություններին։ Ներկայում Սեպտեմբերի 12-ի շարունակականությունը և սպառնալիքի հռետորաբանությունը լիովին պահպանված են։ Քաղաքացիների մի հատված պիտակավորվոմ են որպես թշնամի կամ սպառնալիք։ Երկիրը կառավարվում է Սեպտեմբերի 12-ի, այսինքն՝ հեղաշրջման սահմանադրությամբ։ Սեպտեմբերի 12-ի օրենքները շարունակում են կիրառվել, իսկ հաստատությունները՝ պահպանվել։ Ինչ վերաբերում է մարդկային տիպին, ապա հենց Սեպտեմբերի 12-ի նպատակակետը չէ՞ր իր պետության ուժին ապավինած, պետության թիրախավորած ոչ յուրայիններին թշնամի համարող, այդ օտարի քաշած տառապանքներից գրեթե հրճվանք ապրող մարդկային տիպը։ Հեղաշրջման մասնակիցները Սեպտեմբերի 12-ը չէին ծրագրել որպես ժամանակավոր հեղաշրջում։ Նրանք պետության հիմնադրումից եկած, սակայն նոր պայմաններին հարմարվելու հարցում մի քիչ դժվարություն քաշող այդ ավանդույթները և համակարգը սրբագրել են՝ ըստ նոր պայմանների, ամրապնդել դրանք, այնպես արել, որ կարողանան մինչև վերջ պահպանել։ Թանըլ Բորայի խոսքով՝ «շարունակականության մեջ շատ կարևոր մի շեմ է» Սեպտեմբերի 12-ը։ Հետագայում եկածները հենց այդ շեմի վրա են կանգնած և շեմին դոփելով՝ պահպանում են այդ համակարգը։

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/24560/12-eylul-muslumanlastirilmis-ermeniler-ve-bitmeyen-darbe

Լուսանկարը՝ Պերճ Արաբյանի

Թարգմանեց Մելինե Անումյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *