Շուշան-հալի

Արմինե Թադևոսյան

Հայկական մանրակնարչության մեջ, զարդաքանդակներում, ինչպես նաև ասեղնագրուծության ու գորգագործության մեջ հաճախ ենք հանդիպում շուշան պատերող նախշեր։ Դրա վառ օրինակներց է Մարաշի ասեղնագործության բարդակլի կոչվող բաժակ նախշը (նկար 1ա [1]), Աղջոց վանքի 1270թ․ զարդաքանդակը (նկար 1դ[2]), 1850 թ․Ջրաբերդ-Խաչեն արծվագորգի ճառագայթանախշերը (նկար 1 գ․[3]), 3-14րդ դարերի ձեռագրիր ավետարանների լուսանցազարդերի կատարները (նկար 1բ)[4],  և շատ ու շատ այլ նմուշներ։

Բոլորիս հայտնի fluer-de-lis հերալդիկ լիլիան մաքրության ու թագավորական իշխանության նշան էր դեռ հազարամյակներ առաջ։ Այն հանդիպում է միջագետքյան կնիքներին, եգիպտական որմնաքանդակների, միկենյան խեցեղենի վրա, գալլերի դրամներին, սասնյանների գործվածքներին, հնդկացիների մշակույթում, ճապոնական հերալդիկայում և հնդիների մոտ (նկար 2, 3)։

Քրիստոնեության մեջ այն խորհրդանշում կույս Աստվածամորը։ Մինչև 13-րդ դ․ Քրիստոս հաճախ պատկերվում էր հենց շուշանի կենտրոնում: Նման կերպ Նարեկացու «Տաղ Վարդավառի»-ում է Քրիստոս բնութագրվում է շուշանով։ Եվրոպական միապետների համար շուշանը իշանության տարբերակիչ նշան էր և տարածում գտավ հատկապես միջնադարում։  Առաջին ֆրանսիական դինաստիան, որոնց սիմվորլը շուշանն էր, Մեռովեյներն էին։

Որպես հայկական արքունական գահի նշան շուշանը պատկերված է Կիլիկիո Լևով թագավորի 1198-1219 արծաթե դրամին, նրա  ձեռքում (նկար 3)։ Եվ քանի որ Մարաշը Կիլիկիայի կարևորագույն և հարուստ քաղաքներից մեկն էր, այդ պատճառով էլ հնարավոր է Մարաշի ասեղնագործության մեջ որպես առանցքային նախշ մենք ևս ունենք շուշանը։

Անհիշելի ժամանակներից շուշան ծաղիկը Հայկական լեռնաշխարհի բնակիչներից մեկն է, ամեն սար ու ձոր ծածկված էր շուշաններով։ Ծաղիկը հատկապես տարածված է Արցախում ու Արևմտյան Հայաստանում։ Ուստի պատահակն չէ, որ մենք ունենք Շուշան, Շուշանս, Շուշանիկ, Շուշանից, Շուշանցի անունով գյուղեր։ Մեզանում Շուշանը նաև տարածված անձնանուն է, ունենք վանքեր՝ Վանում՝ Սենքերիմ թագավորի Շուշան դստեր անունով, Բագարանում Աշոտ թագավորի քույր Շուշանի անունուվ։ Հայերենում շուշան բառը հոմանիշ է «անբիծ, անարատ ու ճերմակ»-ին, փոխաբերական առումով հատկանշում է  անարատ ու անմեղ կին, աղջիկ։ Շուշան ծաղիկը, իր բազմաթիվ տեսակներով, հայոց լեռնաշխարհում ունի տեղական տարբերակներ, ինչպես օրինակ Զէյթունում «շուշոն» կամ Սալմաստում՝ «շիւշան»:

Շուշան ծաղիկը՝ lily-ն, ասորերեն՝ շուշան է, աքքատերէն՝ շիշնու, եբրայերէն՝ շոշան, միջին պարսկերէն՝ սոսան, դասական յունարէն՝ սուսոն, վրացերէն՝ շրոշանի: Ըստ ստուգաբանությունների՝ բոլորը ծագել են շուշանը խորհրդանշող եգիպտական գրանշանից, որը հնչում էր «զշն»: Իսկ եգիպտերեն շեշեն – նշանակում է ջրաշուշան, լոտուս, որ Նեղոսի սրբազան ծաղիկ էր և հին տեքստերում տիեզերքի արարման սկիզբը․“He who emerged from the lotus upon the High Mound, who illumines with his eyes, the Two Lands.”։ «Նա, ով դուրս եկավ լոտոսից բարձր լեռան վրա, ով լուսավորում էր իր աչքերով երկու երկրները»:[5] Լոտուս ծաղիկը, որին հաճախ հենց ջրաշուշան են կոչում, ինչպես գիտենք սրբազան ծաղիկ է նաև Հինդուիզմում և Բուդդիզմում և պատերվում է որպես աստվածային մարմավորումների աթոռ-պատվանդան։ Այն սրբազան է, քանի որ կեղտի մեջ նրա թեթիկները միևնույն է միշտ մաքուր են մնում, իսկը ջուրը չի թրջում։

Շուշան բառի հին անգլ․ lilie, լատիներեն lilia, հոգնակի lilium, հին հունարեն leirion –ից է  և նույնպես հոմանիշ է ճերմակության,  արդարության, մաքրության[6]: Ծագումնաբական բառարաններում, ինչպես ասեցինք նշվում է, որ հավանաբար Եգիպտական արմատ ունի, սակայն բերվում է նաև սանսկրիտի hali, halini (շուշան) արմատը։ Դրա այլ ձևն է kalikari, որ բժշկական դեղաբույս է՝ բոցավառվող շուշան[7] կամ հրաշուշան։ Սրան դեռ կանդրադառնանք։ Արաբերերում hali մուշկի նման անուշահոտ ծաղիկ է, իսկ շումերերեն lili բույս է նշանակում։

Հալի կամ խալի հայերս ասում ենք գորգին։ Բառի ծագումը ըստ Թեմուրճյանի Կարին քաղաքի անվումից է, արաբերեն՝ Կալիկալա, ուր գործվող կապերտները կալի էին կոչվում և բնորոշում էին հենց հայկական գորգերը[8]։ Կարինի «Կալիկալա» անվանումը նույնական է կալիկարի բույսին։ Թեմուրճյանը հիմնավորելով հերքում է «խալի» բառի առաջացման տարածված այն վարկածները, թե իբր թուրքական, կամ արբական ծագում ունի։ Ինչպես վերևում տեսանք, հալի արաբական ծաղիկ է, որի գորգերի վրա գործվելու պատճառով էլ ըստ շատ վարկածների հավանաբար այդպես է կոչվել։ Այստեղ իհարկե զուգահեռ կա։ Սակայն, ինչպես Թեմուրճյանը արդարացիորեն նկատում է,  գորգագործության մեջ գորգերը սովորաբար անվանվում են ըստ իրենց տեղանունների, այլ ոչ թե  իրենց վրա պատկերված զարդանախշերի։ Հայերեն գորգ բառը ուշ ծագում ունի, մատենագրության մեջ՝ 8րդ դարից։ Հայերեն գորգին բնութագրող է եղել նաև կարպետ կամ կապերտ բառը, իսկ Խորենացու մոտ՝ գորգ-անկուածոց, Հովհ, Դրաստանակերտցու մոտ՝ արկանելի։ Սակայն խավավոր գորգի համար հենց խալին, կալին կամ հալին մնում է ամենաընդուված տերմինը։
Այսպիսով կալի-հալի-խալի, որ գորգ կամ ծածկույթ է, նույնանուն է lili ծաղկին և Կարին քաղաքի անվանը։ Եկեք հասկանաք որտեղից է սա գալիս և որքանով է նույնական հայերեն շուշանին։

Հետաքրքիր է, որ շումերեն  shush, մի քանի այլ իմաստներին զուգահեռ (դրան կանդրադառնանք), նաև նշանակել է ծածկել, տարածել, ծրարել, ծածկոց, մակերևույթ[9]։ Բառարանում գորգի կամ կարպետի համապատասխան բառ շումերերնում կամ աքքադերենում չկա, սակայն տեսանք, որ որպես ծածկույթ ուենք shush-ը։ Վերջինիս գրանշանը հետևյալ սեպագիր նշանն է,


որը համաձայնեք, իր տեսքով հենց ծածկույթ, գորգի ոստայն, տորք է հիշեցնում։ Նույն shush բառը գրվել է նաև այս սեպագրով,  որը shu ընթերցմամբ գաղափարագրել է «ամբողջություն», «աշխարհ» բառը։ Հայերենում գորգը բնութագրվում է հենց որպես ամբողջություն, աշխարհ։ Հետաքրքիր է, որ shush շումերենում ունի նաև քուրմ իմաստը։ Այստեղ հետաքրքիր կապ կա, շուշել հայերեն նշանակում է խոկալ, մեդիտացիա։ Նույնատիպ իմաստ ունի շումերերն Kaluh բառը /տեսեք որքան նման ու փոխկապակցված են բառերը/ – ծիսական մաքրում “Ritual cleansing», որ չափազանց մոտ է հայերեն հալ– «վիճակ, դրություն»-ին։Փաստորեն խալի, որ Կալիկալիից է, որն էլ բոցավառվող շուշան է, հայերենում հալի արմատն է։ Ուշագրավ է, որ Հայոց Արարատ-Ուրարտու պետության (կամ Արամյան արքայատոհմի ժամանակաշրջանի) դիցարանի գլխավոր աստված Հալդին (Խալդի) պատկերվում է բոցավառվաող ճառագայթներով։ Նրա անունը ըստ որոշ գիտնականների հենց հալ-հայ անվանումից է և կապվում է Հայա Աստծո, Հայկ նահապետի հետ (Ուշադրություն դարձրեք վերևում շումերական կնիքին, ուր Հայան է՝ ձեռքին շուշան), որտեղ Ḫaldie անվան -die բաղադրիչը պետք է նույնացվում է հհայ. դի- «դիք, աստված» (հ.-ե. < *dhēs) բառարմատի հետ։

Հալդի աստված, ով հրի նետահարող աստվածն է, հունական դիցարանում նույնացվում է Զևսին։ Վերջինս էլ ասոցացվում է լուսնթագ մոլորակին։ Իսկ Արծվագորգերի մասին հոդվածում մենք տեսանք, որ Խաչեն-Ջրաբերդ արծվագորգերը իրենց ճյուղավորված ութաճյուղ արև-աստղախաչով հենց Ֆայետոնն են և խորհրդանշում են գերագույն աստվածներին։ «Հարի կամ Հար»-ը Վեդաներում սնասկրիտով գերագույն աբսոլյուտն է։ Հալդիի պատկերումներում, ինչպես և գորգերում մենք ևս ունենք ութաթև արև-խաչաստղերը։ Այսինքն մեր գորգերը /մասնավորապես արծվագորգերը/ հենց Հալի-Խալի-Շուշ-Հալդի-հայ աստված են նշանակել ու այդ իսկ պատճառով առնվազն Վանի թագավորության ժամանակներից են և գործվել են որպես մաքրազերծման ծիսական իր քրմերի կողմից կամ գլխավորությամբ։

Հետաքրքիր է, որ Գ. Ջահուկյանը հնարավոր է համարում ուրարտական Ḫaldie դիցանվան վերլուծումը Ḫal-di ձևով՝ երկրորդ բաղադրիչի մեջ տեսնելով հհայ. դի- «աստված» բառահիմքը, Իսկ Ḫal-ը համեմատում է հայ. հաղ «անգամ» բառի հետ՝ «ժամանակ» իմաստով: Ըստ այդմ, Ḫaldie-ի համար առաջարկում է «ժամանակի աստված» հնարավոր իմաստը[10]:  Հիշելով վերը shush շումերական եռանկյուաձև սեպագիրը, փաստենք, որ այդ նույն նշանով է գրվել նաև 1/6 չափման միավորը, որը 3 հազ տարի առաջ շումերական Sexagesimal (60-ի վրա հիմնված չափում) չափվումով մինչ օրս չափում է ժամանակը, անկյունները և երկրաչափական կոորդինատները։

Այստեղ զարմանահրաշ է, որ նույն Վանի թագավորությունում գործված աշխարհի ամենահին գորգի՝ Պազիրիկի /տես Պազրիրկի գորգի հայկական գաղտնիքըհոդված կենտրոնական աստծո խորհրդանիշ ութաթև աստղերը, որ նաև Հալդիի պատերումներում կան և գիտնականների կողմից կոչվում են լոտուսներ, թվով 24 են /օրվա մեւ ժամերի քանակը/, իսկ յուրաքանչյուր աստղը ամփոփող շրջանակի գունային կետերի քանակը 60 է՝ 60 րոպե՝ հանգեցնելով արարման մեկ օր խորհրդին և խորհրդանշելով ժամանակը որպես այդպիսին։

Հետաքրքրական է փաստել նաև, որ Հնդկական էթիմոլոգիական բառարանում hali կամ hala հողի չափման միավոր է, արոտավայրի չափման միավոր[11], ճիշտ այնպես, ինչպես շումերերեն shush, որ չափման միավոր է նշանակում ու նաև արոտ է։

Որպես բոցավառվող հրե աստված մենք ունենք հայ հեթանոսության Վահագնին, ով ըստ առասպելի, մի խիստ ձմեռ ասորիների նախնի Բարշամանից հարդ է գողացել։ Եվ երկնքում մասամբ երևացող Ծիր Կաթինը գողացած հարդի հետքն է։ Այստեղ հարկ է հիշել հունական առասպելաբնության մեջ Ծիր կաթինի առաջացումը։ Երբ Զևսը թմրեցնում է Հերային, ու քնած ժամանակ Ալքեմեից ծնված Հերկուլեսին դնում նրա մոտը, որ կերակրի։ Հերան, երբ զարմացած արթնանում է, հրում է երեխային, և կրծքից երկնքով թափվող կաթը ստեղծում է Ծիր կաթինը, իսկ գետնին ընկած կաթիլներից շուշաններ են աճում։ Այո, հենց շուշաններ, որ ասես երկնային աստղերի երկրային մարմնավորումն են։

Երկրային աստղ-շուշանների անունով գոյություն ունի Շուշա քաղաքը ներկայիս Իրանում, Ումիա լճից հարավ, որ 7000 տարի մ․թ․ա ․պատմություն ունի։ Այն Շումերի ժամանակ Sisanan / Shushan նահանգի կենտրոնն էր, ուր հիմնական ասծվածությունը Կիրիրիշա մայր աստվածությունն էր՝ իր տաճարով, և ում զույգը Ինշուշինակ գերագույն հայր աստվածությունն էր։ Սուսի մայրաքաղաքով Elam / Susiana քացաքակրթությունը ինքն իրեն կոչում էր Հալտամտի, հավանաբար հնչում էր Altamti , Hal – երկիր/հող իմաստով և Tamti – սուրբ աստվածներ, միասին՝ «Աստվածների երկիր» կամ «Սուրբ երկիր»։[12] Հին պարսկերենով Սուսա Էլամ երկիրը – Hujiya էր կոչվում, isk Սեպագիր Ha-a-ն որպես էթնոնիմ և տեղանուն Վ. Իվանովը կապում է հայերի հետ և ընթերցում Haja (Haya):[13] «Հալ» հայերենում ևս, բացի դրություն, վիճակ, ճակատագիր, ապրուստ իմաստններից ունի նաև բնակավայր իմաստը։ Այժմ միայն փաստեմ, որ Հալտամտի լեզուն համարվում է կորած լեզու և լեզվաբանների փաստմամբ չի պատկանում որևէ այլ լեզվաընթանիքի։ Եզրահանգումները թողնում եմ ձեզ, իսկ հետագա ուսումնասիրությունը ՝ մեզ։ Իսկ ես միայն ավելացնեմ, որ Շուշին համանուն հայերս այժմ ունենք մեր հնամենի ու չքնաղ Արցախյան Շուշին, որի անունը ստուգաբանում են որպես շու-շու, բլուր-բլուր։ Նկատենք, որ միջնադարում Շուշի տեղանունը հիշատակվում է հենց Շուշու ձևով., 1428 թ. ընդօրինակված ավետարանի նույն տարում գրված հիշատակարանում «…ի յաշխարհիս Աղուանից, ի վիճակս Ամարասայ, ի գեղա Շուշու կոչեցեալ.. Ճիշտ այնպես, ինչպես Սասնա էպոսում ըստ առասպելի Սասունը․․․․»։

[1] «Մարաշի ասեղնագործություն», Մարաշի հայրենակցական միություն, Հալեպ, 2010

[2] «Հայկական զարդարվեստ», Ա․ Քյուքչյան, Երևան 2010

[3] «Հայկական գորգեր», Հայաստան հրատարակչություն, Երևան, 1986

[4] «Հայկական զարդարվեստ», Ա․ Քյուքչյան, Երևան 2010

[5] Եգիպտոսի Պետական Թանգարանի հրապարակումներից

[6] Էթիմոլոգիական առցանց բառարան

[7] Այուրվեդիկ բառարան

[8] Վ․ Թեմուրճյան «Գորգագործությունը Հայսատնում», 1955, էջ 32

[9] Պենսիլվանիայի շումերերեն բառարան

[10] Գ. Ջահուկյան, 2000, 128‒129, ծան. 8

[11] Indian Epygraphic glossary

[12] «Excavations at haft Tebe”, University of Pensivania Museum, E. Negahban

[13] Ա. Տերյան, Երևան-5 գիտ․ հոդ․ժող․“Հայա և Հալդիի (խալդի) աստվածների պաշտամունքների և անունների առնչությունների մասին»

https://theartofarmfashion.blogspot.com 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *