Իսլամաց(վ)ած հայերի հարցը կանանց վերաբերող խնդիր է

«Տատիկիս հեքիաթները», «Մեծ մայրս» « Տատիկս հայ է եղել», «Հայ աղջիկ» գրքերի նման բանավոր պատմություններ ներառող գրքերի միջոցով օրակարգ բերված «Իսլամաց(վ)ած հայերի» հարցն ուսումնասիրող դոկ պրոֆ Զերրին Քուրթօղլու Շահին «Ազգատոհմը ոչ թե կնոջ, այլ տղամարդու շուրջ էր կառուցվում, ինչի պատճառով իսլամացման քաղաքականությունը հատկապես կանանց վրա էր կիրառվում, հետևաբար կարող ենք ասել, որ իսլամացված հայերի խնդիրը կանանց վերաբերող հարց է»։

Նիլյուֆեր Բուլութ

Իսլամաց(վ)ած հայերի հարցը այն թեմաներից է, որի մասին 2000-ական թթ․  ավելի շատ խոսվեց և ավելի շատ ներկայացվեց։ Հրանտ Դինքի  և «Ակօս» թերթի կողմից կատարված և Թուրքիայում ապրող հայերի ներկայությունն ավելացնող աշխատանքները մի նոր էջ բացեցին մուսուլման հասարակության կողմից գիտակցված, բայց «օտար» համարվելուց ավելին չդարձած, իսկ հայկական համայնքի ներսում «Ցեղասպանության հետևանքով առաջացած կորուստ» համարված իսլամացված հայերի համար։

Թեմայի առնչությամբ Հրանտ Դինքի անվան հիմնադրամի կողմից 2013 թ․ նոյեմբերի 2-4-ը Բողազիչի համալսարանում մի կոնֆերանս կազմակերպվեց։ Իսկ «Ակօս» թերթը 2013 թ․ նոյեմբերին հրատարակեց հատուկ համար՝ «Իսլամացված հայերը» խորագրով։ Ֆեթհիյե Չեթինի կողմից 2004 թ․ հրապարակված և իր հայ տատիկի մասին պատմող «Մեծ մայրս» և Այշեգյուլ Ալթընայի հետ միասին պատրաստված թոռների բերանով իրենց հայ տատիկների, պապիկների մասին պատմող «Թոռները» գրքի նման ստեղծագործություններով հարցը հասարակությանը մատուցվեց իսլամացված հայերի աչքերով։

Հայերի ասած «Մեծ եղեռնի» (Մեծ աղետ) (Հայոց ցեղասպանություն- Ակունք խմբ) ժամանակ ողջ մնալու ուղիներից մեկի՝ իսլամացման՝ հայ ինքնության մեջ ունեցած տեղի, այդ իրավիճակում հայտնված մարդկանց սեփական ինքնության ընկալման, որն ընկած է քրիստոնյա հայերի տեսանկյունից «հայ» ինքնության, իսկ մուսուլման թուրքերի տեսանկյունից «մուսուլման» ինքնության միջև, Թուրքիայում Հայկական հարցի հետ առերեսվելու գործում այս հարցի կատարած դերի մասին զրուցեցինք խաղաղության համար գործունեություն ծավալող գիտնական, փիլիսոփա, դոկ․ պրոֆ․ Զերրին Քուրթօղլու Շահինի հետ։

-Ինչպիսի՞ միջավայրում և ո՞ր պայմաններում է տեղի ունեցել հայերի իսլամացումը։

– Իրականում «իսլամացում» հասկացությունը տեղեկություն է տալիս այդ միջավայրի և պայմանների մասին։ Հասկացությունն արդեն իսկ ցույց է տալիս, որ հայերն իսլամ են ընդունել ոչ սեփական կամքով, այլ նրանց ստիպել են դա անել։ Իսլամացման քաղաքականությունը ամբողջացրեց Ցեղասպանությունը։ Եթե անգամ  մեծամասամբ հայ կանայք ու երեխաներ մուսուլման դառնալու պայմանով ողջ են մնացել, նրանց ազգատոհմը ոչնչացվել է։ Դեռ ավելին՝ իսլամ ընդունելու պարտադրանքի առջև վիզ ծռելով՝ իրենց կենսաբանական գոյությունը պահպանած հայերը կտրվել են իրենց մշակութային և հասարակական կապերից, և այսպիսով իրականում նրանց հոգիներն են գողացել, ոչնչացրել, նրանց վերածել են մշակութապես մահվան դատապարտված և ատոմներից բաղկացած անհատի։ Այդ երևույթը տեղեկություն է հաղորդում այն ժամանակ ինքնության մաս կազմած պատկերացումների մասին։ Նշանակում է, որ ինքնությունը սահմանվել է ոչ թե էթնիկ պատկանելիությամբ, այլ՝ կրոնական։ Հային իսլամացնել նշանակում է նրան զրկել նաև իր էթնիկ ինքնությունից։ Այդ վիճակը նախևառաջ պահանջում է վերանայել Միություն և առաջադիմություն կուսակցության պանթուրքիստական քաղաքականությունը։ Բացի այդ՝ հասկանում ենք, որ թուրք ինքնության հիմնական տարրն իսլամն է։ Այդ ընկալումը չի փոխվում նաև Թուրքիայի Հանրապետության տարիներին․․․ Ներկայում իսլամը ևս թուրքական ինքնության հիմնական տարրերից մեկն է և պաշտպանական զրահը։ Մյուս կողմից հայերի առումով էլ դրությունը տարբեր չէ։ Նրանց մեծ մասը նույնականացնում է էթնիկ պատկանելիությունն ու կրոնը։ Ըստ իս, ավելի հասկանալի է այն, որ քրիստոնեությունը հայկական ինքնությունն ամբողջացնող տարր է, քանի որ (թուրք-Ակունքի խմբ) իշխանությունը հայերին հենց այդտեղից է վիրավորել։ Իշխանությունը ձեզ որտեղից որ վիրավորի, այն էլ ձեր ինքնությունն է։ Ֆերդա Բալաջարի կողմից ժողովված «Լռության ձայնը» գրքում մի հայ երիտասարդ, որի հոր ընտանիքը հայ է եղել, ասում է․ «Իրականում ինձ համար կարևորը ոչ թե հայ, այլ քրիստոնյա լինելն է։ Ես արդեն իսկ հայ եմ։ Դա բնական վիճակ է, սակայն լավ քրիստոնյա լինելն ինձ համար ամեն ինչից ավելի կարևոր է»։

– Առաջին անգամ ե՞րբ է օրակարգ բերվել իսլամաց(վ)ած հայերի հարցը, և այդ հարցը ինչու՞ ուշ հայտնվեց օրակագում։

– Ինչպես կռահում եք, դա բարդ թեմա է։  Պետք է հաշվի առնել այն տրավման, որ ապրում է  կրոնական ինքությունը կյանքի հետ փոխել հարկադրված մարդը։ Հավատքն այդպիսին չէ։ Կրոնը հավատքի սահմանումն է։ Իշխող կրոնի ղեկավար, քաղաքական կամ էլ կրոնական ներկայացուցիչների վերահսկողության տակ անհատապես կամ խմբով  հավատի խսլամական խոստովանությամբ իսլամացված կանայք (իսլամացված շատ քիչ տղամարդիկ կան) կրկնակի տանջանքի են ենթարկվել։ Նախ՝ այն տանջանքը, որը բխել է հավատքի ծվարած վայրի՝ սրտի և իր հետ պատահածի միջև երկատվելուց, կտոր-կտոր լինելուց, քանի որ հայ կանանց մեծ մասի իսլամացման գործընթացը տեղի է ունեցել որևէ մուսուլմանի հետ ամուսնանալով կամ էլ ամուսնացվելով, որն էլ պատճառ է հանդիսացել, որ նրանք թաղվեն խոր միայնության ու լռության մեջ, և ինչպես Ֆեթհիյե Չեթինի տատիկը, միայն մահվան մահճում, հազիվ շշնջալով, պատմեն ճշմարտությունը։ Երկրորդ տանջանքը հենց հայրիշխանական հասարակության մեջ կին լինելուց բխող տանջանքն է։ Ազգատոհմը ոչ թե կանանցով, այլ տղամարդկանցով շարունակվելու պատճառով իսլամացման քաղաքականությունը հատկապես կիրառվել է կանանց վրա, որի պատճառով իսլամացված հայերի խնդիրը կարելի է համարել կանաց վերաբերող հարց։ Այսպիսով, մուսուլման տղամարդկանցից երեխա ունեցած հայ կանայք իրենց երեխաներից անգամ ստիպված են եղել գաղտնիք պահել։  Ինչքան էլ որ իսլամը ներկայացվի որպես տիեզերական կրոն, և ինչքան էլ որ հայ կանայք բռնի կրոնափոխության են ենթարկվել, միևնույնն է՝ կրոնափոխությունը հասարակության մեջ հարգանքի արժանի բան չէ։ Եթե դրան ավելացնենք նաև նրանց կին լինելը, ապա հասկանալի կլինի, թե այդ լռությունն իրականում ինչքան մեծ օտարացման և ներփակվելու հետևանք է։

Երկրորդ երևույթը, որը պետք է հաշվի առնել, Հայոց ցեղասպանության հետ սույն հարցի առնչությունն է։ Հնարավոր չէ խոսել այս հարցի մասին՝ առանց Հայոց ցեղասպանության մասին խոսելու։ Երբ սկսեցինք խոսել Ցեղասպանության մասին, այդ ժամանակ էլ այդ հարցը մեր հորիզոնում հայտնվեց։  Հրանտ Դինքն այդ հորիզոնի ճարտարապետն է։ Նրա բացած հորիզոնի սահմաններն ընդլայնվեցին բանավոր պատմություններ ներառող այնպիսի գրքերով, ինչպիսիք են՝ «Տատիկիս հեքիաթները», «Մեծ մայրս», «Տատիկս հայ է եղել», «Հայ աղջիկ» «Իսլամացված հայ կանանց դրաման», «Թուրքիայում հայ կանանց և երեխաների հարցը», «Հոշանայի վերջին խոսքը», «Թոռները»։ Բազմաթիվ մարդիկ իրենց հայ տատիկի մասին սկսեցին խոսել։ Այսինքն, կարող եմ ասել, որ լռության շերտերը կամաց-կամաց բացվում են։ Բացի այդ, պետք է հաշվի առնել նաև, թե ինչ վերաբերմունք ունեն իսլամացված հայերի նկատմամբ իսլամացման դեմ ըմբոստացած հայերը։

– Կարո՞ղ ենք խոսել տեղի ունեցածի հետ կապված կամ դրա հետևանքով իսլամաց(վ)ած հայերի կողմից  հին ինքնության հետ համատեղ հիշողություն կամ էլ ընդհանուր մշակույթ ձևավորելու մասին։  

– Ես չեմ կարծում, որ այդքան տրավմաներից հետո առաջին սերունդը կարողանա դա անել։ Մի կողմից ընտանիքիդ տղամարդիկ սպանվել են, տեղահանության ժամանակ կորցրել ես (Հայոց ցեղասպանություն- Ակունք խմբ) ընտանիքիդ բազմաթիվ անդամների, մյուս կողմից քո կորուստների ցավը։ Այդ ցավը դեռ չամոքված՝ քեզ ստիպում են անձամբ սպանել քո Աստծուն, ում գթասրտություն էիր հայցել քո կորած հարազատների համար։ Այն, որ հայ տատիկները, պապիկներն իրենց պատմությունները միայն մահվան մահճում են շշնջացել, ինձ ցույց է տալիս, որ նրանք հավատարիմ են մնացել իրենց նախկին ինքնությանը։

– Հետագա սերունդների վրա ի՞նչ ազդեցություն է թողել  հայերի իսլամացումը, այսինքն՝  բռնի իսլամացումը և ինքնությունից բռնի հրաժարումը։

– Հետագա սերունդների համար իրավիճակն այլ է։ Նրանք արդեն իսկ իրենց կյանքի մեծ մասն ապրել են այդ գաղտնիքից պաշտպանվելով, ինչի պատճառով չգիտեն իրենց նախկին ինքնության մասին։ Երևում է, որ մեծ մասն այդ գաղտնիքն իմանալուց հետո անգամ հակադրման մեջ չի մտնում իր նոր ինքնության հետ, և դա գուցե այն պատճառով, որ նրանք ծնվել են իսլամական հավատքի ժամանակ կամ գուցե դեռևս ունեն իսլամի պաշտպանական զրահի կարիքը։ Իմ ծանոթներից  մի հայի թոռ իր մորական պապիկի մասին պատմելիս ասում էր․ «Մեր ընտանիքի վերջին հայը»։ Ոմանք էլ իրենց հին ինքնության հետ կրկին առնչվելուց հետո  քրիստոնեությունն են ընտրում։ Եթե Ձեր ասած ընդհանուր հիշողությունը ընդհանուր պատմության իմացությունն է, ապա ոչ մի երեխա կամ թոռ անտարբեր չի անցնում իր ծնողների հուշերի նկատմամբ։ Եվ ճիշտն էլ դա է։ Չնայած դրան՝ նրանք իրենց երկրում մյուս համաքաղաքացիների հետ միասին խաղաղ ապրելու կամք են դրսևորում։ Պետք է ասեմ նաև հետևյալը՝ հետագա սերունդների թուրքացումը ներկայում շարունակվում է։ Օրինակ՝ մեր կրթական կառույցները թուրքացումն ու իսլամացումը շարունակում են չափազանց պաշտոնական, չափազանց ռազմական և չափազանց ռազմատենչ պատմագիրների կողմից թուրքականության և իսլմական ֆիլտրով անցկացված ռազմատենչ գրքերի միջոցով։

-Ի՞նչ տեսակետ ունեն քրստոնյա հայերն ո իսլամացված հայերը մեկմեկու նկատմամբ։

– Իրականում, ինչպես քիչ առաջ էլ ասացի, այդ թեմայի շուրջ առկա լռության պատճառներից մեկն էլ հենց դա է։ Քրիստոնյա մնացած հայերի աչքերում էլ կրոնափոխությունը պատվաբեր չէ։ Այդ պատճառով հեղինակության լուրջ կորուստ են ունենում։ Դեռ ավելին, նրանք իսլամացված հայերին դասում են Ցեղասպանության պատճառած կորուստների շարքում։ Ինչ վերաբերում է իսլամացված հայերին, ապա նրանց մի մասն իրենց ինքնությունն անգամ դեռևս չեն բացահայտում։ Դա կարող է պայմանավորված լինել տարբեր վախերով։ Իրենց նախկին ինքնությունը բացահայտածները քրիստոնյա հայերի հանդեպ տածած օտարացումը կարողանում են հաղթահարել այնքանով, որքանով տեր են կանգնում իրենց նախկին ինքնությանը։ Սակայն այս տարածքներում ապրողների համար քիչ առաջ ասածներս եմ կրկնելու․ այս հողերի վրա ապրող իսլամացված կամ քրիստոնյա մնացած հայերի մեծ մասը, որոնք կրոնական կամ էլ էթնիկ ազգայնականի կողմից ամեն տեսակ հալածանքի են ենթարկվել, ազգայնականությունից զերծ ինքնության հիշողությամբ մյուս համաքաղաքիների հետ մեկտեղ ապրելու կամք են դրսևորում։

– Ո՞րն է այս թեմայի մասին խոսելու կարևորությունը, և ի՞նչ եք կարծում, ինչպիսի՞ ազդեցություն կունենա այս հարցի օրակարգում հայտնվելը երկրում առկա քաղաքական մթնոլորտի վրա։

– Ցանկացած առերեսում լավ է, ամոքիչ է։ Բոլորս միասին, ինչպես Զամյաթինն է ասում, «հոգի տալու» կարիք ունենք։ Խոսելը, առերեսվելը էական նշանակություն ունեն մեր քաղաքական ու գիտակցական շիզոֆրենիաներից և պարանոյաներից ազատվելու համար։ Ձեր գլուխը ավազի մեջ թաղելու ժամանակ երեք բան տեղի կունենա՝ ավազի մեջ չեք կարողանա շնչել, այդպես էլ կմնաք՝ որպես անգլուխ մի մարմին, և ձեզնից բացի՝ յուրաքանչյուր ոք կշարունակի տեսնել։ Այդ և դրա հետ կապված Ցեղասպանության հարցի մասին առանց պետականորեն քրեականացման խոսելը թե ժողովրդավարական արժեքների տեսանկյունից շատ կարևոր է, թե լռության դատապարտած մեր տատիկների, պապիկների և նրանց պատմությունները մեզ ներկայացրած Հրանտ Դինքի առջև ունեցած մարդկային մեր պարտքն է։ Ավելին, այս երկրում դեռևս լռությամբ, վախով, ներփակ ապրել փորձող և գրեթե ամեն օր պաշտոնական և ոչ պաշտոնական աղբյուրներից ոտնձգությունների ենթարկվող, իրենց ցավը կողպած, վերքը չապաքինած, մեջտեղում գտնվելով հանդերձ՝ կորսված, հայրենիքում թափառական դարձած վիրավոր մի ազգ կա։ Այդ առերեսման կարիքը բոլորս ունենք ազգայնականություն կոչվող մահացու մանրէի դեմ դիմադրողականություն ձեռք բերելու համար ․․․

https://www.gazeteduvar.com.tr/kadin/2020/07/24/muslumanlastirilmis-ermeniler-bir-kadin-meselesi/

Թարգմանեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *