Սևրի պայմանագիրը Օսմանյան կայսրության կողմից ստորագրել են հակաերիթուրքականները, քեմալականները ստորագրման հետ կապ ունեցող տասնյակ գործիչների որպես դավաճան մահապատժի են ենթարկել. Սաֆրաստյան

Սևրի պայմանագիրն այն միջազգային փաստաթուղթն է, որը սերտորեն կապված է մեր ժողովրդի պատմության հետ և պետք է ուսումնասիրվի ամենայն խորությամբ. այս մասին իր ՀՀ ԳԱԱ-ում «Սևրի դաշնագիրը և Հայկական հարցը» թեմայով գիտաժողովին նշեց ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի տնօրեն Ռուբեն Սաֆրաստյանը:

Ռուբեն Սաֆրաստյանն իր զեկույցում ներկայացրեց թուրքական կողմի մոտեցումները Սևրի դաշնագրի նկատմամբ: Նրա խոսքով՝ այստեղ թուրքական երկու կողմ, մոտեցում կա, և հաղթող քեմալականների մոտեցումը կեղծեց պատմությունը:

«Քեմալական, նաև թուրքական պաշտոնական պատմագրությունը կեղծում է ոչ միայն հարևան ժողովուրդների, մեր ժողովրդի, այլ նաև Թուրքիայի պատմությունը: Այս առումով թուրքական երկրորդ կողմի գործունեությունը որակվեց որպես դավաճանություն, և բոլոր այն թուրք գործիչները, որոնք առնչություն ունեին Սևրի պայմանագրի ստորագրման հետ, որակվեցին որպես դավաճաններ և դատապարտվեցին մահապատժի»,- ներկայացրեց նա:

Սաֆրաստյանը նշեց, որ դա իրականությանը չի համապատասխանում, և այդ մարդիկ, իհարկե, Թուրքիայի դավաճաններ չէին: «Ավելի խորը ուսումնասիրելով թուրքական կողմի մոտեցումները՝պարզ է դառնում, որ սուլթանական կառավարությունը, նրա շուրջը հավաքված մի շարք նշանակալից, կարևոր օսմանյան գործիչներ, ոչ թե Թուրքիայի դավաճան էին, այլ փորձում էին այլընտրանքային ճանապարհ գտնել: Փորձում էին նոր աշխարհում, որը ստեղծվում էր Առաջին համաշխարհային պատերազմի արդյունքում, նորովի վերաիմաստավորել Թուրքիայի տեղն ու դերը, ոչ թե որպես կայսրություն, այլ որպես պետություն, որն իր ազգային սահմանների մեջ պետք է ներփակվի և պետք է ունենա հարաբերություններ իր հարևան պետությունների հետ, որոնք առաջանալու էին Օսմանյան պետության տարածքի վրա: Այսպիսին էր այդ մոտեցման էությունը, որը սակայն թուրքական պաշտոնական պատմագրությունը, հետևելով Մուսթաֆա Քեմալի ուղղակի ցուցումներին, կեղծեց և այդ մարդկանց դավաճան համարեց»,- պարզաբանեց նա:

Ռուբեն Սաֆրաստյանը նշեց, որ այստեղ կարևոր հանգամանք կա: Ըստ նրա՝ գործ ունենք երիտթուրքական շարժման հետ: Նա սխալ է համարում մոտեցումը, որ երիտթուրքական շարժումը դա երիտթուրքական կուսակցությունն էր, վերնախավն էր: Ըստ նրա՝ դա մի մեծ շարժում էր Օսմանյան կայսրության գոյության վերջին փուլում և այս շարժումն իր մեջ ընդգրկում էր այն ժամանակվա թուրքական հասարակության ամենածայրահեղ, ռասիստական ազգայնամոլական մոտեցում ունեցող մարդկանց, որոնք շատ էին:

«Քեմալական շարժումը երիտթուրքական շարժումն էր, սա պետք է հասկանանք, եթե չհասկանանք, չենք կարող հասկանալ քեմալական շարժման էությունը: Քեմալը, որն ընկերների հետ գլխավորեց այդ շարժումը, շարունակում էր երիտթուրքական շարժման ծրագրի իրականցումը, և այդ ծրագրի հիմնական նպատակն էր՝ ոչնչացնել հայ ժողովրդին, հայկական պետականությունը»,- նշեց նա:

Թուրքագետը նշեց, որ ինքը սա հայտարարում է, քանի որ ուսումնասիրել է մի գաղտնի փաստաթուղթ, որը 1920 թվականի նոյեմբերի 8-ով է թվագրված: «Այդ փաստաթղթում սևով սպիտակի վրա գրված է՝ Հայաստանը պետք է ոչնչացվի և´ քաղաքական առումով, և´ իրապես: Խոսքը գնում էր Ցեղասպանության ծրագրի շարունակության և ավարտին հասցնելու մասին: Այս անգամ Ցեղասպանությունը պետք է իրականացվեր մի ամբողջ պետության, այլ ոչ միայն արևմտահայերի դեմ»,- ասաց նա:

Ըստ նրա՝ կարևոր է այն հանգամանքը, որ քեմալականները հենց սկզբից էին որոշել հարձակվել Հայաստանի վրա, խորհրդային պատմագրության, և թուրքական պատմագրության այն թեզը, որ հարձակումը Հայաստանի վրա տեղի ունեցավ որպես Սևրի արդյունք, չի համապատասխանում իրականությանը, 20 թվականի փետրվարին արդեն Մուստաֆա Քեմալը եկել էր եզրակացության, որ պետք է հարձակվել և վերացնել Հայաստանը. այստեղ մենք նույնպես գործ ունենք պատմական կեղծարարության հետ:

«Կանգ առնենք այն խմբավորման գործունեության վրա, որը ներկայացնում էր թուրքական այն կողմը, որն ստորագրեց Օսմանյան կայսրության անունից Սևրի դաշնագիրը: Այստեղ բանալին երիտթուրքական շարժումն է, և այդ խմբավորումը, որը Սևրի դաշնագիրն ստորագրեց Օսմանյան կայսրության անունից, դրանք հակաերիտթուրքեր էին, նրանք մարդիկ էին, որոնք մեկ տասնամյակ պայքարել են երիտթուրքերի դեմ: Սա ևս անտեսված է թուրքական պատմագիտության կողմից: Իրականությունն այն է, որ Կոստանդնուպոլսում 18-20 թվականներին գործել են մի շարք կազմակերպություններ, որոնք համախմբել են թուրքական վերնախավի, մտավորականության բավական մեծ թվով ներկայացուցիչների, որոնք գտնում էին, որ Թուրքիան՝ Օսմանյան կայսրությունը, հնարավորություն ունի զարգանալու, եթե կարողանա ապահովել Արևմուտքի հովանավորությունը: Այս խմբավորման մասնակիցները բազմաթիվ հուշագրերով դիմել են դաշնակիցներին, մի մասը գաղտնի է եղել, որտեղ նշել են՝ իրենք պատրաստ են, որ Օսմանյան կայսրությունը հրաժարվի իր կայսրության տակ գտնվող մի շարք այլ ազգերին պատկանող տարածքներից»,- ներկայացրեց նա:

Ռուբեն Սաֆրաստյանն ընդգծեց, որ այդ գաղտնի հուշագրերից մեկում նույնիսկ համաձայնություն կա, որ հնարավորություն տրվի, որ ստեղծվի անկախ հայկական պետություն օսմանյան տարածքի՝ Արևմտյան Հայաստանի տարածքի վրա, բայց փոխարենը Թուրքիայի կազմում մնա Հիջազը՝ արաբական երկրները: Նա նշեց, որ սա հետաքրքիր մոտեցում է, քանի որ լրիվ հակառակ է Աթաթուրքի մոտեցմանը: Սաֆրաստյանը նշեց, որ Աթաթուրքի կազմած «Ազգային ուխտում» նշված է, որ պետք է արաբական ժողովրդին տալ հնարավորություն դուրս գալու թուրքական կայսրության կազմից, բայց պահելու Հայաստանը Օսմանյան կայսրության կազում:

Ռուբեն Սաֆրաստյանը պատմեց, որ երբ եկավ ժամանակը, և մեկ ամիս էր տրվել, որ Օսմանյան կայսրությունը Սևրի դաշնագրի տակ դնի իր ստորագրությունը, 1920 թվականի հուլիսի 20-ին տեղի ունեցավ կառավարության նիստ: «Այսինքն՝ սուլթանը որոշումը միայնակ չի կայացրել. կառավարությունը միաձայն հանդես եկավ Սևրի պայմանագիրը ստորագրելու օգտին, դա էլ չգոհացրեց սուլթանին, և սուլթանը երկու օր հետո հրավիրեց հատուկ սուլթանական խորհուրդ, որը երկրորդն էր Օսմանյան կայսրության պատմության մեջ․ ամենակարևոր հարցերը այստեղ էին քննարկվում: Այդ խորհրդին մասնակցել է Օսմանյան կայսրության վերնախավի 45 ներկայացուցիչ, որոնք ևս կողմ են արտահայտվել Սևրի դաշնագրին: Այսինքն՝ սա իսկապես բավական լուրջ քննարկումների արդյունք է, և բավական լուրջ մարդիկ են մասնակցել, որոնք հետագայում բոլորը քեմալականների կողմից դատապարտվեցին  մահվան: Մենք կարող ենք արձանագրել, որ թուրքական վերնախավը 18-20 թվականներին պառակտված էր, և այդ պառակտումն անցում էր երիտթուրք և ոչ երիտթուրք երկընտրանքի միջով»,- ներկայացրեց նա:

Նա նշեց, որ Սևրից հետո եկավ Լոզանի պայմանագիրը, որտեղ Աթաթուրքը կարողացավ հասնել որոշակի նոր մոտեցումների՝ ի տարբերություն Սևրի, որն էլ հաստատեց ներկայիս Թուրքիայի պետության սահմանները: Ըստ նրա՝ ներկայում Էրդողանը հարցականի տակ է դնում նաև Լոզանի պայմանագիրը և այդ առիթով նշել է. «Արևմուտքը պարտադրեց մեզ Սևրը, մենք համաձայնեցինք Լոզանի հետ, մենք մի ազգ ենք, որը ապրում է Լոզանով, մեր կորուստների ցավով, եթե կանգ առնենք, մենք կվերադառնանք Սևրի պայմանագրին»:

Ռուբեն Սաֆրաստյանը նշեց, որ սա ասված է այն պահին, երբ տարվում է ագրեսիվ արտաքին քաղաքականություն: «Ես համոզված եմ, որ Թուրքիան չի կարողանա իր զինված ուժերը երկար ժամանակ պահել այդ երկրներում, իր սահմաններից դուրս, և նա հիմնավորում է հետևյալ կերպ․ եթե մենք դա չանենք, մենք Լոզանից հետ կգնանք Սևր: Սոֆիայի տաճարը մզկիթի վերածելուց հետո առաջին նամազը տեղի ունեցավ Լոզանի պայմանագրի ստորագրման օրը. սրանով սիմվոլիկ կերպով Էրդողանը ասում է, որ պետք է վերանայել Լոզանը, որի ստորագրումով տարածքային առումով կորուստներ են ունեցել: Նա սիմվոլիկ կերպով ցույց է տալիս, որ Թուրքիան գնում է առաջ և ուզում է իրականացնել տարածքային ձեռքբերումներ՝ ի հաշվի հարևանների: Սա է Թուրքիան, որը վտանգ է ներկայացնում և´ մեզ, և´ հարևանների, և´ թուրք ժողովրդի համար»,- հայտարարեց նա:

«Այս առումով Սևրի պայմանգիրը ունի մեզ համար կարևորագույն նշանակություն: Ես համոզված եմ, որ մեր ժողովրդի պայքարը հանուն մեր մեծ նպատակի՝ հայկական պետականության կերտմանը մեր բնօրրանում՝ հայկական բարձրավանդակում, կարևորագույն հանգրվանային կանգառ ունի Սևրում: Սևրը պետք է լինի մեր մեծ պայքարի կարևոր հանգրվաններից մեկը, համոզված եմ, որ կգա մի ժամանակ, որ մենք կհասնենք մեր այս մեծ նպատակին»,- ասաց նա:

https://www.tert.am/am/news/2020/08/10/Safrastyan/3366744

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *