Այա Սոֆիա գնացողները թող ուշադիր նայեն այս քարտեզին

Այդըն Քելեշօղլու

Այա Սոֆիա գնացողները (նկատի ունի նամազի գնացողներին-Ակունքի խմբ.) թող ուշադիր նայեն այս քարտեզին։

Հարցնում եք՝ ինչո՞ւ։

Եթե Լոզանի պայմանագիրը չլիներ, Ստամբուլը մերը չէր լինի։ Եթե Ստամբուլը մերը չլիներ, Այա Սոֆիան մեզ մոտ չէր գտնվի։ Եթե Այա Սոֆիան մեզ մոտ չգտնվեր, ապա նախ թանգարան, ապա մզկիթ չէր դառնա։

Եկեղեցի/տաճար կմնար։

Մի խոսքով՝ եթե Լոզանը չլիներ, դուք Այա Սոֆիան մզկիթի չէիք վերածի և այնտեղ ուրբաթօրյա նամազ չէիք անի։

Այլ հարց է, որ որպես զբոսաշրջիկ կշրջեիք այնտեղ։

Անդրադառնանք պատմությանը։ Ջելալ Բայարին ճանաչում եք, ճի՞շտ է։ Այն էլ շատ լավ եք ճանաչում։ Նա «Ես նույնպես գրեցի. Ազգային պայքարի ընթացքը» վերնագրով հրապարակված հուշեր ունի, որում ոչ մի հորինված պատմություն չկա. փաստեր են միայն։ Ըստ այդ փաստերի և փաստաթղթերի՝  1919 թ․ մարտի 30-ին (Օսմանյան պետության-Ակունքի խմբ) վարչապետ Դամաթ Ֆերիթը օսմանյան սուլթան Վահդեթթինի հետ միասին մի գաղտնի պայմանագիր է կնքել անգլիացիների հետ։ Այդ պայմանագրի առաջին հոդվածի համաձայն՝ Անատոլիան մտնելու էր բրիտանական մանդատի ենթակայության տակ, իսկ թուրքերի անկախության և ազատության հարցը որոշվելու էր Անգլիայի կողմից։ Սույն պայմանագրի երկրորդ հոդվածի համաձայն էլ նեղուցները մտցվելու էին անգլիացիների հսկողության տակ։

Մինչև ե՞րբ։ Մինչև Լոզան։

Այդ գաղտնի պայմանագիրը հրապարակվել է 1925 թ․ «Չիկագո Տրիբուն» պարբերականում, այն էլ՝ «Փաստաթուղթ վարչապետ Դամաթ Ֆերիթի դավաճանության մասին» վերնագրով։ Մինչև իսկ թերթի թղթակիցը սույն հարց վերաբերյալ ասել է. «Վարչապետ Դամաթ Ֆերիթը այս պայմանագրով Օսմանյան կայսրությունը ծախել է Անգլիային»։ Այդ տեղեկությունները նշված են Ջելալ Բայարի վերոհիշյալ գրքի 7-րդ հատորի 91-րդ էջում։ Նշանավոր Ջելալն էլ հո սուտ չէ՞ր խոսի։

Դրանից հետո կնքվեց Սեւրը։

10-ը օգոստոսի, 1920 թ․։

Ստորագրված այս պայմանագրի համաձայն՝ ամբողջ Թրակիայի շրջանը՝ Էդիրնեն ու Քըրքլարելին էլ ներառյալ, տրվելու էր Հունաստանին։

Մինչև ե՞րբ։ Մինչև Լոզան։

Իսկ Ստամբու՞լը։

Ներկայացված քարտեզին ուշադիր նայեք։ Քարտեզի վրա նշված դեղին ուղիղ գիծը նշանակում է Միջազգային համատեղ հանձնաժողով։ Ոչ՝ օսմանյան։ Բոսֆորի և Դարդանելի նեղուցները և Մարմարա ծովը թողնված են այն հանձնաժողովին, որի կազմում ընդգրկված չէ Օսմանյան կայսրությունը։

Մինչև ե՞րբ։ Մինչև Լոզան։

Քանզի այդ խաղին խանգարողը Լոզանն է եղել։

Լոզանի առաջին հոդվածը վերաբերում է մեր սահմաններին։

Թրակիան և Ստամբուլը, 1923 թ․ հուլիսի 24-ին կնքված Լոզանի պայմանագրի համաձայն, պաշտոնապես ընդգրկված են մեր սահմանների մեջ։ Լոզանի պայմանագրի առաջին հատվածի 2-րդ հոդվածի համաձայն՝ Թուրքիայի սահմանը՝ Սև ծովից մինչև Միջերկրական, որոշվել է հետևյալ կերպ. Թրակիայում սահմանն ընդարձակվել է մինչև Մերիչ։ Եւ մինչև Լոզանի պայմանագրի 16-րդ հոդված գծվել են Թուրքիայի այսօրվա սահմանները։

Մի խոսքով՝ Ստամբուլը և Թրակիան, Լոզանի համաձայն, մնացել են մեր տարածքների մեջ։

Դա ե՞րբ է եղել։

Լոզանի ժամանակ։

Եվ վերադառնանք Այա Սոֆիային։

Լոզանի պայմանագրի 42-րդ հոդվածի 3-րդ պարբերության մեջ նշվում է. «Թուրքիայի կառավարությունը պարտավորվում է ամեն կերպ պահպանել իր փոքրամասնությունների եկեղեցիները, սինագոգները, գերեզմանոցները և մյուս կրոնական հաստատությունները»։

Այսինքն՝ Ինյոնյուն, սույն հոդվածի համաձայն, եկեղեցիները և այլ հաստատություններ չի թողել իր ինքնավար մարմինների հայեցողությանը, այլ դրանք առնվել են Թուրքիայի պահպանության տակ։

Որտե՞ղ։ Լոզանում․․․

Հիմա կասեք՝  նման բան կլինի՞։ Կլինի, պարոնաʹյք։ Ահա, օրինակ, Վատիկանը, որը ինքնավար է։ Երբ Հռոմեական կայսրության արևմուտքում գտնվող Վատիկանը ինքնավար էր, արևելքում գտնվող Այա Սոֆիան մեր ձեռքերում էր։ Այն ինքնավար չէ։

Այն դեպքում, երբ Արևմտյան Հռոմեական կայսրությունը Վատիկանի հետ իր ինքնավարությունն է հռչակել, Աթաթուրքը և Ինյոնյուն Այա Սոֆիային ինքնավարություն չեն շնորհել՝ Արևմտյան Հռոմեական կայսրության օրինակով։

Ինչի՞ համար…

Որովհետև կանխատեսում էին այս օրերը…

Մի խոսքով՝ եթե Լոզանը չլիներ, ապա մեր սահմանների մեջ ոչ Ստամբուլը կլիներ, ոչ էլ Այա Սոֆիան։ Հետևաբար Այա Սոֆիայում մուսուլմանական արարողություններ չէին արվի։

Այա Սոֆիա գնացողներ, վերոհիշյալ քարտեզին ուշադիր նայեք, խաղաղ սրտով արեք ձեր նամազը, բայց այս հնարավորությունը ձեզ շնորհած Աթաթուրքին և Ինյոնյուին էլ քնեք-վեր կացեք շնորհակալություն հայտնեք։

Մինչև ե՞րբ։ Մինչև գերեզման․․․

https://www.gercekgundem.com/yazarlar/aydin-kelesoglu/2391/ayasofyaya-gidenler-bu-haritaya-iyi-baksin

Թարգմանեց Մելինե Անումյանը

Akunq.net

 

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *