Համավարակը և «Ազգային պարտավորությունների շուրջ համերաշխությունը»

Թեման վերաբերում է 1912 թ սկսված հավաքական բռնության տարբեր մեխանիզմներով իրենց բնակավայրերից հեռացված, տեղահանված և կոտորված հայերից ու հույներից մնացած անշարժ գույքի կառավարումն ու պատերազմական մոբիլիզացիայի մեջ կենտրոնական ղեկավարության կանոնակարգումներով դրանց ներառումը։ Սակայն հարկահավաքության այդ կողմը հնարավոր չէ գտնել ոչ Wikipedia-ում, ոչ դասագրքերում, ոչ էլ Էրդողանի տված կարճ նկարագրության մեջ։                                 

Օմեր Թուրան
Նախագահ Էրդողանը ապրիլի 3-ին 30 քաղաքներում մուտքի և ելքի սահմանափակումներին և 20 տարեկանից ցածր անձանց փողոց դուրս գալու արգելքին նվիրված իր ելույթի ժամանակ չի մոռացել նաև Ժողովրդահանրապետական կուսակցության հետ բանավեճի մասին։ Սա մի մարտավարություն է, որը երկար ժամանակ օգտագործում է Էրդողանը։ Խնդիրը ինչ էլ լինի, նա կարևորում է ԺՀԿ-ի հետ բանավեճը։ Նա խոսում է միակուսակցական համակարգի ժամանակաշրջանից, հղում տալիս 1950 թ․ առաջ ժամանակաշրջանին և քննադատում ընդդիմությանը։

Համավարակի օրերին էլ նույն մարտավարությամբ, երբ  Քըլըչդարօղլուն քննադատել էր «Մենք մեզ հերիք ենք, իմ Թուրքիա» արտահայտությունը, Էրդողանն այդ քննադատությանն ի պատասխան՝ հիշեցրել էր Քեմալական շարժման ընթացքում շրջանառության մեջ մտցված  «Ազգային պարտավորությունների մասին» հրամանները։ Էրդողանն ասել էր, որ պատերազմի ժամանակ պետության կողմից  համերաշխության այդ կոչին  մարդիկ ոչ միայն մասնակցել են ստիպողաբար, այլև՝ կամավոր։ Էրդողանը Քլըչդարօղլուին համարել էր  խռովության օջախ և ընդդիմության ղեկավարին մեղադրել սեփական պատմությունը չիմանալու մեջ։  Քըլըչդարօղլուն որոշեց չշարունակել բանավեճը, իսկ Էրդողանի՝ «Ազգային պարտավորությունների» ժամանակ նվիրատվությունների վերաբերյալ խոսքը քննադատել է Ահմեթ Դավութօղլուն։ Ըստ Դավութօղլուի, ներկան «Ազգային պարտավորություններին» նմանեցնելը վտանգավոր է, քանի որ այդ կոչն արվել էր պատերազմական իրավիճակում։ Ըստ նրա, այդ մասին հիշեցնելը տպավորություն է ստեղծում, որ միջոցները սպառվել են, և դա թե ներքին, թե արտաքին լսարանի համար սխալ հաղորդագրություն է։  Էրդողանը դրանից հետո՝ ապրիլի 6-ին, կրկին հայտնվեց տեսախցիկների առաջ։ Նա դարձյալ խոսեց «Ազգային պարտավորությունների մասին» և ասաց․ « Այսօր էլ մեր արածը դա է»։  Իր ելույթում «Ազգային պարտավորությունների մասին» հրամանները համառոտ ներկայացրած Էրդողանի խոսքով՝ «Չնայած որոշ գլուխներ դժվարանում են ընդունել համերաշխության այդ մշակույթը», նվիրատվությունները գոհացնող են։

Այս հոդվածում փորձում ենք մեկնաբանել հենց այդ բանավեճը։  Երկու հիմնական հարց է քննարկվում հոդվածում․ առաջինը՝ ինչքանո՞վ է խելամիտ կորոնավիրուսի օրերին ձեռնարկվող միջոցառումների մասին մտածել պատերազմի փոխաբերության միջոցով։  Այլ խոսքով՝ վիրուսի դեմ պայքարը ռազմական տրամաբանության և բառապաշարի միջոցով կառուցելն ի՞նչ կտա մեզ։  Երկրորդ՝ Էրդողանի վկայակոչումը՝  «Ազգային պարտավորություններին», որտե՞ղ է տեղավորվում ԱԶԿ-պետություն գործիքային հարաբերության մեջ։ Երկրորդ հարցը մեզ «Ազգային պատրավորությունները» հիշեցնելու, դրանց մոռացված կամ էլ անտեսված կողմերը ներկայացնելու հնարավորություն է տալիս։ Ամեն տեղ մեզ հանդիպում է «Ազգային պատավորությունների մասին» հրամանների սեղմագիրը, որը ներկայացրել է նաև Էրդողանը։ Սեղմագրում անտեսվում է այդ հատուկ հարկի և մեր հողերի հայաթափման ընթացքի միջև եղած հարաբերությունը։ Երկրոդ հարցը  հնարավորություն է տալու հիշեցնել այդ կապի մասին։

Համավարակը և պատերազմի փոխաբերությունը
Սուսան Սոնթագը 1970-ական թթ․ վերջին մի գիրք է գրել, որտեղ կիսվել է սեփական քաղցկեղ հիվանդության երկար փորձով և ուշադրություն է հրավիրել տուբերկուլյոզի և քաղցկեղի նման հիվանդությունների մասին պատերազմի փոխաբերությամբ, ռազմական տերմինաբանությամբ մտածելու տարածվածության վրա և առաջարկել մի կողմ թողնել հիվանդությունների փոխաբերական մտածողության ձևերը (Սոնթագի «Հիվանդությունը որպես փոխաբերություն» վերնագրով գիրքը թարգմանվել է «Ջան» հրատարակչության կողմից)։ 2020 թ․ համավարակը մեկ անգամ ևս ցույց է տալիս, թե ինչքան տարածված է հիվանդությունը կամ վարակը Սոնթագի նշած պատերազմի հետ փոխաբերությամբ մտածողությունը։ Մասնագետների նման մենք էլ՝ սովորական մարդիկս, հակված ենք այդ ձևով նայել այս գործընթացին։ Համավարակի պատճառով ձեռք առնված արտասովոր միջոցառումների անհրաժեշտությունը, կարծես ճակատամարտից հետո հիվանդանոցներ եկող հիվանդների արտասովոր քանակը, փողոց դուրս գալն արգելող օրենքները և կառանտինը մարդկանց մեծ մասին հիշեցնում են պատերազմի ու նման իրավիճակների մասին։ Ոչ միայն մասնագետները, այլև առաջնորդներն էլ համավարակի դեմ ձեռնարկվող միջոցառումները սկսել են այդ կերպ ներկայացնել։ Ֆրանսիայում Մակրոնը ժողովրդին ուղղված իր խոսքում ասել է․ «Պատերազմի մեջ ենք, սա իհարկե առողջության համար մղվող պատերազմ է։ Չենք պատերազմում ինչ-որ բանակի կամ ազգի դեմ։ Սակայն թշնամին այնտեղ է, անտեսանելի, համառ, առաջ է շարժվում։ Եվ անհրաժեշտ է, որ մենք դրա դեմ համընդհանուր մոբիլիզացման մեջ գտնվենք» ։Այսպիսով նա շեշտել է դրության լրջությունն ու փորձել այնպես անել, որ մարդիկ հետևեն կանոններին։ ԱՄՆ-ում Թրամփը համավարակի առաջին օրերին ցույց տվեց եղանակի փոփոխությունների հարցում գիտնականներին չլսելու դիրքորոշման նման դիրքորոշում, և ասաց, որ պետք չէ խնդիրն ուռճացնել։ Թրամփը և նրա կողմնակիցները կարծում էին, թե դեմոկրատները խնդիրն անիմաստ քաղաքականացնում էին։ Հետագայում, երբ վիճակին լուրջ չվերաբերելու հնարավորություն այլևս չմնաց, Թրամփն էլ հաճախակի սկսեց դիմել պատերազմի հետ փոխաբերության մեթոդին։ Դեմոկրատների թեկնածու Ջո Բայդենն էլ է խոսել վիրուսի դեմ մղվող պայքարի մասին։ Պատերազմի հետ փոխաբերության տարածվածությունը որոշ դեպքերում սահմանափակում է նաև հանրության՝ տեղեկություն ստանալու իրավունքը։ ԱՄՆ-ում պաշտոնյաները այն հարցին, թե երկրում քանի  շնչառական սարք կա, «ազգային անվտանգության» հիմնավորումով թողնում են անպատասխան։ Համավարակի պայմանները պատերազմական պայմաններին նմանեցնելը որոշ դեպքերում ավելի շուտ  ճանապարհ է բացում ավտորիտարիզմի խորացման և հիվանդի իրավունքների անտեսման համար։ Օրբանի կողմից Հունգարիայի խորհրդարանում ընդունված որոշումը խորացող ավտորիտարիզմի օրինակ է։ Հունգարիայում ուժերի բաժանման սկզբունքը, ինչքան ժամանակ է, խախտված էր, իսկ այս նոր որոշումը Օրբանին լիազորում է անժամկետ արտակարգ դրություն հայտարարել, երկիրը այդ որոշումներով ղեկավարել և որոշ օրենքներ չեղարկել։ Հունգարիայի հարևան Սլովակիայում բանակը գնչուների գյուղերում թեստեր անելու հարցում օժանդակություն է ցուցաբերել։ Սլովակիայի վարչապետ Մատովիչն ասել է, որ բանակի՝ գործողության մեջ մտնելը ուժի ցուցադրում չէ, այն գնչուները, որոնց թեստերը դրական են, պետք է կառանտին պահեն պետությանը պատկանող բուժհաստատություններում։

Համավարակի դեմ խիստ միջոցառումներ ձեռնարկող Իսրայելը հետախուզական ծառայության կողմից «ահաբեկիչ» որակավորված պաղեստինցի զինվորականներին հետևելու մեթոդով, վիրուսակիրներին էլ հետևելու որոշում է կայացրել։ Դա նշանակում է  լսել հիվանդների հեռախոսները։

Համավարակի օրերին պատերազմի հետ փոխաբերությունը և ռազմական հռետորաբանությունն որքանո՞վ են կիրառվում Թուրքիայում։

Փոխարժեքի տատանումների, հեղաշրջման փորձի  և նման այլ իրավիճակների ժամանակ «Երկրորդ քեմալական շարժում» արտահայտությունը կիրառող ղեկավարությունը համավարակի հետ կապված վիճակը չի որակել  պատերազմական։ ԱԶԿ ղեկավարությունը փորձում է համոզել, որ անհրաժեշտություն չկա հասարակության՝ փողոց դուրս գալու արգելքի նման խիստ միջոցառումներ ձեռնարկելու։ Այլ կերպ ասած, ձգտում է հետաձգել փողոց դուրս գալու արգելքի հայտարարությունը և հրատապ չհամարվող բոլոր ոլորտներում արտադրության և ծառայությունների կասեցումը։ Հենց դրա համար պատերազմի հետ համեմատելու փոխարեն՝ ղեկավարությունը «Վիճակը վերահսկվում է, ձեռնարկված միջոցառումները բավարար են, եվրոպական երկրներում վիճակը մեզնից վատ է» հաղորդագրությունն է տարածում։ ԱԶԿ ղեկավարությունը աշխատողների առողջությունը վտանգելու գնով փորձում է հնարավորինս պտտել տնտեսության անիվները։

Ռազմատենչ տրամաբանություն

ԱԶԿ ղեկավարությունը ինչքան էլ որ փորձի առաջ չմղել պատերազմի հետ փոխաբերությունը, պաշտոնական հայտարարություններում և ղեկավարությանը մոտ աղբյուրներում հնարավոր է նկատել անանուն, թաքնված ռազմատենչ տրամաբանություն։ Այդ թաքնված ռազմատենչության մի օրինակ է համավարակի ընթացքում կյանքը կորցրած բուժաշխատողներին «նահատակներ» որակելու միտքը։ Առողջապահության նախարար Ֆահրեթթին Քոջան բավարարվել է՝ ասելով, որ աջակցելու է այդ գաղափարին և հարցը առաջիկա օրերին օրակարգ է բերելու։ Առողջապահական անձնակազմի որոշ մահացած գործընկերների ընտանիքներին տարբեր իրավունքներ շնորհող այդ օրենքներին դրական են վերաբերում։  Աստվածաբան Նիհաթ Հաթիփօղլուն պնդել է, թե «Վարակիչ հիվանդությունից մահացած մուսուլմանները ստանալու են նահատակների պարգևների մի մասը»։
Թաքնված ռազմատենչության մեկ այլ օրինակ է ԱԶԿ ղեկավարության՝ համավարակի վերջի հետ կապված պատկերացումը։ Տեսնում ենք, որ համավարակը որակվում է որպես հնարավորություններ տվող պատերազմ։ Էրդողանը մարտի 18-ին առաջնային կարևորության փաթեթը ներկայացնելիս ասում էր, որ Թուրքիան դա ընդունելու է հնարավորինս պատրաստված, և 21-րդ դարը «Թուրքիայի հարյուրամյակ»-ն է լինելու։ Էրդողանը հետագա հայտարարությունների ժամանակ նշել է, որ համավարակի ավարտից հետո հիմնվելիք նոր աշխարհում տեղ է գրավելու նաև ամենաուժեղ Թուրքիան։
Իհարկե, ընդդիմությանը որպես թշնամի ներկայացնելը կրկին պետք է դիտարկել այդ թաքնված ռազմատենչության շրջանակներում։ ԱԶԿ-ի անունից խոսողները ազգային համերաշխության նախաձեռնությունը քննադատողներին «հիվանդ մտածելակերպ» ունենալու մեջ են մեղադրում։ Դա զուտ խոսքի մակարդակում մնացած պայքար չէ։ Խոսքը վերաբերում է մի դիրքորոշմանը, որով ընդդիմության կողմից ղեկավարվող քաղաքապետարանների կողմից ստեղծած համերաշխության մեխանիզմները անարդյունավետ են դարձնում, խոչընդոտում են քաղաքապետարանների կողմից առողջապահության ոլորտի աշխատողներին աջակցություն ցուցաբերելուն։ Ստամբուլի և Անկարայի քաղաքապետարանների կողմից բացված համերաշխության հաշվեհամարները փակելը դրա ամենաակնհայտ օրինակն է։ Քաղաքապետարանի օրենսդրությամբ նախատեսվում է, որ տեղական ղեկավարությունը կարող է նվիրատվություններ կազմակերպել, իսկ այդ իրավունքը  միայն նահանգապետի թույլտվությամբ անելը օրենքի լուրջ խախտում է։ Նման դիրքորոշում է նաև այն, որ Իզմիրի քաղաքապետարանը համալսարանի ռեկտորատի կողմից արգելել է բժշկական ֆակուլտետի աշխատողների համար վարձված մանկատան շենքի օգտագործումը։ Ըստ էության, ԱԶԿ-ն սեփականաշնորհել է կուսակցություն-պետություն՝  «համերաշխություն է պետք, դա էլ մենք կկազմակերպենք» դիրքորոշումը, որը ցույց է տալիս, որ նրանք նպատակ են հետապնդում համավարակի օրերին էլ միայնակ ղեկավարել։ Երբ ասվում է «համերաշխություն», ակնհայտ է, որ այն էական նշանակություն ունի։ Առողջապահության նախարար Քոջան առողջապահության ոլորտի աշխատողներին ասել է․ «Եթե հումք չգտնեք, դիմեք մեզ», ինչն իրականում խոստովանություն է այն բանի, որ բյուրոկրատական շղթայում հումքի մատակարարումը թերի է։ Մոտ օրերս մեծ է հավանականությունը, որ վիճակն ավելի կվատանա։ Սակայն այդ հարցում էլ ԱԶԿ-ի ղեկավարները անվճռականություն են դրսևորում։ Օրինակ՝ նախագահի խորհրդական Ֆուաթ Օքթայը «մենք մեզ բավական ենք, ի՛մ Թուրքիա» խոսքերի մասին խոսելիս ասել է, որ «Այդ արշավը մի այնպիսի արշավ չէ, որ ցույց տա, թե մենք որևէ բանի կարիք չունենք»։ Անվճռականության մեկ այլ դրսևորում է դիմակների հարցը։ Առևտրի նախարար Ռուհսար Փեքջանն ասել էր, որ ժողովրդին դիմակ է վաճառելու, որից  երկու օր անց Էրդողանը հրամայել է դադարեցնել բժշկական դիմակների վաճառքը։ Պատերազմի բացահայտ հռետորաբանության բացականությունը ճանապարհ է հարթում այդ անվճռականության համար։

Թաքնված ռազմամոլությունից մինչև «Ազգային պարտավորությունների հարցում համերաշխություն»
Վերը նշել ենք, որ Թուրքիայում ԱԶԿ ղեկավարությունը համավարակի կապակցությամբ չի դիմել պատերազմական բացահայտ հռետորաբանությանը։ Դրա  ակնհայտ բացառությունն այն  է, որ Էրդողանն արգելել է համերաշխության մյուս արշավները, իսկ իրենց վերահսկողությամբ արվող արշավը նմանեցրել է «Ազգային պարտավորությունների» վերաբերյալ հրամաններին։

Նախ պետք է համառոտ ներկայացնել, թե ի՞նչ էին իրենցից ներկայացնում այդ հրամանները։ Քեմալական շարժման համար 1921 թ․ օգոստոսը կրիտիկական շրջան էր։ Էսքիշեհիրը անցել էր հունական ուժերի ձեռքը, ինչը ցույց է տալիս, թե ինչքան վատ վիճակում էր գտնվում Անկարայի կառավարությունը։ Այդ համատեքստում 1921 թ․ օգոստոսի 5-ին ԹԱՄԺ-ն ընդունել է Գլխավոր հրամանատարության մասին օրենքը։ Այսպես Մուստաֆա Քեմալը երեք ամիս ժամկետով արտակարգ լիազորություններով վերցրել է  գլխավոր հրամանատարությունը։ Այդ օրենքի համաձայն՝ Անկախության դատարաններն անմիջապես դրվել են Մուստաֆա Քեմալի վերահսկողության տակ։ Մուստաֆա Քեմալն իրեն տրված արտակարգ լիազորություններն առաջին անգամ օգտագործել է օգոստոսի 7-ին և 8-ին հրատարակված 10 հրամանից բաղկացած «Ազգային պարտավորությունների մասին» հրամաններում։ Վերջիններս նախատեսում էին նույն հարկերն ու սպասարկման հարկերը։ «Ազգային պարտավորությունների» խորհուրդներին հանձնարարված էր հետևել հրամանների կատարմանը։ Հրամաններին չենթարկվողներին պատժելու գործը հանձնված էր Անկախության դատարաններին։ Դրանց նպատակներից էր հավաքել ժողովրդի մոտ եղած զենքերն ու հագուստի և ուտելիքի 40 տոկոսը հանձնել պետությանը։ Հրամանները տալուց հետո ժողովրդին տեղեկացրել են, որ հետագայում հատկապես հագուստի ու ուտելիքի համար ժողովրդին փոխհատուցելու են։ Սպասարկման հարկի հատվածն էլ կարևոր էր։ Դրանով դյուրացվում էր Խորհրդային Միությունից ստացվող օգնության գործընթացը։  5-րդ հրամանի համաձայն՝  փոքր տոնաժ ունեցող մոտորանավակները խորհրդային նավահանգիստներից ռազմամթերք էին բերելու։ Մինչև 100  մղոն փոխադրումներն անվճար էին, իսկ մնացածի համար վճարներ էին նախատեսվում։ Ժամանակաշրջանի Ֆինանսների նախարար Հասան Ֆեհմիի՝ 1923 թ․ մեջլիսում ունեցած իր ելույթից տեղեկանում ենք, որ հրամանների շրջանակներում հավաքված գումարն գերազանցում էր 6 միլիոն լիրան։
Եթե անդրադառնանք Էրդողանի կողմից «Ազգային պարտավորությունների» մասին հիշեցնելուն, ապա առնվազն երկու ուղղում պետք է անենք։ Նախ՝ սկսվող «Ազգային համերաշխության արշավը» 99 տարի առաջվա  հարկերին, այսինքն՝ սահմանման համաձայն պարտադրված  պարտավորություններին  նմանեցնելը սխալ է։ Սակայն արժե կանգ առնել այն բանի վրա, թե ինչ է մատնանշում այդ սխալը։ Այդ կետին կանդրադառնանք ստորև։ Երկրորդ սխալը կապված է այն բանի հետ, թե Էրդողանը համառոտ ինչպես է ներկայացնում «Ազգային պարտավորություների» հետ կապված հրամանները։ Այդ հրամաններն ընդհանուր թվով 55 կետից բաղկացած 10-ն են եղել։ Առանձին հոդվածի թեմա է այն, թե 10 հրամանները ինչպես են համառոտագրվել պաշտոնական պատմագրության կողմից և հայտնվել դասագրքերում։ Ինչպես դասագրքերում կամ վիկիպեդիայում, այնպես էլ Էրդողանի ներկայացրած  համառոտագրության մեջ սխալներ կան։ Էրդողանն իր ելույթում 5-րդ հրամանը հետևյալ կերպ է ներկայացրել․ «Երկրում գտնվող բոլոր դարբինները, ջուլհակները, հյուսները, արդյունաբերական արհեստանոցները աշխատելու են բանակի պահանջները բավարարելու համար»։ Մինչդեռ հրամանների բնօրինակ տեքստում տեսում ենք, որ դա ոչ թե 5-րդ կետն է, այլ՝ 9-րդը։ 5-րդ հրամանը տրանսպորտային միջոցների կարգավորումներին էր վերաբերում։ Էրդողանը 6-րդ կետը հետևյալ կերպ է ներկայացրել․ «Ժողովրդին պատկանող տրանսպորտային միջոցները ամեն ամիս բանակի համար 100 կմ տեղափոխություն պետք է  իրականացնեն»։ Այդտեղ էլ սխալ կա, քանի որ երբ նայում ենք հրամաններին, տեսնում ենք, որ դա ոչ թե 6-րդ, այլ 5-րդ կետն է։ Լավ, այդ դեպքում «Ազգային պարտավորությունների» վերաբերյալ հրամանների 6-րդ կետը ինչի՞ մասին էր։

Լքյալ գույք, հայեր, հույներ

Վերնագիրն արդեն իսկ ցույց է տալիս, թե այն ինչի մասին է․ «Լքյալ գույքի վերաբերյալ թիվ 6 հրաման»։ Այսինքն, թեման վերաբերում էր 1912 թ․ սկսված հավաքական բռնության մեխանիզմներով իրենց բնակավայրերից հեռացված, տեղահանված ու կոտորածի ենթարկված հայերից ու հույներից մնացած անշարժ գույքը տնօրինելու և դրանք, կենտրոնական կառավարության կարգավորումներով, պատերազմական մոբիլիզացիայի շրջանակներում ներառելու մասին։ Սակայն ոչ վիկիպեդիայում, ոչ դասագրքերում, ոչ էլ Էրդողանի ներկայացրած համառոտագրության մեջ հարկերի մասին կանոնների այս կողմը տեսնել հնարավոր չէ։ Վերցերորդ հրամանի համաձայն․ «Ապրանքներից և պարենից  բացի՝ թաղամասերում առկա լքյալ գույքը պետք է վերցնեն «Ազգային պարտավորությունների» հանձնաժողովները, որոշեն քանակն ու գինը և գումարը հանձնեն տեղային ֆինանսական հիմնադրամին»։ Թաներ Աքչամի և Ումիթ Քուրթի հեղինակած «Օրենքների ոգին» գիրքը և Նևզաթ Օնարանի աշխատություններն այդ թեմայի վերաբերյալ եղած գրականության կարևոր անկունաքարեր են։ Գյուվեն Գյուրքան Օզթանի հետ գրած մեր «Պետական միտքը և 1915 թ․․ «Հայկական հարցը» Թուրքիայում» վերնագրով գրքում էլ ուսումնասիրում ենք, թե պետության հնարավորություններն ավելացնելու համար ինչպես լքյալ գույքը մտցվեց շրջանառության մեջ։ Ինչպես չի հիշատակվում 6-րդ հրամանը, այնպես էլ առանձնապես չի հիշվում, թե հետվճարների ժամանակ ինչպիսին է եղել իրենց ձեռքերում «Ազգային պարտավորությունների» վկայականներ ունեցող հայերի ու հույների վիճակը։ ԹԱՄԺ-ի ռեժիմը, նախքան հանրապետութան հռչակումը, 1923 թ․ ապրիլի օրակարգում սկսել է  քննարկել հետվճարների հարցը։ Երբ նախագիծը մտել է մեջլիս, սկսվել է մի բանավեճ՝ օրենքի գրման տեխնիկայի և էթնիկ ծագում/քաղաքացիություն եզրույթների առաջացրած խնդիրների վերաբերյալ։ Նախագիծը վերաբերում էր 1908 թ․ հուլիսի մեկից մինչև 1923 թ․ դեկտեմբերի 31-ը ընկած ժամանակահատվածում Գանձապետարանի ունեցած բոլոր  պարտքերի վճարմանը։ Մեջլիսում հայերին ու հույներին չվճարելու  հայտարարություններ են արվել։ Աշխատակազմի ղեկավար Հասան Ֆեհմի բեյը հետևյալ կերպ է մեկնաբանել օրենքը․ «Տեղահանված և  կորած հույների ու հայերի «ազգային պարտավորությունների» և պատերազմի վերաբերյալ զեկույցներով փոխհատուցում չտրամադրել»։ Հասան Ֆեհմի բեյը անընդհատ ասել է․ «Հույներին և հայերին չպետք է թողնել օգտվել «ազգային պարտավորությունների» հետվճարներից, ինչի համար մի բան ենք մտածել։ Սակայն դրան բացեիբաց հույն ու հայ չէինք կարող ասել։ Տաբեր ձևեր և բանաձևեր են գրվել։ Դրանց վերաբերյալ մանրամասն քննություն է անցկացվել։ Վերջապես քիչ դատապարտելի կամ ընդհանրապես չդատապարտվող մի ձև գտանք»։ Քննարկման վերջում մեջլիսում ընդունվել է մի որոշում, ըստ որի՝ ֆինանսների նախարարը փաստաթղթերի հետ մի գաղտնի հրաման պետք է ուղարկեր և համապատասխան հոդվածում շեշտեր․ «Միայն հույներին ու հայերին է վերաբերում» արտահայտությունը։ Ազգ-պետության կողմից ընդունելի քաղաքացիներին տրվող հետվճարները շարունակվել են մինչև 1929 թ․։ Այսինքն, «Ազգային պարտավորությունների» հետվճարների տրամադրման ժամանակ էլ ազգ-պետություն գաղափարը վճռորոշ դեր է խաղացել։

Հիմա կարող ենք վերադառնալ այն հարցին, թե ինչու է Էրդողանը նվիրատվությունների արշավը ցանկանում իրականացնել «Ազգային պարտավորությունների հրամանների» օրինակով։ Ի սկզբանե Էրդողանի և ԱԶԿ անդամների համար միակուսակցական ժամանակաշրջանը քննադատելը եղել է կարևոր տարր սեփական աշխարհայացքը ձևավորելու գործում։ Այդ քննադատությունների թիրախը մեծ մասամբ Ինոնյուի նախագահության տարիներն են։ Աթաթուրքին քննադատելու համեմատ՝ Ազգային շեֆի ժամանակաշրջանը (նկատի ունի Իսմեթ Ինոնյուի կառավարման ժամանակաշրջանը-Ակունքի խմբ) թիրախավորելն ավելի հեշտ է։ Ժամանակ առ ժամանակ նրանք քննադատում են Լոզանում տեղի ունեցած գործընթացը, սակայն Քեմալական շարժման ընթացքին հիմնականում դրական գնահատականներ են տրվում։ 2016 թ․ «Յենիքափըի ոգուց» հետո Էրդողանը Մուստաֆա Քեմալի մասին ավելի շատ է դրական արտահայտվում, մյուս կողմից էլ նկատում ենք, որ շեշտում է այն փաստը, որ ինքն ունի գլխավոր հրամանատարի տիտղոսը։ Այդ առումով քեմալական շարժումը և միակուսակցական ժամանակաշրջանը Էրդողանի համար ամեն իրավիճակում ՀԺԿ-ին ճնշելու միջոց է։ Երբեմն միակուսակցական ժամանակաշրջանի (որոշ չափազանցություններով զարդարված) ծայրահեղ աշխարհիկության և ներկայիս ՀԺԿ-ի միջև նա շարունակություն է տեսնում, իսկ երբեմն էլ մեղադրում կուսակցությանը քեմալական շարժման և անկախության ոգին չունենալու մեջ։ Համավարակի օրերին «Ազգային պարտավորությունների» վերաբերյալ հրամաններին հղում անելը դրա օրինակներից մեկն է։

Կուսակցություն-պետություն համերաշխություն ասելով՝ ի՞նչ է հասկանում

Հավանաբար Էրդողանն ու իր թիմը «Ազգային պարտավորությունների» վերաբերյալ հրամանները հիշեցնելիս իրականում գիտեն, որ դրանք  պարտադիր հարկումներ են եղել։ Չնայած դրան՝ իրենց արշավի ժամանակ այդ հրամանները հիշեցնելը մեզ ցույց է տալիս, թե նրանք իրականում ինչ են հասկանում՝ համավարակի օրերին կուսակցություն-պետություն համերաշխություն ասելով։ Այդ համերաշխությունը, այսինքն՝ փակագծերի մեջ ասված «Ազգային պարտավորությունների հետ համերաշխությունը» մի հասկացություն է, որը պարունակում է կորպորատոր երանգներ, իր ունեցած իրավունքներից ավելի շատ իրավունքներ ունեցող, ներկայացուցչական սկզբունքից ավելի ուժեղ լիդերի կենտրոնական վերահսկողության տարրեր։ Այլ կերպ ասած, այն Զիյա Գյոքալփի նկարագրած համերաշխության հեռանկարն է։ Ազգային համերաշխության արշավի առաջին նպատակը ձեռնարկվող միջոցառումների պատճառով տուժած աղքատ քաղաքացիներին օգնելն էր, որը հետագա օրերին մշուշով պատվեց։

Այն, որ այդ օգնությունը պետք է տրվի ոչ թե պետական միջոցներից, այլ նվիրատվությունների միջոցով, նշանակում է կորպորատիվ մեթոդով անտեսել մարդկանց սոցիալական իրավունքները, տրվող աջակցությունը կապել բարեգործության և մասնագիտացված կառույցների տված նվիրատվությունների հետ։
Համերաշխության վերաբերյալ նրանց մոտեցումը բախվում է ներկայացուցչական սկզբունքի հետ, որը երևում են ընտրված քաղաքապետարանների կողմից համերաշխության կազմակերպումը մարզպետների միջոցով ճնշելու, ընդդիմությանը շարունակ  հալածելու և որպես խռովության օջախներ դիտարկելու, Թուրքիայի բժշկական ասոցիացիային խորհրդակցական մարմնում չընդգրկելու, դեռ ավելին՝ համավարակի օրերին անգամ ԺՀ կուսակցությունից ընտրված քաղաքապետերի վրա հոգաբարձու նշանակելուց չհրաժարվելու ժամանակ։ Մենք գործ ունենք մի համերաշխության հետ, որտեղ մասնագետների կողմից փողոց դուրս չգալու կոչին պատասխանում են՝ «արտադրությունը պետք է շարունակվի» ձևով, իսկ աշխատողների իրավունքները և առողջությունը ստորադասվում են ոլորտային ցուցանիշներին։ Նվիրատվությունը հիմնվում է կամավորության սկզբունքի վրա, սակայն որոշ կառույցներում աշխատավարձերի հարկադիր կրճատումը կամ էլ ազգային փոքրամասնությունների հիմնադրամներին ուղարկված նվիրատվությունների  վերաբերյալ գրությունը, կարող է հեշտ անցնել պատկերի հակառակ կողմ։ Երբ Էրդողանը հայտարարում է նվիրատվությունների արշավի մասին, հենց այդ պատճառով է, որ Ազգային պարտավորությունները դիտարկում է որպես համերաշխություն։ Համավարակի օրերին՝ առաջիկա շաբաթներին, կուսակցություն-պետությունը ցույց կտա լուծումների և վերահսկողության հնարավորությունների իր սահմանները։ Մոտ ապագայում, եթե լուծումները և վերահսկողության հնարավորությունները դժվարանան, կարող ենք տեսնել նաև, որ բացահայտ կսկսեն օգտագործել պատերազմի հետ փոխաբերությունը։

http://www.agos.com.tr/tr/yazi/23875/pandemi-ve-teklif-i-milliye-dayanismasi?fbclid=IwAR1KQ0L-4-RiqHKIJSfIXR_cuA0I40ppbt-wgiy0j3JRViRRW90OYewoy5I

Թարգմանեց Անի Մելքոնյանը

Akunq.net

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *